یافتههای نوین در حوزه روانشناسی سلامت نشان میدهد تجربه ابتلا به سرطان صرفاً به بدن محدود نمیشود و ابعاد روانی، هیجانی و اجتماعی نقش مهمی در مسیر بیماری و درمان ایفا میکنند؛ رویکردی که بر ضرورت نگاه جامع به انسان و همافزایی ذهن و بدن در فرآیند درمان تأکید دارد.
دکتر شیما شیخ، متخصص روانشناسی سلامت دانشگاه علوم پزشکی مشهد، در گفتوگو با وبدا با اشاره به پیوند میان روان و بیماری سرطان اظهار کرد: روان علت مستقیم بروز سرطان نیست، اما میتواند بهصورت غیرمستقیم و از مسیرهای رفتاری، فیزیولوژیک و معنایی بر تجربه بیماری اثر بگذارد. فشارهای روانی مزمن میتوانند از طریق اختلال در خواب، تغذیه، سطح انرژی و حتی برخی پاسخهای ایمنی، وضعیت کلی سلامت فرد را تحت تأثیر قرار دهند و این موضوع نشاندهنده پیچیدگی رابطه میان ذهن و بدن است.
وی با اشاره به واکنشهای روانی پس از تشخیص سرطان افزود: لحظه تشخیص، نقطه عطفی در زندگی بیمار محسوب میشود و بسیاری از افراد واکنشهایی مانند شوک، ترس، خشم یا بیحسی هیجانی را تجربه میکنند که از نظر علمی طبیعی است. در این مرحله، نحوه معنا دادن فرد به بیماری اهمیت زیادی دارد؛ برخی آن را پایان مسیر زندگی میبینند و دچار ناامیدی میشوند، در حالی که برخی دیگر آن را چالشی دشوار اما قابل مدیریت تلقی میکنند.
دکتر شیخ تصریح کرد: این تفاوت نگرش میتواند بر کیفیت زندگی روزمره، تعامل بیمار با تیم درمان و میزان مشارکت فعال او در فرآیند درمان تأثیر مستقیم داشته باشد. نگاه واقعبینانه و انعطافپذیر به بیماری، زمینه را برای همکاری مؤثرتر با درمانهای پزشکی فراهم میکند.
این متخصص سلامت روان با اشاره به نقش ذهن در طول درمان گفت: اضطراب پیش از جلسات درمانی، نگرانی درباره آینده، تغییر تصویر بدنی و خستگی روانی از تجربههای شایع بیماران مبتلا به سرطان است. مطالعات نشان میدهد افزایش اضطراب میتواند شدت ادراک علائم جسمی مانند درد یا تهوع را افزایش دهد، در حالی که حمایت روانی و مهارتهای مقابلهای مؤثر، موجب افزایش حس کنترل، تابآوری و تحملپذیری درمان میشود.
وی درباره نقش مداخلات روانشناختی تأکید کرد: این مداخلات جایگزین درمانهای پزشکی نیستند، بلکه مکمل آنها به شمار میروند و با هدف کاهش فشار روانی و بهبود کیفیت زندگی بیماران طراحی شدهاند. رویکردهای شناختی ـ رفتاری به بیماران کمک میکند الگوهای فکری فاجعهآمیز را شناسایی و تعدیل کنند و تمرینهای ذهنآگاهی نیز با تمرکز بر لحظه حال، از نشخوار ذهنی و نگرانیهای فرساینده میکاهند.
دکتر شیخ افزود: گفتوگوهای حمایتی و ارتباط با دیگران، فضایی امن برای بیان احساسات متناقض فراهم میکند و به بیمارکمک میکند هویت خود را فراتر از نقش «بیمار» بازتعریف کرده و پیوندش را با سایر جنبههای زندگی حفظ کند.
وی در پایان خاطرنشان کرد: روانشناسی سلامت بر این اصل تأکید دارد که درمان سرطان صرفاً به کنترل سلولهای بیمار محدود نمیشود. توجه به تجربه روانی انسان، بخشی جداییناپذیر از مراقبت جامع است. وقتی ذهن و بدن در کنار یکدیگر دیده شوند، مسیر درمان نهتنها علمیتر، بلکه انسانیتر خواهد بود؛ مسیری که در آن امید، معنا و کیفیت زندگی در کنار درمانهای پزشکی جایگاه ویژهای پیدا میکنند.