مدیر مرکز مشاوره دانشگاه علوم پزشکی مشهد با بیان اینکه رابطه دخانیات و سلامت روان فراتر از یک عادت ساده است، اظهار کرد: نیکوتین مستقیماً بر مغز، هورمونها، خواب، هیجانات و روابط اجتماعی اثر میگذارد و از نگاه روانشناسی و روانپزشکی، مصرف دخانیات نوعی وابستگی عصبی–روانی محسوب میشود.
دکتر حمیده صمدی در گفتگو با وب دا به مناسبت هفته ملی دخانیات خاطرنشان کرد: وقتی فرد سیگار یا سایر محصولات نیکوتینی مصرف میکند، نیکوتین ظرف چند ثانیه وارد مغز شده و باعث ترشح دوپامین میشود. دوپامین مادهای است که با احساس لذت، انگیزه و پاداش مرتبط است؛ به همین دلیل فرد ممکن است در لحظه احساس آرامش یا تمرکز بیشتری داشته باشد، اما این اثر بسیار کوتاهمدت است.
وی ادامه داد: پس از کاهش سطح نیکوتین، میزان دوپامین افت کرده و مغز احساس کمبود میکند؛ در نتیجه فرد دوباره میل به مصرف پیدا میکند و این چرخه، پایه اصلی اعتیاد را شکل میدهد.
چرا در زمان استرس به دخانیات پناه میبریم؟
دکتر صمدی با اشاره به افزایش تمایل افراد به سیگار در زمان استرس توضیح داد: نیکوتین در کوتاهمدت میتواند علائم “ترک” قبلی را کاهش دهد و همین امر باعث میشود فرد تصور کند سیگار استرس او را کم کرده است؛ در حالی که بدن او صرفاً میان کمبود نیکوتین، تنش و مصرف دوباره در نوسان است. در واقع، بخشی از آرامشی که فرد حس میکند، رفع علائم محرومیت از نیکوتین است، نه درمان واقعی اضطراب.
مدیر مرکز مشاوره دانشگاه علوم پزشکی مشهد افزود: مصرف مداوم دخانیات سیستم استرس بدن را بیشفعال کرده و باعث افزایش ضربان قلب، فشار خون و هورمونهای استرس مانند کورتیزول میشود. ترشح بلندمدت کورتیزول، اضطراب را تشدید کرده و باعث میشود افراد سیگاری معمولاً تنش ذهنی بیشتر و تحمل استرس کمتری داشته باشند.
رابطه دوطرفه سیگار و افسردگی
این متخصص حوزه روانشناسی درباره ارتباط دخانیات و افسردگی گفت: این رابطه دوطرفه است؛ از یک سو برخی افراد برای فرار از احساس غم و پوچی به دخانیات پناه میبرند و از سوی دیگر، مصرف طولانیمدت سیگار با بههم زدن تعادل شیمیایی مغز، خطر بروز اختلال افسردگی اساسی را بهویژه اگر مصرف از نوجوانی شروع شده باشد، افزایش میدهد.
وی نیکوتین را یک ماده محرک دانست که کیفیت خواب را بهشدت کاهش میدهد و افزود: نیکوتین خواب عمیق را مختل کرده و بیداریهای شبانه را افزایش میدهد. کمبود خواب نیز بهنوبهی خود باعث تحریکپذیری، کاهش تمرکز و افت خلق میشود.
آسیبپذیری نوجوانان و باورهای غلط درباره ویپ
دکتر صمدی با تأکید بر اینکه مغز نوجوانان بهدلیل سپری کردن دوران رشد، بیشتر در معرض آسیب است، گفت: مصرف نیکوتین در سنین نوجوانی میتواند تمرکز و حافظه را ضعیف کرده و احتمال اعتیاد شدیدتر در آینده را افزایش دهد.
وی در خصوص سیگارهای الکترونیکی و ویپ هشدار داد: برخی تصور میکنند ویپ بیخطر است، اما این ابزارها نیز حاوی نیکوتین بوده و میتوانند وابستگی ایجاد کرده و بر مغز نوجوانان اثر منفی بگذارند. سیگار الکترونیکی شاید برخی مواد سمی سیگار سنتی را نداشته باشد، اما از نظر سلامت روان به هیچ وجه بیاثر نیست.
مزایای ترک دخانیات برای روان
مدیر مرکز مشاوره دانشگاه در پایان خاطرنشان کرد: در روزها و هفتههای اول ترک، بروز بیحوصلگی، خشم و مشکل تمرکز طبیعی است، اما بهمرور زمان مغز خود را بازتنظیم میکند. بسیاری از افراد پس از گذشت چند ماه از ترک، آرامش ذهنی بیشتر، خواب بهتر و اعتمادبهنفس بالاتری را تجربه میکنند. سلامت روان پایدار با کاهش یا ترک مصرف دخانیات گره خورده است، هرچند این روند به زمان، حمایت و گاهی کمک تخصصی نیاز دارد.
