دانشیار روانپزشکی و عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی مشهد، با اشاره به تغییرات نگرانکننده در الگوی مصرف مواد در ایران و جهان، نسبت به تصورات غلط درباره کمخطر بودن ابزارهای نوظهور مانند ویپ و همچنین سوءمصرف داروهای روانپزشکی در میان نوجوانان، دانشآموزان و دانشجویان هشدار داد و تأکید کرد: مصرف این مواد در سنین پایین، بهدلیل در حال تکامل بودن مغز، میتواند با آسیبهای جدّی و ماندگار همراه باشد.
دکتر مهسا ناهیدی در گفتوگو با وبدا ضمن ابراز نگرانی از روند فزاینده مصرف مواد در سالهای اخیر اظهار کرد: در کنار روشهای سنتی مصرف دخانیات، استفاده از سیگارهای الکترونیکی یا ویپ در میان نوجوانان و جوانان افزایش یافته و بسیاری از افراد به اشتباه این ابزارها را کمضرر میپندارند
وی با اشاره به تنوع مواد مصرفی افزود: امروز در کنار موادی مانند گل (ماریجوانا)، شیشه و الکل، شاهد سوءمصرف داروهایی نظیر ترامادول، کلونازپام و زولپیدم نیز هستیم. همچنین استفاده خودسرانه از ریتالین توسط برخی دانشآموزان و دانشجویان با هدف افزایش تمرکز یا شببیداری، به یکی از معضلات مهم در محیطهای آموزشی تبدیل شده است.
هشدار درباره مواد نوظهور و عوارض غیرقابل پیشبینی
این متخصص روانپزشکی با اشاره به مصرف موادی مانند اکستازی، الاسدی، ماشروم و مواد نوظهور موسوم به کمیکال تصریح کرد: بهدلیل نامشخص بودن دوز و ترکیبات شیمیایی، این مواد میتوانند عوارض شدید و غیرقابل پیشبینی برای مصرفکنندگان ایجاد کنند.
دکتر ناهیدی با تأکید بر اینکه سن شروع مصرف مواد در سالهای اخیر کاهش یافته است، خاطرنشان کرد: مصرف دخانیات، الکل و سایر مواد در دوران نوجوانی و جوانی، بهدلیل رشد و تکامل مغز، میتواند با آسیبهای جدّی و طولانیمدت همراه باشد.
از وابستگی تا روانپریشی؛ عوارض جسمی و روانی مصرف مواد
عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی مشهد در تشریح عوارض این مواد گفت: دخانیات نظیر سیگار و قلیان علاوه بر ایجاد وابستگی، خطر ابتلا به بیماریهای قلبی، ریوی و انواع سرطان را افزایش میدهند. مصرف الکل نیز میتواند موجب اختلال در قضاوت، افزایش رفتارهای پرخطر و تشدید مشکلاتی مانند اضطراب و افسردگی شود.
وی درباره مواد محرکی مانند شیشه هشدار داد و افزود: این مواد میتوانند با عوارضی همچون بیخوابی، اضطراب، پرخاشگری، توهم و حتی روانپریشی همراه باشند. همچنین مصرف خودسرانه داروهای آرامبخش ممکن است به وابستگی و اختلالات رفتاری منجر شود.
دکتر ناهیدی ادامه داد: مواد موسوم به کمیکال نیز بهدلیل ترکیبات نامشخص و اثرات غیرقابل پیشبینی، میتوانند با عوارض جدّی جسمی و روانی همراه باشند.
اعتیاد، پدیدهای چندعاملی است
این متخصص روانپزشکی با بیان اینکه اعتیاد پدیدهای تکبعدی نیست، تصریح کرد: مجموعهای از عوامل در کنار یکدیگر زمینهساز شروع و تداوم مصرف مواد میشوند. کنجکاوی، فشار گروه همسالان، تمایل به تجربه هیجان، دسترسی آسان به مواد و عادیسازی مصرف در فضای مجازی از جمله عوامل مهم گرایش نوجوانان به مصرف مواد است.
وی افزود: در کنار این عوامل، استرسهای تحصیلی و شغلی، مشکلات خانوادگی، احساس تنهایی، کاهش امید به آینده و ضعف در مهارتهای مقابله با فشارهای روانی نیز میتوانند خطر گرایش به مصرف مواد را افزایش دهند.
باورهای غلط، زمینهساز چرخه معیوب مصرف و اختلال روانی
دکتر ناهیدی در ادامه به برخی باورهای نادرست رایج در میان جوانان اشاره کرد و گفت: بعضی افراد تصور میکنند مصرف موادی مانند قلیان و الکل یا استفاده خودسرانه از داروهایی مانند ریتالین و آرامبخشها میتواند استرس را کاهش داده یا تمرکز را افزایش دهد، در حالی که این رفتارها ممکن است زمینه وابستگی و مشکلات جسمی و روانی جدّیتری را ایجاد کند.
وی همچنین بر نقش اختلالات روانپزشکی درماننشده، از جمله اختلالات اضطرابی و افسردگی، اختلال بیشفعالی/کمتوجهی، اختلالات خواب و برخی اختلالات شخصیتی تأکید کرد و افزود: برخی افراد برای کاهش موقت علائم روانی خود به سمت مصرف مواد میروند، اما این کار معمولاً نهتنها مشکل را حل نمیکند، بلکه باعث تشدید مشکلات روانی و شکلگیری یک چرخه معیوب میشود.
فاصله مصرف در دو جنس کمتر شده است
این عضو هیأت علمی دانشگاه خاطرنشان کرد: اگرچه میزان مصرف مواد همچنان در مردان بیشتر از زنان است، اما این فاصله در سالهای اخیر، بهویژه در زمینه مصرف قلیان، ویپ و برخی داروها کمتر شده است
وی تأکید کرد: برنامههای آموزشی و پیشگیرانه باید هر دو جنس را بهطور جدّی مورد توجه قرار دهند و شناسایی زودهنگام مشکلات روانشناختی، یکی از ارکان مهم پیشگیری از اعتیاد است.
پیشگیری، مهمترین راه مقابله با اعتیاد
دکتر ناهیدی با بیان اینکه مهمترین راه مقابله با اعتیاد، پیشگیری است، گفت: آموزش مهارتهای زندگی، مدیریت استرس، تقویت ارتباط والدین با فرزندان، توجه به سلامت روان نوجوانان و افزایش آگاهی درباره مضرات مواد، نقش مهمی در پیشگیری دارد. همچنین ورزش، فعالیتهای فرهنگی و سبک زندگی سالم از عوامل محافظتکننده به شمار میروند.
وی درباره درمان اعتیاد نیز اظهار کرد: اعتیاد یک بیماری مزمن اما قابل درمان است و مانند بسیاری از بیماریها ممکن است نیاز به درمان و پیگیری طولانیمدت داشته باشد. نوع درمان بر اساس ماده مصرفی و شرایط فرد متفاوت است و میتواند شامل درمان دارویی، رواندرمانی، مداخلات خانوادگی، برنامههای بازتوانی و پیشگیری از عود باشد.
این متخصص روانپزشکی افزود: درمانهای روانشناختی از جمله درمان شناختی-رفتاری، مصاحبه انگیزشی و آموزش مهارتهای مقابله با وسوسه مصرف نقش مهمی در کاهش احتمال عود و کمک به بازگشت فرد به عملکرد سالم فردی و اجتماعی دارند.
مراجعه زودهنگام و حمایت خانواده، دو عامل کلیدی در درمان
دکتر ناهیدی با اشاره به اینکه بسیاری از مبتلایان به اعتیاد همزمان با مشکلاتی مانند اضطراب، افسردگی یا اختلالات خواب مواجه هستند، تصریح کرد: این مشکلات باید بهطور همزمان مورد ارزیابی و درمان قرار گیرند. مراجعه زودهنگام به مراکز تخصصی، پیگیری منظم درمان و حمایت خانواده نقش مهمی در موفقیت درمان دارد.
هشدار به جوانان درباره مصرف تفننی
وی به جوانان توصیه کرد: هیچگاه مصرف مواد یا دخانیات را حتی برای تفریح یا یکبار تجربه، کماهمیت تلقی نکنند، زیرا بسیاری از وابستگیها از روی کنجکاوی و تحت تأثیر دوستان آغاز میشود. جوانان باید بدانند قلیان، ویپ و حتی مصرف خودسرانه داروهایی مانند ترامادول، ریتالین، کلونازپام یا زولپیدم نیز میتوانند اعتیادآور و خطرناک باشند.
این عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی مشهد ادامه داد: داشتن سبک زندگی سالم، ورزش، خواب کافی، انتخاب دوستان مناسب، روابط سالم خانوادگی و یادگیری مهارت مدیریت استرس میتواند نقش مهمی در پیشگیری داشته باشد. همچنین اگر فردی احساس میکند با استرس، فشارهای روانی یا مشکلات روحی مواجه است، بهتر است بدون نگرانی از انگ اجتماعی، از متخصصان سلامت روان کمک بگیرد.
هفته بدون دخانیات؛ فرصتی برای افزایش آگاهی عمومی
دکتر ناهیدی با اشاره به هفته بدون دخانیات گفت: این هفته فرصت مهمی برای افزایش آگاهی جامعه درباره آسیبهای دخانیات و مواد است. امروزه یکی از مهمترین چالشها، عادی شدن مصرف قلیان، ویپ و برخی داروها در میان نوجوانان و جوانان است؛ در حالی که بسیاری از این مواد میتوانند وابستگی و عوارض جدی جسمی و روانی ایجاد کنند.
وی در پایان تأکید کرد: پیشگیری از اعتیاد فقط وظیفه نظام سلامت نیست، بلکه خانوادهها، مدارس، دانشگاهها، رسانهها و همه نهادهای اجتماعی در این زمینه مسئولیت دارند. آموزش علمی، افزایش سواد سلامت، تقویت مهارتهای زندگی و توجه بیشتر به سلامت روان نوجوانان و جوانان میتواند نقش مهمی در کاهش گرایش به مصرف مواد داشته باشد.
