سوءمصرف مواد یکی از چالشهای مهم سلامت در جهان است که پیامدهای آن تنها محدود به فرد مصرفکننده نمیشود و میتواند نسل بعد را نیز تحت تأثیر قرار دهد. در این میان، بارداری و تولد نوزاد از مادران مصرفکننده مواد، موضوعی است که توجه جدی نظامهای سلامت را میطلبد؛ چرا که این نوزادان در معرض طیفی از عوارض جسمی، رشدی و رفتاری قرار دارند. با همین رویکرد، یکی از طرحهای پژوهشی دانشگاه علوم پزشکی مشهد به بررسی تجربههای مادری در این شرایط و طراحی برنامهای برای ارتقای سلامت شیرخواران این گروه از مادران اختصاص یافته است.
دکتر منیر رمضانی، دانشیار دانشکده پرستاری و مامایی و مسئول دفتر ارتباط با صنعت و جامعه این دانشکده در دانشگاه علوم پزشکی مشهد، درباره مسیر علمی خود در گفتگو با وب دا گفت: در طول دوران تحصیل در مقاطع کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکترای تخصصی (PhD) پرستاری موفق به کسب رتبههای برتر شدم و از سال ۱۳۸۹ به عنوان عضو هیئت علمی در دانشگاه علوم پزشکی مشهد فعالیت میکنم.
وی افزود: در طول سالهای فعالیت علمی و آموزشی، افتخاراتی همچون استاد برتر آموزشی دانشکده، پژوهشگر برتر دانشکده، پژوهشگر برتر دانشگاه و کسب رتبه دوم کشوری در جشنواره آموزشی شهید مطهری را دریافت کردهام. همچنین در حال حاضر مسئولیت دفتر ارتباط با صنعت و جامعه دانشکده پرستاری و مامایی را بر عهده دارم.
دکتر رمضانی در ادامه با اشاره به شکلگیری ایده طرح پژوهشی خود اظهار کرد: در طی سالهای فعالیت بالینی در بخش مراقبتهای ویژه نوزادان (NICU)، با تعداد قابل توجهی از نوزادانی مواجه شدم که از مادران مصرفکننده مواد مخدر متولد شده بودند. این موضوع بهتدریج به یک دغدغه جدی پژوهشی برای من تبدیل شد.
وی با بیان اینکه سوءمصرف مواد یک چالش جهانی و رو به افزایش است، افزود: اگرچه آمار دقیقی از جمعیت زنان مصرفکننده مواد در کشور وجود ندارد، اما برخی مطالعات نشان میدهد زنان حدود ۹.۶ درصد از جمعیت مصرفکنندگان مواد را تشکیل میدهند. هرچند میزان مصرف در زنان بهطور کلی کمتر از مردان است، اما پیامدهای جسمی و روانی آن برای زنان میتواند عمیقتر و پیچیدهتر باشد.
این عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی مشهد ادامه داد: اختلالات مصرف مواد در میان زنان باردار یا زنانی که از کودکان خردسال مراقبت میکنند، به عنوان یک نگرانی مهم بهداشت عمومی مطرح است. این مسئله با پیامدهای متعددی برای مادر و نوزاد همراه است که از جمله آنها میتوان به افزایش خطر مردهزایی، زایمان زودرس، وزن کم هنگام تولد، سندرم محرومیت نوزادی، جداشدن زودرس جفت، سندرم مرگ ناگهانی شیرخوار (SIDS)، ناهنجاریهای مادرزادی و اختلالات رشدی و رفتاری در کودکان اشاره کرد.
به گفته وی، با وجود انجام مطالعات متعدد درباره اثرات جسمی و روانی سوءمصرف مواد بر مادر و نوزاد، اطلاعات محدودی درباره تجربههای شخصی مادران و شیوههای مقابله آنان در مراقبت از کودک وجود دارد. در حالی که درک این تجربهها برای متخصصان سلامت اهمیت زیادی دارد و میتواند به طراحی برنامههای مؤثر حمایتی کمک کند.
دکتر رمضانی در ادامه توضیح داد: بر همین اساس، در قالب رساله دکترای تخصصی پرستاری یکی از دانشجویان تحت راهنمایی من، سرکار خانم دکتر فاطمه باقری، تصمیم گرفتیم فرآیند مراقبت از شیرخوار در مادران دارای سوءمصرف مواد را با رویکرد کیفی مورد بررسی قرار دهیم. در این پژوهش تلاش شد تجربههای واقعی مادران در مراقبت از فرزندشان شناسایی و تحلیل شود.
وی افزود: یافتههای این مطالعه نشان داد پدیدهای با عنوان «مادری آسیبزا» در فرآیند مراقبت این مادران شکل میگیرد؛ مفهومی که در واکنش به دغدغه اصلی آنان، یعنی ترس از دست دادن حق سرپرستی شیرخوار، بروز میکند و میتواند بر نحوه مراقبت از کودک تأثیر بگذارد.
این پژوهشگر حوزه پرستاری ادامه داد: در مرحله دوم مطالعه، بر اساس مدل «اونتاریو» در شش گام، برنامهای برای ارتقای سلامت شیرخواران متولد شده از مادران مصرفکننده مواد طراحی شد. این برنامه با دو هدف اصلی توسعه یافت؛ نخست توانمندسازی جامع مادران دارای سوءمصرف مواد و خانوادههای آنان، و دوم ارتقای خدمات سلامت و تقویت همکاریهای بینبخشی برای بهبود کیفیت مراقبت از مادران و شیرخواران.
به گفته وی، برنامه طراحیشده در نهایت با استفاده از تکنیک «گروه اسمی» مورد ارزیابی و تأیید قرار گرفت و میتواند به عنوان الگویی برای ارائه خدمات حمایتی و مراقبتی به این گروه از مادران مورد استفاده قرار گیرد.
دکتر رمضانی در بخش دیگری از سخنان خود با قدردانی از همکاران این طرح گفت: این پژوهش در قالب رساله دکترای تخصصی با همکاری سرکار خانم دکتر فاطمه باقری به عنوان دانشجو انجام شد. همچنین جناب آقای دکتر حسن بسکابادی، استاد گروه نوزادان، و جناب آقای دکتر جواد مقری، دانشیار گروه سیاستگذاری سلامت، به عنوان اساتید مشاور همکاری ارزشمندی در اجرای این طرح داشتند که از تلاشهای آنان صمیمانه قدردانی میکنم.
وی در پایان تأکید کرد: نتایج این مطالعه نشان داد سوءمصرف مواد در مادران، به دلیل تأثیرات منفی بر سلامت جسمی و روانی مادر و شیرخوار، فرآیند مراقبت را پیچیده میکند. برنامه ارتقای سلامت شیرخوار طراحیشده در این پژوهش که شامل مداخلات آموزشی، مشاورهای و حمایتی است، میتواند به کاهش پیامدهای منفی سوءمصرف مواد بر سلامت نوزادان کمک کند.
دکتر رمضانی ابراز امیدواری کرد که اجرای چنین برنامههایی با تقویت توانایی مادران در مراقبت از فرزند، ارتقای سلامت جسمی و روانی آنان و افزایش دسترسی به خدمات بهداشتی و حمایتی، در نهایت به بهبود کیفیت زندگی و سلامت خانوادهها منجر شود.
