پژوهش علمی در بیمارستانهای آموزشی دانشگاه علوم پزشکی مشهد نشان میدهد اصلاح برنامههای کاری و مدیریت بار کاری میتواند نقش مهمی در کاهش قصد ترک شغل در میان پرستاران داشته باشد؛ موضوعی که به تقویت پایداری نظام سلامت و ارتقای کیفیت خدمات درمانی کمک میکند.
جامعه پرستاری بهعنوان یکی از ارکان اساسی نظام سلامت، نقشی حیاتی در ارائه خدمات درمانی و مراقبتی ایفا میکند. پرستاران با تلاش شبانهروزی و تعهد حرفهای، در خط مقدم مراقبت از بیماران قرار دارند و در دشوارترین شرایط، مسئولیت حمایت از بیماران و خانوادههای آنان را بر عهده میگیرند. با این حال، فشارهای فزاینده کاری، شیفتهای طولانی و شرایط پیچیده محیطهای درمانی در سالهای اخیر موجب شده پدیده «قصد ترک شغل» در میان پرستاران به یکی از چالشهای مهم نظامهای سلامت در جهان و ایران تبدیل شود.
در همین راستا، پژوهشی علمی به سرپرستی دکتر حشمتی نبوی، از متخصصان برجسته حوزه پرستاری، به بررسی ارتباط میان ویژگیهای برنامه کاری و قصد ترک شغل در میان پرستاران پرداخته است. دکتر حشمتی نبوی تحصیلات کارشناسی خود را در دانشگاه علوم پزشکی مشهد و دورههای کارشناسی ارشد و دکتری را در دانشگاه تربیت مدرس گذراندهاند و سالها در حوزه پژوهشهای مرتبط با مدیریت نیروی انسانی در نظام سلامت فعالیت داشتهاند.
به گفته این پژوهشگر، نتایج این مطالعه نشان میدهد با تعدیل، محدودسازی و حتی حذف برخی ویژگیهای نامناسب برنامههای کاری میتوان بهطور مستقیم و غیرمستقیم (از طریق کاهش بار کاری درکشده) میزان قصد ترک شغل پرستاران را کاهش داد. این یافتهها میتواند راهنمایی عملی برای مدیران نظام سلامت در جهت بهبود شرایط کاری و افزایش ماندگاری نیروی پرستاری باشد.
دکتر حشمتی نبوی با اشاره به روند رو به افزایش خروج پرستاران از سیستم درمانی اظهار کرد: «قصد ترک شغل یکی از مهمترین شاخصهای پیشبینیکننده ترک خدمت واقعی است و توجه به عوامل مؤثر بر آن میتواند فرصت ارزشمندی برای اجرای مداخلات پیشگیرانه و اصلاح سیاستهای مدیریتی فراهم کند. »
بر اساس یافتههای این پژوهش، «بار کاری درکشده یکی از مهمترین عوامل مؤثر بر شکلگیری قصد ترک شغل در میان پرستاران است. این مفهوم تنها به تعداد بیماران یا ساعات کاری محدود نمیشود، بلکه شامل برداشت ذهنی پرستار از فشارهای روانی، عاطفی و اخلاقی محیط کار نیز میشود. زمانی که پرستاران احساس کنند فشار کاری فراتر از توان و منابع موجود است، احتمال بروز فرسودگی شغلی افزایش یافته و در نهایت تصمیم به ترک شغل تقویت میشود.
نتایج این تحقیق نشان میدهد ویژگیهای برنامه کاری ارتباط مستقیمی با افزایش بار کاری درکشده دارند. برای مثال، شیفتهای چرخشی نامنظم، شیفتهای طولانی بیش از ۱۲ ساعت و فاصله استراحت کمتر از ۱۰ ساعت میان شیفتها میتواند موجب خستگی انباشته، کاهش کیفیت استراحت و افزایش فشار روانی بر پرستاران شود. چنین شرایطی در نهایت احتمال شکلگیری قصد ترک شغل را افزایش میدهد.
این پژوهش با مشارکت ۱۲۷۵ پرستار شاغل در بخشهای داخلی، جراحی، اورژانس و مراقبتهای ویژه در چهار بیمارستان آموزشی وابسته به دانشگاه علوم پزشکی مشهد شامل بیمارستانهای امام رضا(ع)، قائم، هاشمینژاد و کامیاب انجام شد. نمونهگیری بهصورت خوشهای چندمرحلهای با تخصیص متناسب صورت گرفت و دادههای بهدستآمده با استفاده از روشهای آماری پیشرفته مورد تحلیل قرار گرفت.
بر اساس نتایج این تحقیق، ویژگیهای مختلف برنامه کاری بر اساس ضرایب رگرسیونی و میزان تأثیرگذاری بر قصد ترک شغل در قالب یک چارچوب ردهبندیشده ارائه شده است تا مدیران و سیاستگذاران بتوانند با استفاده از آن، برنامههای شیفتبندی پرستاران را بهگونهای طراحی کنند که فشار روانی و کاری کاهش یابد.
پژوهشگران این طرح تأکید میکنند که اجرای سیاستهای اصلاحی در برنامهریزی شیفتها میتواند تأثیر قابل توجهی بر بهبود شرایط کاری پرستاران داشته باشد. از جمله راهکارهای پیشنهادی این پژوهش میتوان به بازنگری در ساختار شیفتهای کاری، تعیین سقف ساعات کاری روزانه و هفتگی، کاهش شیفتهای ترکیبی، جلوگیری از بازگشت سریع به محل کار، مدیریت اضافهکاریها و پیشبینی نیروی جایگزین برای پرستاران بیمار اشاره کرد.
به گفته دکتر حشمتی نبوی، تحقق این اهداف نیازمند همکاری و همافزایی میان وزارت بهداشت، دانشگاههای علوم پزشکی، مدیران بیمارستانها و نهادهای حرفهای پرستاری است تا بتوان با ایجاد محیط کاری سالمتر، از سرمایه انسانی ارزشمند نظام سلامت حمایت کرد.
در ادامه این مسیر پژوهشی، تیم تحقیقاتی برنامه دارد با بهرهگیری از فناوری هوش مصنوعی، سامانهای هوشمند برای برنامهریزی شیفتهای پرستاری طراحی کند. این سامانه میتواند با تحلیل دادههای مربوط به ساعات کاری، میزان فشار کاری و الگوهای شیفتبندی، برنامههایی عادلانه و کارآمد پیشنهاد دهد و به مدیران مراکز درمانی در تصمیمگیری بهتر کمک کند. در همین راستا، خلاصه سیاستی این پژوهش نیز برای استفاده در فرآیندهای تصمیمسازی به معاونت پرستاری وزارت بهداشت ارائه خواهد شد.
پژوهشگران این طرح در پایان ضمن قدردانی از همکاری پرستاران شرکتکننده در مطالعه، از نقش مؤثر همکاران علمی خود نیز یاد کردند. در این پروژه محمدامین کریمی بهعنوان پژوهشگر طرح و همچنین دکتر رحیم اکرمی، دکتر عبدالقادر عصاررودی و دکتر حمید حیدریان میری با دانش و تخصص خود در پیشبرد این پژوهش مشارکت داشتند.
به باور پژوهشگران، نتایج این مطالعه میتواند گامی مؤثر در جهت بهبود شرایط کاری پرستاران، افزایش رضایت شغلی و تقویت پایداری نظام سلامت کشور باشد و مسیر تازهای برای استفاده از فناوریهای نوین در مدیریت منابع انسانی حوزه سلامت فراهم کند.
https://search.eitaa.com/?url=https://scholar.google.com/citations?user=dEz8a1YAAAAJ&hl=en