از وقتی یادش میآید عاشق یاد گرفتن و یاد دادن بود؛ طاقت نداشت ببیند کسی چیزی یاد ندارد یا ضعیف است. با این وجود به خاطر علاقه وافر به داروسازی، داروساز شد و در این رشته هم به روال عادی بسنده نکرد؛ وارد یکی از تخصص های اصلی و پرکاربرد داروسازی شد و به عنوان یکی از معدود خانم های داروساز، هم در مقطع PhD این رشته تحصیل کرد و هم به عنوان جوانترین استاد وقت دانشکده داروسازی به پرورش شاگردانی هدفمند و خودباور چون خودش در این عرصه اهتمام ورزید. حالا او نه تنها استادتمام داروسازی صنعتی است بلکه تیم کاردان و مجربی که تشکیل داده نیز، به یکی از قطبهای جهان در زمینه «سیستمهای دارورسانی طولانیاثر ژلشونده در بدن» تبدیل شده و افتخارات قابل توجهی را رقم زده است. شرح گفتگوی ما با این عضو هیأت علمی فارماسیوتیکس دانشگاه علوم پزشکی مشهد را در ادامه می خوانید.
شوق آموزش دادن و نوآوری از کودکی
دکتر الهام خداوردی که حدود نیم قرن پیش در دیار علم و ادب یعنی نیشابور متولد و از ده سالگی همراه خانواده ساکن مشهد شده است، از کودکی علاقه و استعداد عجیبی در آموزش دیدن و آموزش دادن داشت و به نوعی معلم همسن و سالانش در فامیل و مدرسه شده بود؛ «همیشه دوست داشتم به بچه ها آموزش دهم؛ حتی اگر خودشان نمی خواستند؛ حیفم می آمد که چرا یاد ندارند. در مدرسه هم علاقه شدید به درس خواندن داشتم و حس خوبی می گرفتم به همین خاطر همیشه شاگرد اول بودم و کمک معلم خصوصا در دروس ادبیات، انشا و ریاضی. برخی اقوام شب امتحان بچه هایشان را پیش من می فرستادند تا خوب آماده شوند. این در حالی بود که خودم برای درس خواندن نیازی به پیگیری کسی نداشتم و گاهی حتی پدر نمی دانست کلاس چندم هستم؛ یادم نمی آید حتی یک بار کسی به من دیکته گفته باشد. ابتدای دوره راهنمایی که به خاطر شغل پدر ساکن مشهد شدیم، مدرسه موقع ثبت نام می گفت فرزندتان اینجا حیف می شود، یک مدرسه خوب ثبت نامش کنید. حتی در بازی ها هم بیشتر اهل بازی و چالش فکری بودم و دوست داشتم کار جدید و نوآوری داشته باشم؛ مادر زیاد برایم کتاب های کمک درسی و غیردرسی می گرفت و من از فرط شوقی که داشتم صبح تا شب همه کتاب را می خواندم یا تست هایش را انجام می دادم. پدر هم برای ورود به دانشگاه خیلی تشویقم می کرد».
ورود هدفمند به داروسازی/ گمشدهام را پیدا کردم
با وجود علاقه و علم و استعدادی که در معلمی داشت، با توجه به فضای جامعه نسبت به نخبگان، به مهندسی و پزشکی متمایل شد اما نهایتا به رغم مخالفت ها، انتخابش داروسازی بود؛ «سال اول دبیرستان متوجه شدم خیلی به شیمی علاقمند هستم خصوصا که با داروسازی هم ارتباط داشت، این علاقه به حدی بود که سال چهارم دبیرستان در مسابقه شیمی بین کل دبیرستان های مشهد، همه سوالات را درست پاسخ داده و اول شدم. این اتفاق هسته های علاقه به رشته داروسازی را در من شکل داد. با این حال از آنجاکه ریاضیام خوب بود دیپلم ریاضی گرفتم که قبولی پزشکی در کنکور برایم راحت تر باشد؛ هرچند کار در محیط بیمارستان مورد پسندم نبود و این را به خانواده هم گفته بودم تا برای احتمال ورودم به داروسازی آماده باشند اما اصرار داشتند که وقتی درسهایت خوب است و می توانی پزشک یا دندانپزشک شوی چرا داروسازی بخوانی؟!؛ موقع انتخاب رشته هم خیلی با انتخاب داروسازی مخالف بودند ولی چون تصمیمم را گرفته بودم، بااینکه امکان قبولی در پزشکی هم داشتم، اولین رشته را داروسازی مشهد انتخاب کرده و قبول شدم؛ به این ترتیب سال 73 تحصیل در رشته داروسازی دانشگاه علوم پزشکی مشهد را شروع کردم و از نزدیک دیدم که دقیقا همان گمشده من است».
دنبال کارویژه و حفظ هویتم به عنوان داروساز بودم
دکتر خداوردی با همه علاقهای که به رشتهاش داشت، به چارچوب کاری آن در داروخانه محدود نشد و پیش از پایان دوره عمومی به فکر ادامه تحصیل در تخصص افتاد تا وارد فضای آموزش و تدریس شود؛ در این بین اواخر سال 78 همزمان با اتمام دوره عمومی، ازدواج کرد و به دلیل شغل همسر و بعد ادامه تحصیل خودش، موقتا ساکن تهران شد؛ «تا اواخر دوره عمومی باید داروخانه می رفتیم ولی به سال چهارم که رسیدم از داروخانه رفتن خسته و افسرده شده بودم؛ راضی ام نمی کرد و دوست نداشتم به داروخانه محدود شوم پدرم هم مشوقم بود که به آن بسنده نکنم؛ این شد که فکر ادامه تحصیل در تخصص افتادم تا در حوزه آموزش هم بتوانم فعال باشم؛ آن زمان برخلاف الان که داروسازی گرایشات متعدد بیو و نانوتکنولوژی، داروسازی هسته ای، داروسازی سنتی، کنترل غذا و دارو و... دارد، رشته های تخصص خیلی محدود بود تا جایی که فارغالتحصیل PhD داخل کشور خیلی کم داشتیم و از طرفی همان سال ها معاونت غذا و دارو کارخانه ها را اجبار کرد که حتما نیروی PhD داروسازی صنعتی داشته باشند. من سال 79 با رتبه چهار در کشور، از بین دو گرایش داروسازی صنعتی و فارماکولوژی که علاقه داشتم، وارد PhD داروسازی صنعتی شدم چون علم و محتوای درسی داروسازی خصوصا گرایش صنعتی آن را دوست داشتم(حالا هم همیشه به دانشجویان می گویم دنبال علاقه تان بروید؛ چون کششی دارد که باعث می شود مشکلات را تاب بیاورید)؛ از طرفی با توجه به اینکه داروسازی بالینی در ایران جاافتاده نبود، در داروسازی صنعتی، امکان خدمت بیشتر وجود داشت؛ هم اذهان مردم و هم سیستم، پزشک را در درجه اول درمان می بینند و از دلایل اینکه نخبگان بیشتر سراغ پزشکی می روند، همین تصور عمومی نادرست در ناخوداگاهشان است».
ویژگی خاص دانشکده داروسازی مشهد
او که علاوه بر دانشکده داروسازی تهران و مشهد، سال 84 اواسط کار پایان نامه، به عنوان پژوهشگر به دانشگاه تورنتوی کانادا رفته و سال 94 نیز طی یک فرصت مطالعاتی، دانشگاه یوتای امریکا را تجربه کرده است، درباره تفاوت فضای آن ها می گوید: «در مشهد، اساتید بیشتر مشغول کار علمی هستند ولی در تهران به خاطر مرکزیتی که دارد، اغلب درگیر مسئولیت اجرایی بودند و خیلی به زحمت و بعضا در حد 15دقیقه به آن ها دسترسی داشتیم. همچنین دانشکده مشهد را به خاطر فضای دوستانهای که بین اساتید و دانشجویان بود، دوست داشتم (که شاید به مدد رؤسای دانشکده بود که جامع مدیریت، علم و دانش، تدین و تعهد و خدمت بودند). تجربه تحصیلات تکمیلی در دانشگاههای خارج نیز خیلی ارزشمند است؛ نحوه آموزش آن ها را با دقت فراگرفته و بعد در ایران به کار گرفتم؛ در مجموع باید گفت از برنامه های هوشمندانه دانشگاه علوم پزشکی همین دوره های خارج کشور است که سبب آشنایی اساتید و فرهیختگان حوزه آموزش و پژوهش با سیستم های آموزش و پژوهش در خارج کشور می شود و دستاوردهای ارزشمندی دارد».
جوانترین استاد دانشکده/ با دانشجویان صادق هستم
دکتر خداوردی سال 85 پیرو علاقه دوران کودکی و هدفگذاری دوره عمومی، بلافاصله بعد از اتمام تخصص، جذب هیأت علمی علوم پزشکی مشهد و در کنار اساتید سابق خود مشغول تدریس شد؛ «وقتی شروع به کار کردم، در کنار اساتید سابق خودم و جوانترین استاد دانشکده داروسازی بودم چون سال ها بود که دانشکده جذب هیأت علمی نداشت. از طرفی نبود تجربه در آغاز کار، امکانات حداقلی و تفاوت سنی کم با دانشجویان چالش های خود را داشت و باعث می شد تا هفت شب دانشکده باشم اما به مرور با افزایش تجربه، این زمان کاهش پیدا کرد و سال 99 استادتمام شدم. در سبک تدریس، سعی دارم فقط با دانشجویان صادق باشم؛ معتقدم روحیات نسل جدید، حاصل تغییر در روندهای کلی جهان است و باید تفاوت نسلی را درک کرد و آنها را فهمید بنابراین مثل خواهر و برادران کوچکم از صمیم قلب دوستشان دارم، آنچه را فکر می کنم درست است، با عملکرد و تدریسم انتقال میدهم و تجربیاتم را در اختیارشان میگذارم که تاکنون مورد استقبال واقع شده است».
یادتان نرود وارد صنعت و تولیدکننده شوید/ داروسازی فراتر از داروخانه است
این استاد پرتلاش داروسازی صنعتی، دانشجویان را هم برای ورود به این صنعت تشویق می کند و واسطه ورود بسیاری از آن ها به این عرصه شده است؛ «الان که سال هاست داروسازی صنعتی تدریس می کنم، علاقه ام به این گرایش بیشتر شده است و افزون بر اینکه چند محصول در آستانه ورود به بازار دارم، سر کلاس هم به دانشجویان تأکید می کنم یادتان نرود وارد صنعت دارو شوید و دارو بسازید؛ داروخانه صرفا بخشی از داروسازی است و درصد زیادی از این رشته، جایی فراتر از داروخانه است؛ جایی بایستید که بتوانید بیشترین خدمت (اهدای سلامتی به مردم) را داشته باشید؛ بدون دارو، چرخه درمان معطل می ماند پس ببیند چه نقش پررنگی می توانید ایفا کنید و کجای قله خدمت ایستادهاید؟ صنعت به حضور شما نیاز دارد آن هم نه فقط در کارخانه ها بلکه برای ایده دادن، راهاندازی کارخانه و تولیدکردن؛ ایران فرصت های خوب و نوآورانه زیادی دارد؛ در کشورهای دیگر روی اغلب موضوعات کار شده ولی اینجا ایده های بسیاری روی زمین مانده تا شما آن ها را عملیاتی کنید. به ویژه در حوزه داروهای گیاهی، که هم مقبولیت مردمی دارند و هم به خاطر غنای جغرافیایی ایران خیلی داروها داریم که ممکن است در سطح جهان نباشند. حوزه آرایشی بهداشتی یکی دیگر از زمینه های رو به رشد و پرکاربرد است که با توجه به ورود تخصص های غیرمربوط، شدیدا متأثر شده و ورود داروسازان به این شاخه، به عنوان تنها نیروهای متخصص آموزشدیده در این زمینه، می تواند نجاتبخش کیفیت در این حوزه باشد. در زمینه داروهای بیماری های حساس و مهم نیز نیاز به طراحی داروهای حرفهای تر با استفاده از نانو و بیوتکنولوژی وجود دارد که
با توجه به اهمیت این شاخه و رویکرد خودکفایی که ایران در این عرصه در پیش گرفته است، از حوزه های بسیار جذاب و با درجه خدمترسانی بالای نیازمند به داروساز صنعتی است؛ پس با اعتقاد به اصل «ما می توانیم»، به سمت داروسازی و تولید بروید تا ایران در این رشته هم جزو اولین ها شود. یکی از علت های اصلی که داروسازان با قدرت و انگیزه وارد تولید نمی شوند، درگیر و سرگرم شدنشان در داروخانه است در نتیجه هم ظرفیت ها هدر می رود و هم هزینه هایی که دولت برایشان داشته است».
پایهگذاری سیستمهای دارورسانی طولانیاثر ژلشونده در بدن در مشهد
او که همیشه فراتر از روندهای مرسوم حرکت می کرد، به آموزش هم بسنده نکرد و همزمان تیم تحقیقاتی تشکیل داد که در دنیا حرفی برای گفتن دارد؛ «از آنجا که پایاننامهام درباره «سیستمهای دارورسانی هوشمند حساس به دما با استفاده از هیدروژلها و کریستالهای مایع» بود و در مشهد کسی در این باره کار نکرده بود، بعد از شروع کار در دانشگاه، همین فیلد را پایه گذاری کرده و ادامه دادم(به دانشجویان هم توصیه میکنم که با توجه به وسعت دامنه علم، روی شاخه های خاص که تجربه یا علاقه دارند متمرکز شوند)؛ تیمی که همراه با دانشجویانم تشکیل داده ایم و از قطب های دنیا در حوزه کاری خود به شمار می رود، روی سیستم های دارورسانی تشکیل شونده و ژل شونده در محل بدن به منظور دارورسانی بلندمدت(خصوصا داروهای مخدر) تمرکز دارد؛ در این سیستمها، دارو در حامل های هوشمند قرار گرفته و بسته به مشکل بیمار، هرجا که لازم باشد داخل بدن تزریق می شود؛ به محض ورود حامل ها به بدن، مکانیسم هایی به کار می افتد که در همان محل تزریق، به حالت جامد و ایمپلنت درآمده و به مرور طی یک تا چند ماه خورده شده و مانند مخزنی برای آزادسازی آهسته و پیوسته داروها عمل می کنند. این شیوه دارورسانی، برای بیمارانی که لازم است در بلندمدت مصرف دارو داشته باشند، بسیار مفید است، هم عوارض ندارد، هم زحمتشان را کم می کند و هم کارایی درمان را افزایش می دهد».
برای اولین بار در کشور؛ تولید سیستم طولانیاثر یک ماهه برای داروی بوپرونورفین با پایه کریستال مایع
اینطور که دکتر خداوردی توضیح می دهد، تمرکز او و تیمش در این سامانه، روی آنتاگونیستهای مواد مخدر است و از این جهت که بیشترین مطالعات را روی آزادسازی طولانیمدت انواع آنتاگونیستهای مواد مخدر با استفاده از سیستمهای ژلشونده در محل(حوزهای که در عین جدید بودن، بسیار هم کاربردی است) دارند، در دنیا حرف اول را می زنند. انتخاب این زمینه کاری نیز به فعالیت یکی از اساتیدش در این زمینه برمیگردد که سبب شد از همان موقع مشکل عدم همکاری معتادان برای دریافت دارو در ذهنش بماند؛ بنابراین 15 سال پیش کار در این حوزه را همراه تیمش شروع کرد تا درمان معتادان تسهیل شود؛ چراکه دیگر لازم نیست این افراد مرتب به مراکز درمانی مراجعه کنند(با یک تزریق در ماه، آنتاگونیست مورد نظر در بدن آزاد می شود) و همچنین نمی توانند از مصرف دارو و ترک اعتیاد فرار کنند(تا پیش از این باید روزانه به کلینیک ترک اعتیاد مراجعه و داروی خوراکی دریافت می کردند). علاوه بر این، بیماران شیزوفرنی، بچه های قد کوتاه یا سالمندان تنها نیز می توانند از این شیوه درمانی طولانیاثر تزریقی که دفعات مصرف دارو را به ماهی یک بار و حتی سه ماه، یکبار تقلیل می دهد، بهره گیرند.
از دیگر دستاوردهای این تیم که در آستانه تجاریسازی و ورود به بازار میباشد، تولید فرآورده آهستهرهش بوپرونورفین با پایه کریستال مایع لیپیدی (حاوی مواد چرب مشابه مواد غشای پلاسمایی بدن) برای اولین بار در کشور است که جزو محبوبترین داروهای مورد استفاده در ترک اعتیاد بوده و به دلیل استفاده از پایه کریستال مایع(به منظور رهش آهسته و ژلشدن در بدن)، قیمت بسیار کمتر از مشابه پلیمری آن در بازار و نیز رهش قابل قبولتر و بدون نوسانتری دارد. همچنین آمپول آهستهرهش بوپرونوفین بر پایه پلیمرPLGA و آمپول آهستهرهش نالترکسون هیدروکلراید بر پایه پلیمر PLGA نیز از جمله نوآوری های دیگر تیم دکتر خداوردی است.
افتخارات آموزشی پژوهشی
این عضو هیأت علمی دانشگاه در عین اینکه آموزش نظری و عملی برایش مورد علاقه و اولویت است، از پژوهشهای مکتوب نیز غافل نبوده و تألیف بیش از 80 مقاله ISI، بیش از صد مورد داوری مقاله و ترجمه و گردآوری کتاب اکسیپیانت های(مواد جانبی در کنار داروی اصلی در اشکال دارویی) متداول و رایج در داروسازی را در کارنامه خود دارد. او همچنین سال 91 کتاب دوجلدی «اشکال دارورسانی» نوشته هووارد انسل را که از کتب مهم رشته داروسازی می باشد، ترجمه کرد که ترجمه برتر دانشگاه شناخته شد و به عنوان یکی از بهترین کتاب های رفرنس درسی داروسازی صنعتی مورد استفاده دانشجویان قرار گرفت. همچنین با احساس خلأ منبعی علمی در حوزه آرایشی بهداشتی، اولین کتابش را در حالی که فرزندان دوقلویش دوساله بودند، با عنوان «مراقبت و زیبایی» تألیف کرد. استاد برتر آموزشی دانشکده در سال 1404، اولین فرایند برتر دانشگاه در سال 88 و مترجم برگزیده در جشنواره هفته پژوهش دانشگاه و دانشکده در سال های 93 و 97 از دیگر افتخارات دکتر خداوردی است.
چالشهای مادران شاغل
او که همه این دستاوردها را در عین ایفای رسالت مادری و همسری رقم زده است، با اشاره به چالش های مادران شاغل می گوید: «با اینکه کارم را خیلی دوست دارم اما همیشه به خانواده اولویت می دهم. خوب است مسئولان هم توجه داشته باشند که خانم ها به خاطر ویژگی های شخصیتی که دارند در بسیاری حیطه ها بهتر عمل می کنند و موفق تر هستند؛ با این وجود یک مادر تا وقتی بچه کوچک (خصوصا زیر 5 سال) دارد، همه زمانی که از فرزندش دور است، بیقرار و حواسش متوجه اوست و تمرکز ندارد؛ از طرفی با این وضعیت باید هوای کارش را هم داشته باشد که مبادا کم و کاستی پیش بیاید و پای خانم بودن و پرمشغلهبودنش گذاشته شود؛ در نتیجه بیش از هر کس به خودش فشار وارد می شود».
خارجیها خاص نیستند بلکه خاص کار می کنند/ استاد باید فراتر از درس، هویتبخش باشد
«همه جا رفته ام ولی هیچ جا ایران نمی شود؛ عاشقش هستم»؛ این جمله پاسخ دکتر خداوردی به سوالم درباره احتمال مهاجرتش است؛ او که برای فرصت مطالعاتی، سمینار یا بازدید سابقه حضور در کشورهای کانادا، امریکا، سوئد و دانمارک را دارد، کشورش را مثل مادر می داند و با هرچه مربوط به ایران باشد، احساس غرور می کند؛ «حتی وقتی خارج زندگی می کردم، با همه امکانات و رفاهی که بود، دوست داشتم به وطن برگردم؛ کمبود یا مشکلات همه جا هست؛ نمی شود صرف این ها وطن را رها کرد و رفت! همیشه به دانشجویان می گویم، من رفته ام از نزدیک دیده و زندگی کرده ام، بدانید آنجا بهشت برین نیست و آن ها هم انسان های خاصی نیستند؛ فقط خوب کار میکنند؛ شما هم اگر خوب کار کنید، همه چیز و همه جا خوب خواهد بود».
این استاد دانشگاه درباره علل روی آوردن دانشجویان به مهاجرت معتقد است: «با وجود تکنولوژی های روز، تدریس در کلاس، کمترین کار برای استاد است و این کار را چه بسا افراد یا منابع دیگر هم بتوانند انجام دهند؛ بنابراین استاد باید چیزی فراتر از درس یعنی هویت، شخصیت و الگو به دانشجو بدهد تا به عنوان استاد مقبولیت داشته باشد؛ خطمشی کاری، اخلاقی، فکری، رفتاری و ظاهریاش باید برای دانشجو الهامبخش باشد به ویژه امروز که نسل جدید با سردرگمی و بحران هویت مواجه بوده و نیازمند الگو است؛ باید با آن ها حرف بزنیم و تعامل مثبت داشته باشیم؛ امروز دیگر صرف آموزش کارساز نیست و بیش از هر چیز، نیازمند ارتباط واقعی و صمیمی استاد و دانشجو هستیم تا امید به آینده پیدا کنند، بمانند و بسازند؛ این رسالت مهم با راهنمایی، امید دادن و خطمشی درست دادن توسط ما به عنوان متخصصان یک رشته، میسر می شود».
لزوم اصلاح یک ذهنیت اشتباه
دکتر خداوردی در پایان پیرامون این تصور که داروی ایرانی کارآیی لازم را ندارد و فقط داروهای خارجی خوب هستند، به مردم خاطرنشان می کند: «این یک ذهنیت اشتباه است؛ داروی خوب و بد هم در نوع ایرانی و هم خارجی ممکن است وجود داشته باشد؛ بله این واقعیت است که در کیفیت برخی داروهای داخلی، همچنان با چالش مواجه هستیم (که بخشی از آن به تحریم ها در حوزه خرید تجهیزات و مواد اولیه با کیفیت برمی گردد و بخشی دیگر به گسستگی بین دانشگاه و صنعت) ولی با اطمینان می گویم که کارخانجات ما استاندارهای بالایی به لحاظ تجهیزات دارد. ما حتی داروهای رقابتکننده با داروهای خارجی داریم بنابراین خواستن توانستن است.
رئیس دانشکده پزشکی دانشگاه علوم پزشکی مشهد، با اشاره به ظرفیتها و دستاوردهای این دانشکده گفت: دانشکده پزشکی مشهد با برخورداری از ۴۸ گروه آموزشی فعال در حوزههای علوم پایه و بالینی، در حال حاضر بیش از پنج هزار دانشجو را در مقاطع پزشکی عمومی، کارشناسی ارشد، دکتری تخصصی (PhD)، تخصص و فلوشیپ آموزش میدهد.
