طرح پژوهشی عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی مشهد، راهکاری نوآورانه برای بهبود کیفیت زندگی بیماران مزمن

خستگی یکی از شایع‌ترین و آزاردهنده‌ترین عوارض در بیماران تحت همودیالیز است؛ عارضه‌ای که نه‌تنها کیفیت زندگی بیماران را به‌شدت تحت تأثیر قرار می‌دهد، بلکه انجام فعالیت‌های روزمره، ایفای نقش‌های خانوادگی و اجتماعی و حتی تبعیت درمانی را نیز با اختلال مواجه می‌کند. در همین راستا، دکتر محمود بخشی، عضو هیئت علمی دانشکده پرستاری و مامایی دانشگاه علوم پزشکی مشهد، پژوهشی را با محوریت اثربخشی هزینه‌فایده برنامه تمرینات حرکتی مبتنی بر واقعیت افزوده برای کاهش خستگی این بیماران به پایان رسانده است.

دکتر بخشی با تأکید بر اهمیت رویکردهای علمی و اقتصادی در مراقبت از بیماران مزمن، گفت: در تصمیم‌گیری‌های بالینی سنتی، اغلب تمرکز بر پیامدهایی همچون اثربخشی درمان، مورتالیتی و موربیدیتی است، در حالی‌که بسیاری از مداخلات درمانی از منظر هزینه‌اثربخشی به‌طور کامل ارزیابی نشده‌اند. به گفته وی، مداخلاتی که در عین اثربخشی، هزینه کمتری دارند باید در اولویت قرار گیرند.

وی با اشاره به نقش پرستاری در مدیریت منابع سلامت افزود: حرفه پرستاری اگرچه همواره به‌عنوان یک رکن مراقبتی شناخته می‌شود، اما پرستاران می‌توانند با استفاده منطقی از تجهیزات، کاهش هدررفت منابع و ارتقای نتایج مراقبتی، نقش مؤثری در مدیریت اقتصادی خدمات بیمارستانی ایفا کنند.

واقعیت افزوده؛ ابزاری نو برای افزایش انگیزه بیماران بر اساس این پژوهش، بیماری مزمن کلیه در مراحل پیشرفته منجر به وابستگی بیمار به همودیالیز می‌شود و خستگی، شایع‌ترین عارضه این فرایند درمانی است؛ به‌گونه‌ای که در منابع مختلف، شیوع آن در بیماران دیالیزی بیش از ۶۰ درصد گزارش شده است. در ایران نیز بیش از ۶۰ درصد بیماران تحت همودیالیز از خستگی شدید رنج می‌برند؛ وضعیتی که بر کیفیت زندگی، توان انجام فعالیت‌های روزانه و مراقبت از خود اثر مستقیم دارد.

دکتر بخشی با بیان اینکه ورزش و فعالیت بدنی متناسب از راهبردهای مؤثر در کنترل خستگی این بیماران است، اظهار کرد: با وجود شواهد قابل توجه درباره اثربخشی ورزش، میزان پایبندی بیماران همودیالیز به برنامه‌های ورزشی پایین است. از این‌رو، استفاده از فناوری‌های نوین آموزشی مانند واقعیت افزوده می‌تواند جذابیت، درک بهتر حرکات و انگیزه بیماران را برای انجام تمرینات افزایش دهد.

اجرای یک کارآزمایی بالینی تصادفی

این مطالعه به‌صورت یک کارآزمایی بالینی تصادفی و با مشارکت ۶۰ بیمار تحت همودیالیز که به بیمارستان منتصلیه و مراکز دیالیز هدایت و محبان مشهد مراجعه می‌کردند، انجام شد. بیماران به دو گروه مداخله و کنترل تقسیم شدند.

در گروه مداخله، یک پمفلت واقعیت افزوده طراحی شد که با اسکن آن از طریق تلفن همراه یا تبلت، حرکات ورزشی به‌صورت ویدیویی و مرحله‌به‌مرحله برای بیمار نمایش داده می‌شد. این پمفلت با همکاری تیم پژوهشی و تیم مهندسی محتوای واقعیت افزوده تهیه شد و بر بستر اندروید توسعه یافت.

برنامه تمرینات حرکتی نیز شامل مجموعه‌ای از حرکات کششی و تقویتی برای عضلات اصلی درگیر در فعالیت‌های روزمره از جمله عضلات ساق پا، چهارسر ران، همسترینگ، عضلات قفسه سینه، پشت، دو سر بازو، شانه‌ها و عضلات شکمی بود. هر حرکت ۲۰ بار تکرار می‌شد و در برخی حرکات، استفاده از باند کشی مقاومتی نیز لازم بود.

جزئیات اجرای مداخله

گروه مداخله: تمرینات را یک روز در میان، هر بار به مدت ۲۵ دقیقه، حدود ساعت ۵ عصر و در منزل انجام دادند. این مداخله به مدت ۶ هفته اجرا شد و در روزهای دیالیز، تمرین انجام نمی‌شد.

گروه کنترل: همان تمرینات را با استفاده از پمفلت ساده، سه بار در هفته و هر بار ۲۵ دقیقه، طی ۶ هفته انجام دادند.

نتایج پژوهش چه بود؟

یافته‌های این مطالعه نشان داد که هر دو نوع پمفلت ساده و واقعیت افزوده در کاهش خستگی بیماران مؤثر بودند. با این حال، پمفلت مبتنی بر واقعیت افزوده به دلیل ارائه مرحله‌ای اطلاعات، نمایش تصویری حرکات و تسهیل یادگیری، کاهش معنادارتری در خستگی بیماران ایجاد کرد

به گفته دکتر بخشی، این اثر مثبت از طریق افزایش انگیزه، بهبود یادگیری حرکات و ارتقای پایبندی به برنامه تمرینی حاصل شده است.

در عین حال، تحلیل‌های اقتصادی نشان داد که پمفلت ساده از نظر هزینه‌ای مقرون‌به‌صرفه‌تر از نسخه واقعیت افزوده است. با این وجود، نتایج پژوهش حاکی از آن است که در صورت استفاده بلندمدت، نسبت هزینه‌اثربخشی واقعیت افزوده می‌تواند بهبود یابد و حتی در آینده به گزینه‌ای رقابتی‌تر تبدیل شود.

قدردانی از همراهی خانواده بیماران و تیم پژوهش

دکتر بخشی در پایان با قدردانی از خانواده‌های بیماران شرکت‌کننده در این طرح پژوهشی گفت: همراهی صبورانه خانواده‌ها در اجرای این مطالعه نقش مهمی در پیشبرد آن داشت. وی همچنین از همکاری همکاران و تیم مهندسی که در طراحی و اجرای محتوای واقعیت افزوده مشارکت داشتند، تشکر کرد.

وی تأکید کرد: ارتقای حرفه پرستاری تنها از مسیر خدمت صادقانه و مبتنی بر مراقبت علمی امکان‌پذیر است. توجه به کیفیت خدمات، کاهش هدررفت منابع و انتخاب مداخلات اثربخش و کم‌هزینه، از اصول اساسی در توسعه مراقبت پرستاری مبتنی بر شواهد است.

مخاطبان برای دریافت این مقاله می توانند به نشانی ذیل مراجعه کنند.

https://scholar.google.com/citations?user=rYMMDVYAAAAJ&hl=en