عضو هیئت علمی دانشکده پرستاری و مامایی دانشگاه علوم پزشکی مشهد از اجرای یک کارآزمایی بالینی درباره تأثیر برنامه تمرینات حرکتی مبتنی بر واقعیت افزوده بر کاهش خستگی بیماران همودیالیزی خبر داد؛ پژوهشی که علاوه بر بررسی اثرات درمانی، هزینه–اثربخشی این روش نوین آموزشی را نیز ارزیابی کرده است.

به گزارش وب دا، خستگی یکی از شایع‌ترین و آزاردهنده‌ترین مشکلات بیماران مبتلا به نارسایی پیشرفته کلیه است که تحت درمان همودیالیز قرار دارند؛ مشکلی که می‌تواند کیفیت زندگی، توانایی انجام فعالیت‌های روزمره و حتی مشارکت اجتماعی این بیماران را به‌طور قابل توجهی کاهش دهد. در سال‌های اخیر، استفاده از فناوری‌های نوین مانند واقعیت افزوده به عنوان ابزاری برای افزایش انگیزه بیماران و بهبود اثربخشی برنامه‌های توانبخشی مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است.

در همین زمینه، دکتر محمود بخشی عضو هیئت علمی دانشکده پرستاری و مامایی دانشگاه علوم پزشکی مشهد در گفت‌وگو با خبرنگار وب دا به تشریح نتایج پژوهشی پرداخت که با هدف بررسی اثربخشی هزینه–فایده برنامه تمرینات حرکتی مبتنی بر واقعیت افزوده بر کاهش خستگی بیماران تحت همودیالیز انجام شده است.

پرستاری و نقش آن در مدیریت اقتصادی نظام سلامت

دکتر بخشی که متولد سال ۱۳۵۲ در شهر مشهد است، تحصیلات کارشناسی خود را در رشته پرستاری از دانشگاه علوم پزشکی گناباد آغاز کرد و در ادامه موفق شد در مقطع کارشناسی ارشد رشته آموزش پرستاری از دانشگاه تربیت مدرس تهران رتبه اول دانشجویی را کسب کند. وی همچنین در آزمون‌های کارشناسی ارشد و دکتری تخصصی رتبه ۵ کشوری را به دست آورد و دکترای تخصصی پرستاری خود را از دانشگاه علوم پزشکی مشهد دریافت کرد.

او پیش از ورود به هیئت علمی، ۷ سال سابقه فعالیت بالینی در حرفه پرستاری داشته و از سال ۱۳۹۵ به عنوان عضو هیئت علمی این دانشگاه مشغول فعالیت‌های آموزشی و پژوهشی است.

این عضو هیئت علمی در ابتدای گفت‌وگو با اشاره به جایگاه اقتصادی پرستاری در نظام سلامت گفت:در ساختار مالی بیمارستان‌ها، حرفه پرستاری معمولاً به‌عنوان یک عامل مستقیم درآمدزا شناخته نمی‌شود؛ با این حال پرستاران می‌توانند با مدیریت صحیح منابع، کاهش هدررفت تجهیزات و ارتقای کیفیت مراقبت، نقش مهمی در مدیریت اقتصادی خدمات سلامت ایفا کنند.

وی افزود: در بسیاری از تصمیم‌گیری‌های بالینی، تمرکز اصلی بر پیامدهای درمانی مانند کاهش مرگ‌ومیر یا عوارض بیماری است، در حالی که بررسی هزینه–اثربخشی مداخلات نیز اهمیت بالایی دارد. مداخلاتی که در عین اثربخشی بالا، هزینه کمتری داشته باشند، از نظر اقتصادی در اولویت قرار می‌گیرند.

خستگی؛ شایع‌ترین مشکل بیماران همودیالیزی

به گفته دکتر بخشی، بیماری مزمن کلیه در مراحل پیشرفته می‌تواند منجر به نارسایی کامل کلیه شود و در این شرایط بسیاری از بیماران ناچار به دریافت درمان همودیالیز هستند.

وی ادامه داد:خستگی یکی از شایع‌ترین عوارض همودیالیز است و مطالعات نشان می‌دهد بین ۶۰ تا ۹۷ درصد بیماران دیالیزی درجاتی از خستگی را تجربه می‌کنند. در ایران نیز گزارش‌ها حاکی از آن است که بیش از ۶۰ درصد این بیماران با خستگی شدید مواجه‌اند.

به گفته این پژوهشگر، خستگی علاوه بر کاهش کیفیت زندگی بیماران، می‌تواند بر توانایی انجام فعالیت‌های روزانه، مشارکت اجتماعی، مراقبت از خود و حتی پایبندی به برنامه‌های درمانی تأثیر منفی بگذارد.

وی افزود: یکی از راهکارهای مؤثر برای کنترل خستگی در این بیماران، انجام فعالیت‌های ورزشی مناسب و برنامه‌های تمرین حرکتی است که می‌تواند قدرت و استقامت عضلات را افزایش داده و توانایی انجام فعالیت‌های روزانه را بهبود ببخشد.

نقش فناوری در افزایش انگیزه بیماران برای ورزش

با وجود شواهد متعدد درباره فواید ورزش برای بیماران همودیالیزی، دکتر بخشی معتقد است میزان پایبندی بیماران به برنامه‌های ورزشی همچنان پایین است.

او توضیح داد:در سال‌های اخیر استفاده از فناوری‌های نوین آموزشی در حوزه سلامت گسترش یافته است. فناوری واقعیت افزوده (Augmented Reality) می‌تواند با ایجاد تجربه‌ای تعاملی و جذاب، انگیزه بیماران برای انجام تمرینات ورزشی را افزایش دهد و محدودیت‌های روش‌های آموزشی سنتی را کاهش دهد.

وی افزود: از سوی دیگر، یکی از چالش‌های مهم در برنامه‌ریزی مراقبتی، ارائه خدمات با کیفیت در کنار مدیریت هزینه‌هاست. بنابراین توسعه روش‌های آموزشی که هم اثربخشی بالینی داشته باشند و هم از نظر اقتصادی مقرون‌به‌صرفه باشند، اهمیت زیادی دارد.

دکتر بخشی در ادامه به جزئیات طرح تحقیقاتی خود اشاره کرد و گفت:این پژوهش به‌صورت کارآزمایی بالینی تصادفی طراحی شد و با مشارکت ۶۰ بیمار تحت همودیالیز که به بیمارستان منتصریه و مراکز دیالیز هدایت و محبان مشهد مراجعه می‌کردند، انجام شد.

در این مطالعه بیماران به دو گروه تقسیم شدند:

گروه مداخله که تمرینات حرکتی را با استفاده از پمفلت واقعیت افزوده انجام می‌دادند

گروه کنترل که همان تمرینات را با پمفلت آموزشی ساده دنبال می‌کردند

طراحی پمفلت واقعیت افزوده

برای تولید این ابزار آموزشی، ابتدا حرکات ورزشی توسط اعضای تیم پژوهشی فیلم‌برداری و صداگذاری شد. سپس محتوای ویدئویی در قالب یک پمفلت واقعیت افزوده توسط تیم مهندسی طراحی شد.

به گفته دکتر بخشی:با نصب نرم‌افزار مربوطه روی تلفن همراه یا تبلت بیمار و قرار دادن دوربین دستگاه مقابل پمفلت، لینک فعال شده و فیلم حرکات ورزشی به‌صورت تصویری نمایش داده می‌شد. به این ترتیب بیمار می‌توانست به شکل مرحله‌به‌مرحله اجرای صحیح حرکات را مشاهده کند.

برنامه تمرینات حرکتی

برنامه تمرینات شامل مجموعه‌ای از حرکات کششی و تقویتی برای عضلات اصلی بدن بود که با استفاده از جدیدترین راهنماهای علمی و با همکاری متخصصان طراحی شد.

این تمرینات عضلات مختلفی از جمله:عضلات ساق پا،چهارسر ران و همسترینگ،عضلات قفسه سینه و پشت،عضلات شانه و بازو و عضلات شکمی را در بر می‌گرفت و هر حرکت حدود ۲۰ بار تکرار می‌شد. برای برخی تمرینات نیز از باندهای کشی مقاومتی استفاده شد.

در گروه مداخله، بیماران تمرینات را یک روز در میان، هر بار حدود ۲۵ دقیقه و به مدت ۶ هفته در منزل انجام دادند. این تمرینات در روزهایی که بیمار دیالیز داشت اجرا نمی‌شد.

در گروه کنترل نیز بیماران همان تمرینات را سه بار در هفته و هر بار ۲۵ دقیقه با استفاده از پمفلت ساده انجام دادند.

نتایج پژوهش

دکتر بخشی درباره نتایج این مطالعه گفت:یافته‌های پژوهش نشان داد که هر دو نوع آموزش (پمفلت ساده و پمفلت واقعیت افزوده) توانستند خستگی بیماران تحت همودیالیز را کاهش دهند.

به گفته وی، استفاده از پمفلت واقعیت افزوده به دلیل نمایش مرحله‌ای حرکات، جذابیت بصری و امکان مشاهده عملی تمرینات، توانست کاهش معناداری در سطح خستگی بیماران ایجاد کند.

وی افزود: این فناوری با افزایش انگیزه بیماران، تسهیل یادگیری حرکات و بهبود پایبندی به برنامه تمرینی، نقش مهمی در اثربخشی مداخله داشت.

یکی از بخش‌های مهم این تحقیق، بررسی اقتصادی روش‌های آموزشی بود.

دکتر بخشی در این باره توضیح داد:تحلیل هزینه–اثربخشی نشان داد که در کوتاه‌مدت، استفاده از پمفلت ساده از نظر اقتصادی مقرون‌به‌صرفه‌تر است؛ زیرا هزینه تولید و اجرای آن کمتر است.

با این حال وی تأکید کرد:با افزایش مدت زمان استفاده از فناوری واقعیت افزوده، نسبت اثربخشی به هزینه آن بهبود پیدا می‌کند و این احتمال وجود دارد که در بلندمدت حتی از روش‌های سنتی نیز مقرون‌به‌صرفه‌تر شود.

چشم‌انداز پژوهش

این عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی مشهد معتقد است نتایج این پژوهش می‌تواند زمینه توسعه روش‌های آموزشی نوین در حوزه مراقبت از بیماران مزمن را فراهم کند.

وی گفت:استفاده از فناوری‌های نوین مانند واقعیت افزوده می‌تواند مسیر تازه‌ای برای ارتقای آموزش بیماران و بهبود کیفیت زندگی آن‌ها ایجاد کند؛ به‌ویژه در بیماری‌های مزمنی که نیازمند مراقبت‌های طولانی‌مدت هستند.

در پایان این طرح تحقیقاتی، دکتر بخشی از همکاری بیماران و خانواده‌های آنان قدردانی کرد و گفت:اجرای این پژوهش بدون همراهی صبورانه بیماران و خانواده‌هایشان امکان‌پذیر نبود. همچنین از همکاران علمی و تیم مهندسی که در طراحی و اجرای این پروژه نقش داشتند، صمیمانه تشکر می‌کنم.

وی در پایان تأکید کرد:ارتقای حرفه پرستاری تنها از مسیر خدمت صادقانه به مردم و ارائه مراقبت‌های مبتنی بر شواهد علمی امکان‌پذیر است. در این مسیر باید به گونه‌ای عمل کنیم که در کنار حفظ کیفیت خدمات، از منابع نظام سلامت نیز به بهترین شکل استفاده شود.

https://scholar.google.com/citations?user=rYMMDVYAAAAJ&hl=en