روانشناس بالینی و عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی مشهد، با تأکید بر نقش کلیدی روانشناسی در بهبود سلامت عمومی، گفت: بخش مهمی از بار بیماریها، تجربه بیماران و حتی کیفیت عملکرد کارکنان درمان تحت تأثیر عوامل روانی و رفتاری قرار دارد و مداخلات علمی روانشناسان در پیشگیری و ارتقای سلامت نقشی حیاتی ایفا میکند.
دکتر فرشاد شیبانی، روانشناس بالینی و عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی مشهد، در گفتوگو با وبدا به مناسبت نهم اردیبهشتماه و روز روانشناس، به نقش بنیادین روانشناسی در نظام سلامت تأکید کرد و افزود: جایگاه روانشناسی فقط به دلیل وجود اختلالات روانی نیست، بلکه از آنجا اهمیت پیدا میکند که سلامت انسان مجموعهای صرفاً زیستی نیست و عوامل روانی و رفتاری نقش تعیینکنندهای در آن دارند.
به گفته دکتر شیبانی، مطالعات جهانی بار بیماریها (Global Burden of Disease) نشان میدهد که بخش مهمی از بیماریهای مزمن، از جمله بیماریهای قلبی–عروقی، دیابت، مصرف مواد و آسیبهای ناشی از رفتارهای پرخطر، ارتباط مستقیم با سبک زندگی و الگوهای رفتاری دارند و بدون مداخلات روانشناختی، اصلاح این الگوها بسیار دشوار است.
عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی مشهد تأکید کرد: متغیرهایی همچون اضطراب، افسردگی، ادراک فرد از بیماری و کیفیت حمایت اجتماعی میتوانند روند درمان را بهطور چشمگیری تحت تأثیر قرار دهند و بر سرعت بهبود و پایبندی به پروتکلهای درمانی اثر بگذارند.
دکتر شیبانی همچنین گفت: مطالعات متعدد درباره فرسودگی شغلی در گروههای درمانی نشان دادهاند فشار روانی میتواند دقت تصمیمگیری بالینی را کاهش داده و احتمال خطای حرفهای را افزایش دهد. از این رو، توجه به سلامت روان کارکنان یکی از مؤلفههای تضمین کیفیت خدمات درمانی محسوب میشود. در همین راستا، امروزه نظامهای سلامت پیشرو با تکیه بر رویکرد زیستی–روانی–اجتماعی تلاش میکنند سلامت را در چارچوبی جامعتر و واقعبینانهتر درک کنند.
نقش روانشناسان در پیشگیری اولیه از مشکلات روانی
دکتر شیبانی در بخش دیگری از سخنان خود به اهمیت پیشگیری اولیه از مشکلات روانی اشاره کرد و گفت: پیشگیری زمانی اثربخش است که مبتنی بر شواهد و متناسب با نیاز هر گروه هدف طراحی شود. در همین ارتباط و براساس گزارشهای سازمان جهانی بهداشت، حدود ۳۰ تا ۴۰ درصد مشکلات شایع روانی در محیطهای آموزشی و درمانی «قابل پیشگیری» هستند. لذا مداخلات بهموقع میتوانند احتمال تبدیل مشکلات خفیف به اختلال کامل را تا ۵۰ درصد کاهش دهند.
به گفته شیبانی، تحقیقات دانشگاهی نشان دادهاند برنامههایی که بر اساس نیاز اختصاصی دانشجویان، کارکنان درمان و اعضای هیأت علمی طراحی میشوند، اثربخشی آنها دو تا سه برابر افزایش مییابد و در برخی مطالعات، برنامههای هدفمند توانستهاند علائم اضطراب و افسردگی را بین ۱۵ تا ۳۰ درصد کاهش دهند.
دکتر شیبانی همچنین گفت: یکی از یافتههای ثابت مطالعات این است که بیش از ۶۰ درصد دانشجویان، با وجود داشتن علائم، به دلیل ترس از قضاوت به خدمات مراجعه نمیکنند. او تأکید کرد کاهش انگ و افزایش دسترسپذیری خدمات باعث دو برابر شدن مراجعه زودهنگام میشود. لذا روانشناسان نقش کلیدی در ایجاد فرهنگ مراجعه، اصلاح مسیرهای ارجاع و فراهم کردن محیطی امن برای دریافت خدمات دارند.
تفاوت نقش روانشناس با روانپزشک
دکتر شیبانی در بخش دیگری از سخنان خود به تفاوت نقش روانشناس با روانپزشک اشاره کرد و افزود: در نظام درمان، روانپزشک و روانشناس بالینی دو تخصص مکمل هستند که هر دو با اختلالات روانی سروکار دارند، اما از مسیرهای آموزشی و درمانی متفاوتی وارد موضوع میشوند.
این متخصص حوزه روانشناسی ادامه داد: روانپزشکی شاخهای از پزشکی است و نگاه آن بیشتر بر ابعاد زیستی و عصبی اختلالات روانی متمرکز است. در شرایطی که شدت علائم بالاست یا عوامل زیستی نقش مهمی دارند، مانند افسردگی شدید، اختلال دوقطبی، روانپریشی یا برخی اختلالات اضطرابی، تنظیم درمان دارویی میتواند بخش مهمی از درمان باشد. روانپزشک میتواند دارو تجویز کند، وضعیت زیستی و عوارض دارو را پایش کند و در موارد حاد به پایدار شدن علائم کمک کند.
در عین حال، برخی از روانپزشکان آموزش رواندرمانی نیز دیدهاند و علاوه بر درمان دارویی، رواندرمانی هم انجام میدهند؛ اما روانشناسی بالینی بیشتر بر این موضوع تمرکز دارد که فرد چگونه فکر میکند، احساس میکند و رفتار میکند و چه الگوهایی باعث تداوم مشکل شدهاند. در رواندرمانی، روانشناس به فرد کمک میکند تا الگوهای فکری ناکارآمد را شناسایی و اصلاح کند، مهارتهای تنظیم هیجان و مدیریت استرس را تقویت کند، الگوهای رفتاری ناسازگار را تغییر دهد و مسائل بینفردی، سوگ، تعارضها یا تجربههای آسیبزا را پردازش کند. لذا هدف این فرایند، ایجاد تغییرات پایدار در شیوه مواجهه فرد با مسائل زندگی است.
به گفته دکتر شیبانی، پژوهشهای بالینی نشان میدهد که در بسیاری از اختلالات، در موارد خفیف تا متوسط، رواندرمانی بهتنهایی میتواند بسیار مؤثر باشد و در موارد شدیدتر، ترکیب دارودرمانی و رواندرمانی معمولاً بهترین نتیجه را ایجاد میکند. به همین دلیل، در بسیاری از نظامهای درمانی، همکاری روانپزشک و روانشناس بهعنوان بخشی از یک رویکرد جامع به سلامت روان در نظر گرفته میشود.
نقش مداخلات روانشناختی در مدیریت مصرف دارو
روانشناس بالینی و عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی مشهد تأکید کرد: هدف مداخلات روانشناختی لزوماً کاهش دارو نیست، بلکه کمک به استفاده دقیقتر و پایدارتر از درمان است. رواندرمانی از چند مسیر میتواند به این موضوع کمک کند: نخست اینکه به تفکیک بهتر علائمی که بیشتر تحت تأثیر استرس، روابط یا سبک زندگی هستند از علائمی که نیازمند درمان داروییاند کمک میکند. دوم اینکه با اصلاح عوامل زمینهساز مشکل، مانند الگوهای فکری ناکارآمد، مهارتهای ضعیف تنظیم هیجان یا تعارضهای بینفردی، احتمال عود علائم کاهش مییابد. سوم اینکه با افزایش مهارتهای فرد برای مدیریت هیجان، استرس و روابط، وابستگی صرف به دارو کمتر میشود و درمان میتواند پایدارتر پیش برود.
خدمات کارگروه سلامت روان دانشگاه
دکتر شیبانی در بخش دیگری از توضیحات خود به خدمات کارگروه سلامت روان دانشگاه اشاره کرد و گفت: کارگروه سلامت روان در بحران، که از زمان جنگ ۱۲روزه و زیر نظر گروه روانپزشکی و روانشناسی بالینی کار خود را آغاز کرده، با توجه به پیشبینی احتمالی وقوع جنگ، طی چند ماه اخیر به آموزش موضوعات مهمی از جمله کمکهای اولیه روانشناختی (PFA)، مداخلات تابآورانه و مدیریت استرس در بحران پرداخته است.
وی افزود: یکی دیگر از اقدامات مهم در دوران بحران، غربالگری سلامت روان جهت تشخیص افراد آسیبپذیر و ارجاع و درمان دارویی یا روانشناختی است که این خدمت در کلینیک و بیمارستان فوقتخصصی ابنسینا در حال انجام است. این خدمات شامل مشاوره و رواندرمانی برای آسیبدیدگان از تروماهای جنگ، بهویژه اختلال استرس حاد (ASD)، اختلال استرس پس از سانحه (PTSD) و همچنین حمایتهای روانی از آسیبدیدگان است.
دبیر کارگروه سلامت روان در بحران دانشگاه علوم پزشکی مشهد ادامه داد: در کنار این اقدامات، گروه روانپزشکی و روانشناسی با برگزاری دورهها و کارگاههای آموزشی تخصصی برای کادر درمان، اعم از پزشکان، پرستاران و نیروهای امدادی، دانش و مهارت لازم را برای مواجهه با بحرانهای روانی ناشی از جنگ و ارائه مراقبتهای حمایتی فراهم آورده است.