مدیر مرکز مشاوره دانشگاه علوم پزشکی مشهد با اشاره به پیامدهای گسترده جنگ و بحرانهای مسلحانه بر سلامت روان گفت: این بحرانها تنها آسیبهای جسمی به همراه ندارند، بلکه با ایجاد اضطراب، افسردگی، اختلال استرس پس از سانحه و مشکلات رفتاری، روند یادگیری و پیشرفت تحصیلی کودکان و نوجوانان را بهطور جدی مختل میکنند.
دکتر حمیده صمدی در گفتوگو با خبرنگار وبدا اظهار کرد: جنگ و ناامنی فراتر از صدمات جسمی، تأثیرات عمیق و ماندگاری بر سلامت روان افراد، بهویژه کودکان و نوجوانان، برجای میگذارد و همین مسئله میتواند مسیر آموزش و یادگیری آنان را بهشدت تحت تأثیر قرار دهد.
وی افزود: سلامت روان و یادگیری ارتباطی تنگاتنگ با یکدیگر دارند و هرگونه آسیب روانشناختی میتواند بهطور مستقیم بر تمرکز، انگیزه، حافظه، روابط اجتماعی و عملکرد تحصیلی اثر بگذارد.
جنگ با PTSD، اضطراب و افسردگی مسیر یادگیری کودکان را مختل میکند
مدیر مرکز مشاوره دانشگاه علوم پزشکی مشهد با بیان اینکه اختلالات روانشناختی تحصیلی به مشکلاتی گفته میشود که روند یادگیری و پیشرفت تحصیلی را تحت تأثیر قرار میدهند، تصریح کرد: این اختلالات معمولاً با نشانههایی مانند اضطراب، افسردگی، اختلالات رفتاری و نقص توجه همراه هستند و در شرایط بحران و جنگ، بروز و شدت آنها افزایش مییابد.
وی یکی از مهمترین پیامدهای روانی جنگ را اختلال استرس پس از سانحه (PTSD) دانست و گفت: در چنین شرایطی کودکان و نوجوانان ممکن است بارها خاطرات ترسناک جنگ را در ذهن خود مرور کنند، دچار کابوسهای شبانه شوند، وحشت ناگهانی را تجربه کنند و از موقعیتها یا فضاهایی که یادآور جنگ است دوری کنند.
دکتر صمدی افزود: این وضعیت باعث کاهش تمرکز، فراموشی مطالب درسی و ناتوانی در مشارکت فعال در کلاس میشود.
وی ادامه داد: اضطراب و نگرانی شدید نیز از دیگر پیامدهای شایع بحران جنگ است. احساس ناامنی، ترس از حمله، نگرانی درباره جان اعضای خانواده یا از دست دادن تکیهگاههای عاطفی باعث میشود کودک یا نوجوان نتواند بر فرایند یادگیری تمرکز کند و در نتیجه افت تحصیلی، ناتوانی در حل مسائل درسی و حتی ترس از حضور در مدرسه ایجاد شود.
مدیر مرکز مشاوره دانشگاه علوم پزشکی مشهد با اشاره به بروز افسردگی در چنین شرایطی گفت: تجربه از دست دادن، جدایی از خانواده، آسیب به خانه، مدرسه یا محیط زندگی میتواند احساس غم عمیق، بیانگیزگی و ناامیدی ایجاد کند و همین مسئله به کاهش انگیزه برای درس خواندن، افت شدید عملکرد تحصیلی و در برخی موارد ترک تحصیل منجر میشود.
وی خاطرنشان کرد: جنگ همچنین میتواند زمینهساز اختلالات رفتاری باشد؛ برخی کودکان در چنین شرایطی پرخاشگر، تحریکپذیر یا گوشهگیر میشوند و این تغییرات رفتاری روابط آنان با معلمان و همکلاسیها را مختل میکند و فرصتهای یادگیری را کاهش میدهد.
کاهش تمرکز و مشکلات اجتماعی در دانشآموزان آسیبدیده
دکتر صمدی با اشاره به دیگر پیامدهای روانی جنگ افزود: تجربههای آسیبزا و تروماتیک میتوانند موجب کاهش توجه و تمرکز شوند و همین موضوع مشکلات یادگیری را تشدید میکند. در این شرایط، دانشآموز در حفظ اطلاعات، انجام تکالیف و پیگیری برنامه درسی با مشکل مواجه شده و افت تحصیلی بهصورت مداوم ادامه مییابد.
وی همچنین به مشکلات اجتماعی اشاره کرد و گفت: بسیاری از کودکان و نوجوانان در شرایط بحران دچار احساس انزوا میشوند و نمیتوانند با همسالان خود ارتباط مؤثر برقرار کنند. این مسئله باعث کاهش مشارکت در فعالیتهای گروهی، افت تعاملات اجتماعی و تضعیف مهارتهایی میشود که برای حضور موفق در محیط آموزشی ضروری هستند
مدیر مرکز مشاوره دانشگاه علوم پزشکی مشهد با تأکید بر عوامل تشدیدکننده این اختلالات اظهار کرد: مدت زمان مواجهه با جنگ و خشونت، از دست دادن اعضای خانواده یا دوستان، تخریب محیط مدرسه، کمبود منابع آموزشی و نبود حمایتهای روانشناختی و اجتماعی کافی از جمله عواملی هستند که شدت مشکلات روانی و تحصیلی را افزایش میدهند.
حمایت روانی در مدارس و رواندرمانی؛ کلید کاهش آسیبها
وی درباره راهکارهای کاهش این آسیبها گفت: برای کاهش آثار روانی جنگ باید حمایتهای روانی و اجتماعی در مدارس تقویت شود و حضور روانشناسان و مشاوران تحصیلی در محیطهای آموزشی جدی گرفته شود.
دکتر صمدی افزود: طراحی برنامههای آموزشی انعطافپذیر نیز اهمیت دارد تا فشار تحصیلی بر دانشآموزان آسیبدیده کاهش یابد و امکان آموزش جبرانی برای آنان فراهم شود.
وی ادامه داد: فعالیتهای گروهی، هنری، فرهنگی و ورزشی میتوانند نقش مهمی در کاهش اضطراب، ابراز احساسات و بازسازی روانی کودکان و نوجوانان داشته باشند. همچنین آموزش مهارتهای مقابلهای، مدیریت استرس، حل مسئله و تقویت تابآوری روانی از دیگر مداخلات مؤثر در این زمینه است.
مدیر مرکز مشاوره دانشگاه علوم پزشکی مشهد تأکید کرد: حمایت خانواده و جامعه نقش تعیینکنندهای در بازسازی حس امنیت و ثبات روانی کودکان دارد.
درمانهای تخصصی برای کودکان آسیبدیده از جنگ
وی با بیان اینکه درمان اختلالات روانشناختی تحصیلی ناشی از جنگ نیازمند رویکردی جامع است، گفت: مداخلات درمانی نباید یکسان و سریع برای همه افراد باشد، بلکه باید چندلایه، تدریجی و متناسب با شرایط فردی، خانوادگی و اجتماعی هر فرد طراحی شود
دکتر صمدی رواندرمانی را مهمترین محور درمان دانست و افزود: درمان شناختی–رفتاری متمرکز بر تروما یکی از مؤثرترین روشها برای کودکان و نوجوانان آسیبدیده از جنگ است، زیرا به آنان کمک میکند افکار منفی و ترسهای مرتبط با تجربه جنگ را شناسایی و اصلاح کنند و هیجانات خود را بهتر مدیریت کنند.
وی ادامه داد: بازیدرمانی نیز برای کودکانی که قادر به بیان کلامی احساسات خود نیستند بسیار مفید است. کودک از طریق بازی میتواند ترسها و تجربههای خود را بازنمایی کند و این روند به کاهش رفتارهای مخرب و افزایش آمادگی برای یادگیری کمک میکند.
مدیر مرکز مشاوره دانشگاه علوم پزشکی مشهد همچنین به نقش هنردرمانی اشاره کرد و گفت: فعالیتهایی مانند نقاشی، موسیقی و نوشتن میتوانند به تخلیه هیجانی، کاهش استرس و تقویت عملکرد شناختی کودکان و نوجوانان کمک کنند.
نقش مدرسه، خانواده و جامعه در بازسازی سلامت روان
دکتر صمدی با تأکید بر اهمیت مداخلات مدرسهمحور اظهار کرد: ایجاد محیطی امن و قابل پیشبینی در مدرسه، کاهش تنبیه، افزایش حمایت عاطفی از سوی معلمان، ارائه آموزشهای جبرانی و انعطافپذیر و حضور فعال مشاور و روانشناس مدرسه میتواند به بازگشت تدریجی دانشآموزان به مسیر یادگیری کمک کند.
وی افزود: حمایتهای روانی–اجتماعی مبتنی بر جامعه نیز اهمیت زیادی دارند. تشکیل گروههای حمایتی برای کودکان و خانوادهها، برگزاری فعالیتهای جمعی و آموزش والدین درباره نحوه برخورد صحیح با کودک آسیبدیده از جمله اقداماتی است که احساس امنیت و تعلق را در کودکان تقویت میکند.
مدیر مرکز مشاوره دانشگاه علوم پزشکی مشهد درباره درمان دارویی نیز گفت: در مواردی که اختلالاتی مانند افسردگی شدید یا اضطراب شدید وجود داشته باشد، ممکن است درمان دارویی زیر نظر روانپزشک ضروری باشد، اما دارودرمانی بهتنهایی کافی نیست و باید در کنار رواندرمانی و حمایتهای اجتماعی انجام شود.
وی در پایان خاطرنشان کرد: درمان اختلالات روانشناختی تحصیلی ناشی از جنگ نیازمند نگاهی جامع است و ترکیب رواندرمانی تخصصی، حمایت مدرسه، مشارکت خانواده و در موارد خاص دارودرمانی میتواند از آسیبهای بلندمدت روانی و تحصیلی پیشگیری کرده و زمینه بازگشت کودکان و نوجوانان به زندگی عادی و مسیر آموزش را فراهم کند.