فلوشیپ فوقتخصص سالمندان و عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی مشهد، با تأکید بر اینکه سقوط (Falling) یکی از شایعترین و جدّیترین مشکلات سلامت در سالمندان است، گفت: سالانه بیش از یکچهارم افراد بالای ۶۵ سال دچار سقوط میشوند و این موضوع یکی از مهمترین علل شکستگیهای شدید، آسیبهای مغزی، کاهش استقلال و حتی مرگ در این گروه سنی است؛ در حالی که بخش قابلتوجهی از این سقوطها با مداخلات ساده و چندجانبه قابل پیشگیری است.
دکتر علیاکبر اسماعیلی در گفتگو با «وبدا»، ضمن اشاره به اهمیت موضوع سقوط در سالمندان گفت: سقوط در سالمندان فقط یک اتفاق ساده نیست؛ این عارضه میتواند منجر به شکستگیهای جدی مانند شکستگی لگن، آسیبهای سر و مغز، از دست رفتن استقلال فردی و در مواردی حتی مرگ شود. آمارها نشان میدهد هر سال بیش از یکچهارم افراد بالای ۶۵ سال حداقل یکبار سقوط را تجربه میکنند و این مسئله از علل اصلی بستری شدن سالمندان به شمار میرود.
وی با تأکید بر اینکه سقوط معمولاً نتیجه یک علت واحد نیست، افزود: سقوط اغلب چندعاملی است؛ به این معنا که ترکیبی از تغییرات طبیعی ناشی از پیری، بیماریهای زمینهای، مصرف داروهای متعدد و شرایط محیطی، همزمان در ایجاد آن نقش دارند.
علل اصلی سقوط در سالمندان
این فلوشیپ فوقتخصص سالمندان درباره علل شایع سقوط اظهار داشت: کاهش قدرت عضلات بهویژه در پاها، اختلال تعادل، کند شدن رفلکسها، کاهش بینایی و شنوایی و مشکلات مربوط به حس موقعیت بدن (پروپریوسپشن)، همگی با افزایش سن شایعتر میشوند و زمینه سقوط را فراهم میکنند.
وی در ادامه افزود: بیماریهایی مانند دیابت (بهویژه در صورت بروز نوروپاتی)، بیماریهای قلبی و اُفت فشار خون وضعیتی، آرتریت، پارکینسون، سابقه سکته مغزی، مشکلات تیروئید، کمآبی بدن و حتی بیاختیاری ادرار که باعث عجله فرد برای رسیدن به سرویس بهداشتی میشود، از جمله عوامل مهم خطر محسوب میشوند.
به گفته دکتر اسماعیلی، مصرف همزمان چند دارو (Polypharmacy)، بهخصوص مصرف بیش از چهار دارو و استفاده از داروهای آرامبخش، ضدافسردگی، خوابآور، آنتیهیستامینها یا داروهایی که اُفت فشار یا سرگیجه ایجاد میکنند، میتواند احتمال سقوط را بهطور قابلتوجهی افزایش دهد.
وی، عوامل محیطی مانند نور کم، کف لغزنده، قالیچههای شل، پلهها، مبلمان ناپایدار و کفش نامناسب را نیز از دیگر عوامل مهم خطر برشمرد و افزود: در کنار اینها، اختلالات شناختی، دمانس و افسردگی با کاهش تمرکز و قضاوت صحیح، نقش مهمی در بروز سقوط دارند.
علایم هشدار و ضرورت مراجعه زودهنگام
این متخصص سالمندان با اشاره به علایم هشداردهنده قبل از سقوط گفت: سرگیجه، احساس عدم تعادل هنگام برخاستن از صندلی یا بستر، تاری دید، ضعف پاها، گیجی، درد مفاصل یا بیحسی در پاها از علایمی هستند که باید جدّی گرفته شوند. حتی ترس از سقوط خود میتواند باعث کاهش فعالیت و در نهایت افزایش خطر سقوط شود.
او تأکید کرد: پس از یک سقوط نیز بروز درد، کبودی، ناتوانی در بلند شدن، سردرد، گیجی یا علایم شکستگی مانند تورم و تغییر شکل اندام، هشدار جدی است. اگر سالمندی حتی یکبار سقوط کرده یا احساس عدم تعادل دارد، مراجعه سریع به پزشک ضروری است.
ریسکفاکتورها؛ از سابقه سقوط تا کمبود ویتامین D
دکتر اسماعیلی با اشاره به ریسکفاکتورهای اصلی سقوط اظهار داشت: سابقه سقوط قبلی، قویترین عامل پیشبینیکننده سقوط مجدد است. ضعف عضلات پایینتنه، اختلال تعادل و راه رفتن، مشکلات بینایی و شنوایی، مصرف داروهای متعدد یا داروهای روانگردان، کمبود ویتامین D، سن بالای ۸۰ سال، جنس مؤنث، اختلالات شناختی و بیماریهای مزمنی مانند آرتریت، دیابت، فشار خون بالا و پارکینسون، همگی از عوامل مهم خطر سقوط به شمار میروند.
وی افزود: عوامل محیطی خطرزا در خانه، عجله برای رفتن به توالت به دلیل بیاختیاری، سوءتغذیه، تنهایی و در برخی موارد مصرف الکل و سیگار میتوانند این خطر را تشدید کنند.
ارزیابی و تشخیص؛ نگاهی چندبعدی به سالمند
این فلوشیپ فوقتخصص سالمندان، تشخیص و ارزیابی سقوط را یک فرآیند چندبعدی ذکر کرد و افزود: ارزیابی دقیق شامل گرفتن تاریخچه کامل از تعداد و شرایط سقوطها، بررسی داروهای مصرفی، بیماریهای همراه و میزان ترس از سقوط است. معاینه فیزیکی برای بررسی قدرت عضلانی، تعادل، راه رفتن، بینایی، شنوایی و فشار خون در وضعیتهای مختلف (از خوابیده به ایستاده) انجام میشود و در صورت نیاز، آزمایشهای خونی، ارزیابی ویتامین D، بررسی کمخونی و عملکرد تیروئید و نیز نوار قلب درخواست میشود.
وی تصریح کرد: در افراد پرخطر یا کسانی که سقوطهای مکرر و آسیبزا دارند، انجام ارزیابی جامع سالمندی و استفاده از تیم چندحرفهای شامل پزشک، فیزیوتراپیست و داروساز برای شناسایی عوامل قابلاصلاح، بسیار توصیه میشود.
پیشگیری و مراقبت؛ بسیاری از سقوطها قابل پیشگیری است
دکتر اسماعیلی با تأکید بر نقش پررنگ پیشگیری گفت: خبر خوب این است که بسیاری از سقوطها قابل پیشگیری هستند. بهترین رویکرد، مداخلات چندعاملی و چندحرفهای است.
وی در تشریح مهمترین اقدامات پیشگیرانه افزود: برنامههای ورزشی منظم شامل تمرینات تعادل مانند تایچی، تقویت عضلات پایینتنه و تمرینات عملکردی نظیر حرکت مکرر نشستن و بلند شدن (Sit-to-Stand)، حداقل سهبار در هفته به مدت ۱۲ هفته یا بیشتر، از مؤثرترین مداخلات شناختهشده در کاهش خطر سقوط است.
این روانپزشک دانشگاه، بازبینی و اصلاح داروها را گام مهم دیگر در پیشگیری عنوان کرد و در ادامه افزود: کاهش یا قطع داروهای غیرضروری، بهویژه داروهای آرامبخش و داروهایی که باعث سرگیجه و اُفت فشار میشوند، باید حتماً زیر نظر پزشک انجام شود.
وی اصلاح محیط خانه را یکی دیگر از محورهای حیاتی برشمرد و گفت: افزایش روشنایی محیط، نصب دستگیره در حمام و توالت، جمع کردن قالیچههای شل، استفاده از کفش مناسب با کفی غیرلغزنده و در صورت لزوم نصب سنسورهای حرکتی، از اقدامات ساده اما بسیار مؤثر هستند.
به گفته دکتر اسماعیلی، در افراد دارای کمبود، تجویز ویتامین D با نظر پزشک، مدیریت مناسب بیماریهای زمینهای مانند فشار خون و دیابت، درمان آبمروارید، رسیدگی به افسردگی و آموزش سالمند و خانواده درباره استفاده صحیح از وسایل کمکی مانند عصا و واکر، نقش مهمی در پیشگیری از سقوط دارند.
او افزود: در سالمندان بسیار پرخطر، ارزیابی خانه توسط تیم تخصصی، استفاده از محافظ لگن (Hip Protector) و برنامههای توانبخشی اختصاصی میتواند توصیه شود.
توصیه به خانوادهها
دکتر اسماعیلی با خطاب قرار دادن خانوادهها گفت: سالمند را به حرکت و فعالیت منظم تشویق کنید، اما محیط را برای او ایمنتر کنید. رژیم غذایی حاوی کلسیم و ویتامین D، توجه جدّی به هرگونه سرگیجه یا عدم تعادل و مراجعه به پزشک پس از هر سقوط ـ حتی اگر ظاهراً آسیب جدّی دیده نمیشود ـ بسیار مهم است.
وی تأکید کرد: اگر سالمندی در خانواده دارید که حتی یکبار سقوط کرده، احساس ناپایداری در راه رفتن دارد یا از افتادن میترسد، حتماً با پزشک عمومی یا فوقتخصص سالمندان مشورت کنید. ارزیابی حضوری دقیق، بهترین راه برای ارائه توصیههای شخصیسازیشده و کاهش خطر سقوط است.
