پایگاه خبری وبدا

جراح مغز و اعصاب و ستون فقرات و عضو هیأت  علمی دانشگاه علوم پزشکی مشهد با اشاره به افزایش بار بیماری آلزایمر همزمان با سالمندی جمعیت، بر اهمیت شناسایی نشانه‌های اولیه، کنترل عوامل خطر قابل تعدیل، تشخیص زودهنگام با کمک روش‌های نوین و بهره‌گیری از درمان‌های جدید ضدآمیلوئید تأکید کرد.

دکتر محسن خاموشی در گفت‌وگو با وب‌دا، آلزایمر را بیماری مزمن، پیشرونده و تخریب‌کننده عصبی دانست و اظهار کرد: این بیماری حدود ۶۰ تا ۷۰ درصد موارد دمانس را شامل می‌شود و افزایش سن مهم‌ترین عامل خطر آن به شمار می‌رود.

وی افزود: آلزایمر معمولاً با اُفت تدریجی عملکردهای شناختی آغاز می‌شود و با پیشرفت بیماری، اختلالات رفتاری، کاهش توانایی انجام فعالیت‌های روزمره و در مراحل پیشرفته، وابستگی فرد به مراقبت دیگران را به دنبال دارد.

افزایش بار آلزایمر همزمان با سالمندی جمعیت

این متخصص جراح مغز و اعصاب و ستون فقرات با اشاره به آمارهای جهانی و ملی گفت: در سال ۲۰۲۱ حدود ۵۷ میلیون نفر در جهان به دمانس مبتلا بودند و سالانه نزدیک به ۱۰ میلیون مورد جدید ابتلا گزارش می‌شود که بخش عمده این موارد به بیماری آلزایمر مربوط است.

دکتر خاموشی افزود: در ایران نیز مطالعات جدیدتر، بار بیماری را قابل توجه گزارش کرده‌اند و با توجه به روند سالمندی جمعیت کشور، انتظار می‌رود تعداد افراد در معرض این بیماری و مبتلایان به آن افزایش یابد.

اختلال حافظه؛ یکی از نخستین زنگ‌های هشدار

وی با اشاره به علائم اولیه آلزایمر اظهار کرد: بارزترین و شایع‌ترین نشانه اولیه بیماری، اختلال در یادگیری و ناتوانی در به خاطر سپردن اطلاعات جدید و افت حافظه رویدادی است.

عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی مشهد ادامه داد: با پیشرفت بیماری، اختلالات شناختی می‌تواند سایر حوزه‌ها از جمله عملکردهای اجرایی، استدلال و تصمیم‌گیری، زبان، جهت‌یابی و توانایی‌های فضایی ـ دیداری را نیز درگیر کند.

وی افزود: علائم بیماری تنها به اختلال حافظه محدود نمی‌شود و برخی بیماران ممکن است با علائم روانی و رفتاری مانند افسردگی، بی‌تفاوتی و بی‌انگیزگی، تحریک‌پذیری، بی‌قراری، اختلال خواب، تغییر اشتها و بی‌مهاری رفتاری مواجه شوند و در مراحل شدیدتر نیز هذیان یا توهمات دیداری بروز کند.

رسوب آمیلوئید و تجمع پروتئین تائو در مغز

دکتر خاموشی درباره تغییرات ایجادشده در مغز بیماران مبتلا به آلزایمر گفت: اگرچه علت دقیق بیماری هنوز به‌طور کامل مشخص نشده و مجموعه‌ای از عوامل ژنتیکی، محیطی و سبک زندگی در آن نقش دارند، اما از مهم‌ترین تغییرات بافتی می‌توان به رسوب پلاک‌های بتا آمیلوئید در خارج سلول‌های عصبی و تشکیل کلافه‌های نوروفیبریلاری پروتئین تائو درون سلول‌ها اشاره کرد.

وی ادامه داد: این تغییرات در کنار التهاب عصبی ناشی از اختلال عملکرد سلول‌های میکروگلیا، در ایجاد و پیشرفت آسیب‌های عصبی نقش دارند و در نهایت می‌توانند به از دست رفتن نورون‌ها و کاهش عملکردهای شناختی منجر شوند.

سن و سابقه خانوادگی؛ عوامل خطر مهم

این جراح مغز و اعصاب و ستون فقرات، سن بالاتر از ۶۵ سال را مهم‌ترین عامل خطر غیرقابل تغییر آلزایمر عنوان کرد و گفت: شیوع بیماری در زنان بیشتر گزارش شده است که می‌تواند با طول عمر بیشتر و برخی عوامل هورمونی و متابولیک مرتبط باشد.

وی داشتن سابقه ابتلا در بستگان درجه اول را نیز از عوامل افزایش‌دهنده خطر دانست و درباره نقش ژنتیک اظهار کرد: بیشتر موارد آلزایمر الگوی توارث مستقیم ندارند و انواع با توارث اتوزومال غالب بسیار نادر هستند و معمولاً با شروع زودرس بیماری همراه‌است.

دکتر خاموشی افزود: در شکل شایع و دیررس بیماری، وجود آلل APOE ε4 به عنوان یکی از مهم‌ترین عوامل ژنتیکی شناخته می‌شود، اما وجود این آلل به معنای ابتلای قطعی فرد نیست و تنها احتمال بروز بیماری را افزایش می‌دهد.

عوامل قابل کنترل؛ فرصتی برای کاهش خطر بیماری

عضو هیأت  علمی دانشگاه علوم پزشکی مشهد با تأکید بر اهمیت عوامل خطر قابل تعدیل اظهار کرد: بخشی از عوامل مرتبط با خطر آلزایمر قابل کنترل هستند و اصلاح آنها می‌تواند در کاهش خطر یا به تأخیر انداختن بروز علائم نقش داشته باشد.

وی از فشار خون بالا، دیابت، چاقی، اختلالات چربی خون به‌ویژه افزایش LDL، کم‌تحرکی، افسردگی درمان‌نشده، مصرف دخانیات و الکل، افت شنوایی و بینایی اصلاح‌نشده، انزوای اجتماعی، قرار گرفتن در معرض آلودگی هوا و آسیب‌های مکرر مغزی به عنوان برخی از این عوامل نام برد.

تشخیص آلزایمر؛ از ارزیابی شناختی تا نشانگرهای خونی

دکتر خاموشی درباره روش‌های تشخیص بیماری گفت: تشخیص آلزایمر بر پایه ارزیابی بالینی جامع و آزمون‌های استاندارد شناختی انجام می‌شود و در صورت نیاز از تصویربرداری ساختاری مغز با MRI یا CT، تصویربرداری‌های عملکردی و مولکولی مانند PET، بررسی پروتئین‌ها در مایع مغزی ـ نخاعی و بیومارکرهای خونی نیز استفاده می‌شود.

وی افزود: نشانگرهای زیستی خونی جدید، از جمله برخی انواع تائوی فسفوریله و نسبت پپتیدهای بتا آمیلوئید، چشم‌انداز جدیدی برای تشخیص دقیق‌تر بیماری فراهم کرده‌اند و می‌توانند در آینده نقش بیشتری در شناسایی بیماری در مراحل اولیه داشته باشند.

سبک زندگی سالم؛ محور پیشگیری

این متخصص مغز و اعصاب با تأکید بر اهمیت پیشگیری خاطرنشان کرد: کنترل دقیق بیماری‌های متابولیک و قلبی ـ عروقی، فعالیت بدنی منظم، تغذیه سالم، پرهیز از دخانیات و الکل، اصلاح اختلالات بینایی و شنوایی و استمرار فعالیت‌های ذهنی و مشارکت‌های اجتماعی از اقدامات مهم برای حفظ سلامت شناختی هستند.

وی افزود: توجه به سلامت مغز باید از سال‌های پیش از سالمندی آغاز شود و کنترل عوامل خطر در طول زندگی می‌تواند در کاهش احتمال بروز یا به تأخیر انداختن علائم بیماری مؤثر باشد.

درمان‌های دارویی؛ از کنترل علائم تا هدف‌گیری آمیلوئید

دکتر خاموشی با اشاره به درمان‌های موجود گفت: داروهای مهارکننده کولین‌استراز مانند دانپزیل، ریواستیگمین و گالانتامین عمدتاً با هدف بهبود نسبی علائم شناختی و عملکردهای روزمره استفاده می‌شوند و فرآیند تخریب نورونی را متوقف نمی‌کنند.

وی ادامه داد: ممانتین نیز با اثر بر گیرنده‌های NMDA و تعدیل فعالیت گلوتامات، در برخی بیماران در مراحل متوسط تا شدید بیماری مورد استفاده قرار می‌گیرد.

عضو هیأت  علمی دانشگاه علوم پزشکی مشهد، درمان‌های نوین ضدآمیلوئید را یکی از تحولات مهم سال‌های اخیر در درمان آلزایمر دانست و گفت: آنتی‌بادی‌های مونوکلونالی مانند لکانمب و دونانمب برای برخی بیماران در مراحل بسیار اولیه بیماری یا اختلال شناختی خفیف، با هدف کاهش پلاک‌های بتا آمیلوئید مورد استفاده قرار می‌گیرند.

وی تأکید کرد: این درمان‌ها به دلیل احتمال بروز عوارضی مانند ادم مغزی و خونریزی‌های بسیار ریز موسوم به ARIA، نیازمند انتخاب دقیق بیمار، ارزیابی‌های تخصصی و پایش منظم، از جمله تصویربرداری MRI هستند.

دکتر خاموشی همچنین با اشاره به علائم رفتاری و روان‌پزشکی بیماران مبتلا به آلزایمر اظهار کرد: در کنترل رفتارهای پرخاشگرانه و علائم روان‌پزشکی، مداخلات غیردارویی در اولویت قرار دارند و داروهای روان‌پزشکی تنها در صورت ضرورت و با کمترین دوز مؤثر تجویز می‌شوند.

آینده درمان؛ تمرکز همزمان بر آمیلوئید، تائو و التهاب عصبی

وی درباره افق‌های پژوهشی این حوزه گفت: تحقیقات جدید علاوه بر هدف‌گیری بتا آمیلوئید، بر پروتئین تائو و فرآیندهای التهابی مغز نیز متمرکز شده‌اند.

این جراح مغز و اعصاب و ستون فقرات افزود: توسعه نشانگرهای زیستی خونی با حساسیت بالا، از جمله p-tau217، می‌تواند امکان شناسایی دقیق‌تر بیماری را در مراحل بسیار ابتدایی فراهم کند و بررسی مکانیسم ژن‌های محافظتی نیز از دیگر محورهای پژوهشی مورد توجه است.

ایمنی و حفظ استقلال؛ دو اصل مهم در مراقبت از بیمار

دکتر خاموشی در پایان با تأکید بر نقش خانواده در مراقبت از بیماران مبتلا به آلزایمر گفت: ایمن‌سازی محیط زندگی، پیشگیری از زمین‌خوردن، شکستگی و سرگردانی، حفظ حداکثری استقلال فرد در فعالیت‌های روزمره و ایجاد برنامه منظم و قابل پیش‌بینی برای زندگی روزانه از اصول مهم مراقبت هستند.

وی افزود: مدیریت منظم بیماری‌های مزمن زمینه‌ای و کاهش تنش‌های روحی نیز اهمیت دارد و در مراحل بسیار پیشرفته بیماری، در صورت نیاز می‌توان از مراقبت‌های تسکینی و خدمات آسایشگاهی بهره گرفت.

با توجه به پیشرونده بودن آلزایمر، توجه به نشانه‌های اولیه، اصلاح عوامل خطر قابل کنترل، مراجعه به‌موقع برای ارزیابی تخصصی و حمایت مستمر از بیمار و خانواده می‌تواند نقش مهمی در حفظ توانمندی و کیفیت زندگی افراد مبتلا داشته باشد.