از جبهه تا سنگر آموزش؛ روایت ۴۲ سال خدمت دکتر بهروز زندی در پزشکی و دانشگاه
از روزهای دشوار خدمت در مناطق مرزی و جبهههای جنگ تحمیلی تا سالها فعالیت در عرصه تشخیص، پژوهش و تربیت نسلهای تازه رادیولوژیست؛ مسیر حرفهای دکتر بهروز زندی، استاد تمام گروه رادیولوژی دانشگاه علوم پزشکی مشهد، روایت پیوند دانش پزشکی با تعهد و مسئولیت انسانی است. او امروز، ۳۰ آبان ۱۴۰۵، پس از سالها خدمت در حوزههای آموزش، پژوهش و درمان، آخرین روز کاری خود را سپری میکند و به افتخار بازنشستگی نائل میشود؛ اما تجربه و دانشی که در این سالها اندوخته و به نسلهای بعد منتقل کرده، همچنان در جریان آموزش و خدمت پزشکی ادامه خواهد داشت.
من سال ۱۳۳۴ در روستایی در جنوب خراسان به دنیا آمدم. پدرم خان بود و کودکیام در همان روستا گذشت. از همان سالها، پزشکی که برای درمان بیماران به روستای ما میآمد، برایم تصویری از خدمت و اثرگذاری یک پزشک ساخته بود. میدیدم مردم چقدر به او امید میبندند و همین تجربه، علاقه به پزشکی را در من زنده کرد.
دکتر زندی پس از گذراندن دوران کودکی در جنوب خراسان، تحصیلات خود را در مشهد ادامه داد. او در سال ۱۳۵۳ وارد رشته پزشکی دانشگاه مشهد شد؛ دورهای که با وقوع انقلاب و تعطیلی دانشگاهها همراه بود. تحصیلات پزشکی او در سال ۱۳۵۹ به پایان رسید؛ همزمان با آغاز جنگ تحمیلی.
پزشکی در روزهای جنگ؛ از مرزهای غرب تا جبهه جنوب
بعد از فارغالتحصیلی، برای سربازی به ارومیه اعزام شدم. مدتی در مناطق مرزی، از جمله سردشت و ارتفاعات آنجا، خدمت کردم. پزشک یگان بودم و شرایط، شرایط جنگی و دشواری بود. بهدلیل کمبود پزشک، در درمانگاههای شهر هم شیفت میدادم؛ گاهی از بعدازظهر تا صبح روز بعد.
خدمت پزشکی او در سالهای جنگ، به مناطق غرب کشور محدود نماند. دکتر زندی در دوران دستیاری رادیولوژی نیز چند بار به جبهه اعزام شد. یکی از این مأموریتها در دیماه ۱۳۶۵ و همزمان با روزهای عملیات کربلای ۵ بود.
یک روز صبح به من خبر دادند که باید برای اعزام آماده شوم. آن زمان همسرم و دو فرزند داشتم. با خانواده خداحافظی کردم و راهی شدم. بهدلیل شرایط منطقه، رسیدن به مقصد ساده نبود. سرانجام ما را به مرکز درمانیای در حوالی اهواز رساندند. آنجا با حجم زیادی از مجروحان روبهرو شدیم.
در آن مرکز درمانی، رسیدگی به مجروحان با سرعت و امکانات محدود انجام میشد. مصدومان پس از تریاژ و دریافت اقدامات اولیه، برای ادامه درمان به بخشها و مراکز دیگر انتقال مییافتند. دکتر زندی که در آن زمان دستیار رادیولوژی بود، در کنار فعالیت تخصصی خود، در رسیدگی اولیه به مجروحان نیز مشارکت داشت.
دیگر آنجا فقط کار رادیولوژی مطرح نبود. مجروحان را میآوردند و هر کس هر کاری از دستش برمیآمد انجام میداد. برانکاردها پشت سر هم در صف بودند و چند اتاق عمل همزمان کار میکردند. بعضی از مجروحان در همان صف انتظار جان میباختند. صحنههایی بود که هیچوقت از ذهنم پاک نمیشود.
حضور در منطقه با خطر حمله هوایی نیز همراه بود. دکتر زندی از بمباران محدودهای که در آن حضور داشتند و لحظاتی یاد میکند که برای پناه گرفتن، خود را به چالهای رساندند. این مأموریت حدود ۱۰ روز ادامه یافت و پس از آن به مشهد بازگشت. او در سالهای دستیاری چند بار دیگر نیز به جبهه اعزام شد و پس از پایان دوره تخصص، بخشی از طرح خود را در اهواز گذراند.
از رتبه نخست بورد تا انتخاب مسیر آموزش و پژوهش
دکتر زندی در سال ۱۳۶۳ وارد دوره دستیاری رادیولوژی دانشگاه علوم پزشکی مشهد شد. آشنایی اولیه او با این رشته محدود بود، اما بهتدریج گستردگی دانش رادیولوژی و نقش مهم آن در تشخیص بیماریها برایش آشکار شد.
وقتی وارد رادیولوژی شدم، دیدم با رشتهای بسیار وسیع و علمی روبهرو هستم. برای اینکه تصویر را درست بفهمم، دوباره آناتومی، بافتشناسی، جنینشناسی و پاتولوژی را خواندم. رادیولوژی بدون شناخت بدن و تغییرات بیماری، قابل درک نیست.
او در سال ۱۳۶۶ دوره تخصص را به پایان رساند و در آزمون بورد تخصصی رادیولوژی کشور رتبه نخست را کسب کرد. پس از آن، فعالیت دانشگاهی خود را در بیمارستان امام رضا(ع) آغاز کرد و مسیر آموزش و خدمت دانشگاهی را ادامه داد.
پژوهشی برای دقیقتر شدن تشخیص آپاندیسیت
یکی از پژوهشهای کاربردی دکتر زندی به بررسی نقش سونوگرافی در تشخیص آپاندیسیت اختصاص داشت؛ موضوعی که در آن زمان هنوز جایگاه این روش در ارزیابی بیماران مشکوک به آپاندیسیت بهطور کامل شناخته نشده بود.
آن موقع تشخیص آپاندیسیت بیشتر بر پایه معاینه و علائم بالینی بود. گاهی علائم بیماریهای دیگر هم شبیه آپاندیسیت میشد و بیمار به جراحی میرسید، در حالی که آپاندیسیت نداشت. برایم این پرسش مطرح شد که آیا سونوگرافی میتواند به تشخیص کمک کند یا نه.
او با همکاری یکی از دستیاران جراحی، بیماران مشکوک به آپاندیسیت را بررسی کرد. بیماران از سوی تیم جراحی معاینه میشدند و دکتر زندی نیز برای انجام پژوهش، سونوگرافی آنان را انجام میداد. سپس نتایج سونوگرافی با یافتههای جراحی مقایسه میشد تا ارزش تشخیصی این روش ارزیابی شود.
نتیجه بررسیها نشان داد که دقت سونوگرافی در تشخیص آپاندیسیت، در آن مطالعه، حدود ۹۵ درصد بود. یافتهها را به مقاله تبدیل کردیم و در کنگره رادیولوژی تهران هم ارائه دادیم.
این پژوهش به افزایش توجه به ظرفیت سونوگرافی در ارزیابی بیماران مشکوک به آپاندیسیت کمک کرد. دکتر زندی در کنار این فعالیت، در توسعه کاربرد سونوگرافی برای ارزیابی دیسپلازی تکاملی مفصل ران نوزادان نیز مشارکت داشت؛ روشی که امکان شناسایی زودهنگام این اختلال و پیشگیری از عوارض بعدی را فراهم میکند.
گسترش تصویربرداری پیشرفته و انتقال دانش به همکاران
دکتر زندی برای تکمیل دانش و مهارت خود در حوزه سونوگرافی و روشهای نوین تصویربرداری، دورههای آموزشی تخصصی را پشت سر گذاشت. او در سال ۱۳۷۰ برای آموزش سیتیاسکن به انگلستان رفت و در سال ۱۳۸۸ نیز دوره سهماهه MRI را در شهر ینا آلمان گذراند.
پس از بازگشت به مشهد، در راهاندازی و گسترش خدمات تصویربرداری و آموزش همکاران نقش داشت. مشارکت در آموزش MRI به رادیولوژیستها و برگزاری دورهای برای آشنایی نظری و عملی همکاران با این روش، بخشی از فعالیتهای او در این زمینه بود. در سالهای بعد نیز حوزه فعالیتهای علمی و پژوهشی او، تصویربرداری شکم، دستگاه گوارش و کبد، تصویربرداری قلب و پژوهشهای مرتبط با کوویدـ۱۹ را دربرگرفت.
مطالعه را هیچوقت کنار نگذارید؛ توصیهای برای نسل جوان
دکتر زندی بخش مهمی از رضایت حرفهای خود را در آموزش دستیاران و انتقال تجربه به آنان میداند. از نگاه او، آموزش پزشکی تنها به کتاب و کلاس محدود نیست و تجربههای بالینی نیز باید از استادان به نسلهای بعد منتقل شود.
همیشه از آموزش عملی به دستیاران لذت بردهام؛ از اینکه چیزی را که در سالها کار یاد گرفتهام، به آنها منتقل کنم. پزشکی رشتهای پویاست و یادگیری در آن هیچوقت تمام نمیشود.
توصیه او به پزشکان جوان، توجه جدی به مبانی علمی، مطالعه مستمر و بهرهگیری سنجیده از فناوریهای نوین است.
اگر میخواهید رادیولوژیست خوبی شوید، علوم پایه را جدی بگیرید؛ آناتومی، بافتشناسی، جنینشناسی و پاتولوژی را خوب یاد بگیرید. بعد، متناسب با حوزهای که در آن کار میکنید، دانش بالینی همان رشته را هم تقویت کنید. مطالعه را هیچوقت کنار نگذارید.
او هوش مصنوعی را ابزاری کمککننده در پزشکی میداند، اما معتقد است فناوری نباید جایگزین مطالعه، تحلیل تخصصی و مسئولیت انسانی پزشک شود. به گفته او: باید از هوش مصنوعی هوشمندانه استفاده کرد؛ میتواند کمکمان کند، اما تصمیم نهایی نیازمند شناخت بیمار و قضاوت پزشک است.
کارنامهای ماندگار در آموزش، پژوهش و درمان
دکتر بهروز زندی در سال ۱۳۷۹ به مرتبه دانشیاری و در سال ۱۳۸۸ به مرتبه استادی ارتقا یافت. او از سال ۱۳۸۲ ریاست بخش رادیولوژی بیمارستان امام رضا(ع) را بر عهده داشته و در طول سالهای فعالیت دانشگاهی خود، در آموزش تخصصی، توسعه خدمات تصویربرداری و تربیت دستیاران رادیولوژی مشارکت کرده است. راهنمایی پایاننامههای تخصصی و دکتری، مشارکت در طرحهای پژوهشی و فعالیت در حوزههای مختلف تصویربرداری نیز از دیگر بخشهای کارنامه علمی و آموزشی اوست.
امروز، با پایان خدمت رسمی این استاد پیشکسوت، فصلی از حضور روزانه او در محیط دانشگاه و بیمارستان به پایان میرسد؛ اما آنچه از سالها خدمت در مناطق جنگی، تجربههای درمانی، پژوهش و آموزش برجای مانده، در دانش و تجربه همکاران و شاگردانش ادامه خواهد یافت. مسیر حرفهای دکتر زندی یادآور این حقیقت است که پزشکی، در کنار دانش و مهارت، به تعهد، مسئولیتپذیری و حضور بهموقع در کنار انسانی نیاز دارد که چشمانتظار کمک است.