پایگاه خبری وبدا

مسئول واحد سلامت روان بیمارستان ولایت دانشگاه علوم پزشکی مشهد با تأکید بر ضرورت مدیریت صحیح استفاده کودکان از تلفن همراه و فضای مجازی گفت: والدین بهتر است گوشی تلفن همراه را به ابزار اصلی پاداش و تنبیه کودک تبدیل نکنند و در کنار تعیین قوانین مشخص، بر آموزش خودتنظیمی و شکل‌گیری الگوهای سالم استفاده از فناوری تمرکز داشته باشند.

زهرا دارابی در گفت‌وگو با وب‌دا اظهار کرد: فناوری‌های دیجیتال به بخش جدایی‌ناپذیری از زندگی کودکان تبدیل شده‌اند و مدیریت این موضوع صرفاً با ممنوعیت یا گرفتن گوشی امکان‌پذیر نیست؛ بلکه والدین باید متناسب با سن و شرایط کودک، مهارت استفاده سالم و مسئولانه از فناوری را به او آموزش دهند.

وی افزود: تقویت رفتارهای مطلوب یکی از اصول شناخته‌شده در روان‌شناسی است و والدین می‌توانند در مدیریت رفتار دیجیتال نیز از این اصل استفاده کنند؛ از جمله رعایت زمان توافق‌شده استفاده از گوشی، کنار گذاشتن داوطلبانه آن، انجام مسئولیت‌های روزمره پیش از فعالیت تفریحی با رسانه و انتخاب محتوای مناسب.

گوشی، تنها ابزار پاداش کودک نباشد

مسئول واحد سلامت روان بیمارستان ولایت با اشاره به استفاده رایج برخی خانواده‌ها از تلفن همراه به‌عنوان ابزار پاداش یا تنبیه گفت: اگرچه استفاده از گوشی به‌عنوان پاداش لزوماً در همه موارد به ایجاد مشکل منجر نمی‌شود، اما شواهد پژوهشی نشان می‌دهد تبدیل ابزار دیجیتال به وسیله دائمی برای کنترل رفتار کودک می‌تواند با زمان بیشتر استفاده از صفحه‌نمایش و برخی الگوهای استفاده مسئله‌ساز همراه باشد.

دارابی ادامه داد: در یک مطالعه بزرگ روی بیش از ۱۰ هزار نوجوان، استفاده والدین از گوشی برای کنترل رفتار، از جمله در قالب پاداش یا تنبیه، با زمان بیشتر استفاده از گوشی و استفاده مسئله‌سازتر از بازی‌های ویدئویی ارتباط داشت؛ در مقابل، نظارت والدین و تعیین محدودیت‌های مشخص با زمان کمتر استفاده و برخی شاخص‌های پایین‌تر استفاده مسئله‌ساز همراه بود.

وی تأکید کرد: بنابراین بهتر است گوشی تنها و اصلی‌ترین پاداش کودک برای انجام رفتارهای مطلوب نباشد.

تحسین و فعالیت خانوادگی؛ جایگزین پاداش دیجیتال

این روانشناس بالینی افزود: تقویت رفتار مطلوب الزاماً نباید به شکل دیجیتال باشد و والدین می‌توانند از توجه مثبت، تحسین مشخص، انجام فعالیت مشترک، بازی خانوادگی، اختصاص زمان ویژه به کودک یا دادن حق انتخاب در برخی فعالیت‌ها برای تقویت رفتار مناسب استفاده کنند.

وی ادامه داد: برای مثال، به جای اینکه والد به کودک بگوید «اگر تکالیفت را انجام بدهی، نیم ساعت بیشتر بازی می‌کنی»، می‌توان رفتار مطلوب او را با یک فعالیت مورد علاقه غیردیجیتال یا اختصاص زمان ویژه برای تعامل با کودک تقویت کرد.

تنبیه شدید، راهکار مناسبی برای مدیریت رفتار دیجیتال نیست

دارابی درباره استفاده از تنبیه برای مدیریت رفتار دیجیتال کودکان خاطرنشان کرد: بهتر است والدین به جای تنبیه‌های شدید، تحقیر، تهدید، فریاد یا محرومیت‌های طولانی‌مدت، از پیامدهای مشخص، متناسب و از پیش تعیین‌شده استفاده کنند.

وی افزود: پیامدهای رفتاری باید برای کودک قابل پیش‌بینی باشد و هدف آن آموزش مسئولیت‌پذیری و اصلاح رفتار باشد، نه ایجاد ترس یا تشدید تعارض میان والد و کودک.

مسئول واحد سلامت روان بیمارستان ولایت ادامه داد: اگر کودک برخلاف توافق خانوادگی، زمان استفاده از گوشی را رعایت نکند، والدین می‌توانند پیامدی را که از قبل درباره آن توافق شده است، با آرامش و ثبات اجرا کنند؛ نکته مهم این است که پیامد رفتاری نباید واکنشی هیجانی و ناگهانی باشد، بلکه باید بخشی از یک قانون روشن و قابل پیش‌بینی در خانواده باشد.

مشارکت کودک در تدوین قوانین رسانه‌ای

دارابی با تأکید بر اهمیت مشارکت کودک در تعیین قوانین استفاده از فناوری گفت: هرچه سن کودک بالاتر می‌رود، بهتر است در تنظیم قوانین رسانه‌ای متناسب با سن و شرایط خود مشارکت داشته باشد.

وی افزود: گفت‌وگو درباره زمان و مکان استفاده از گوشی، زمان‌های بدون ابزار دیجیتال، نوع محتوای قابل استفاده و پیامد رعایت نکردن قوانین می‌تواند به کودک کمک کند مسئولیت بیشتری در قبال رفتار دیجیتال خود بپذیرد.

این روانشناس بالینی اظهار کرد: هدف نهایی والدین باید فراتر از کنار گذاشتن گوشی در حضور آنها باشد و لازم است به‌تدریج مهارت خودتنظیمی در کودک شکل بگیرد تا بتواند بدون نظارت دائمی والدین، زمان استفاده را مدیریت کند، در زمان مناسب از فعالیت دیجیتال فاصله بگیرد و میان فعالیت‌های آنلاین و سایر نیازهای زندگی روزمره تعادل برقرار کند.

والدین نیز باید الگوی استفاده صحیح از فناوری باشند

دارابی با اشاره به نقش والدین در آموزش رفتار دیجیتال کودکان گفت: والدین نیز بخشی از آموزش دیجیتال کودک را از طریق رفتار خود ارائه می‌دهند؛ بنابراین اگر قرار است در زمان غذا، گفت‌وگوی خانوادگی یا ساعات مشخصی استفاده از گوشی ممنوع باشد، بهتر است این قانون تا حد امکان برای سایر اعضای خانواده نیز رعایت شود.

وی افزود: برنامه رسانه‌ای خانوادگی زمانی اثربخش‌تر خواهد بود که صرفاً مجموعه‌ای از محدودیت‌ها برای کودک نباشد، بلکه الگویی برای مدیریت استفاده از رسانه در کل خانواده ایجاد کند.

استفاده سالم از گوشی فقط با شمارش ساعات سنجیده نمی‌شود

مسئول واحد سلامت روان بیمارستان ولایت با بیان اینکه ارزیابی استفاده سالم یا ناسالم کودک از فناوری نباید صرفاً بر تعداد ساعات استفاده متمرکز باشد، اظهار کرد: نوع محتوای مصرفی، زمان استفاده، تأثیر آن بر خواب، فعالیت بدنی، تکالیف مدرسه، روابط خانوادگی و وضعیت هیجانی کودک نیز باید مورد توجه قرار گیرد.

وی ادامه داد: ممکن است دو کودک زمان مشابهی را با گوشی سپری کنند، اما پیامدهای این استفاده برای رشد، خواب، روابط و عملکرد روزانه آنها کاملاً متفاوت باشد.

دارابی تأکید کرد: در مدیریت استفاده کودکان از فضای مجازی، حذف فناوری به‌تنهایی هدف مناسبی نیست، بلکه باید به کودک کمک کرد فناوری را متناسب با سن، نیازها و مسئولیت‌های خود به کار گیرد.

وی خاطرنشان کرد: والدین می‌توانند با ترکیبی از قوانین روشن، تقویت رفتارهای مطلوب، پیامدهای منطقی، الگوسازی و گفت‌وگوی مستمر، زمینه شکل‌گیری خودتنظیمی دیجیتال را فراهم کنند.

این روانشناس بالینی در پایان گفت: هدف اصلی در مدیریت استفاده کودک از گوشی، رسیدن به کودکی آگاه و مسئول در دنیای دیجیتال است، نه صرفاً کاهش زمان استفاده از گوشی؛ هرچه مسئولیت‌پذیری و خودتنظیمی کودک بیشتر شود، نقش والد نیز می‌تواند به‌تدریج از کنترل مستقیم به همراهی، آموزش و نظارت متناسب تغییر کند.