پایگاه خبری وبدا

متخصص سلامت روان بیمارستان امام رضا(ع) دانشگاه علوم پزشکی مشهد، با تأکید بر نقش عزت‌نفس در سلامت روان کودکان و نوجوانان، مقایسه‌های مداوم، انتقاد از شخصیت به‌جای رفتار، کمال‌گرایی و ستایش‌های غیرواقع‌بینانه را از عوامل تضعیف‌کننده این ویژگی دانست و پنج راهبرد کلیدی برای تقویت عزت‌نفس در فرزندان تشریح کرد.

هاجر یزدانی در گفت‌وگو با وب‌دا اظهار کرد: عزت‌نفس به احساس ارزشمندی فرد و تصویری که از ارزش وجودی خود دارد، اشاره می‌کند و با اعتمادبه‌نفس تفاوت دارد. اعتمادبه‌نفس بیشتر به توانایی انجام یک کار مشخص و مهارت‌های اکتسابی مربوط است؛ اما عزت‌نفس به این باور درونی بازمی‌گردد که فرد، مستقل از میزان موفقیت یا شکست در حوزه‌های مختلف، ارزشمند است.

وی افزود: کودک یا نوجوان باید بیاموزد که ارزشمندی او صرفاً به نمرات درسی، موفقیت ورزشی یا برخورداری از مهارت‌های خاص وابسته نیست و ناکامی در یک زمینه، به معنای بی‌ارزش بودن او نخواهد بود.

مقایسه و انتقادهای شخصیتی؛ عوامل تضعیف عزت‌نفس

این متخصص سلامت روان، مقایسه مداوم فرزندان با همسالان، خواهران و برادران یا دیگران را از عوامل آسیب‌زننده به عزت‌نفس دانست و گفت: چنین مقایسه‌هایی می‌تواند این پیام را به کودک منتقل کند که به‌اندازه کافی خوب نیست یا برای جلب رضایت اطرافیان باید شبیه دیگران باشد.

یزدانی با تأکید بر اهمیت تفکیک رفتار از شخصیت اظهار کرد: انتقاد مکرر از هویت فرد، به‌جای پرداختن به رفتار مشخص او، می‌تواند به تصویر ذهنی کودک از خودش آسیب برساند. برای مثال، گفتن «تو خیلی بی‌دقتی» به‌جای اشاره به اشتباهی که رخ داده است، شخصیت کودک را هدف قرار می‌دهد؛ درحالی‌که می‌توان رفتار نادرست را اصلاح کرد، بدون آنکه احساس ارزشمندی فرد زیر سؤال برود.

وی، فشارهای کمال‌گرایانه والدین و جامعه و مقایسه زندگی واقعی با تصاویر گزینش‌شده و ویرایش‌شده در شبکه‌های اجتماعی را از دیگر عوامل تضعیف عزت‌نفس، به‌ویژه در دوران نوجوانی، برشمرد و بر ضرورت کمک به فرزندان برای شناخت واقع‌بینانه توانایی‌ها و محدودیت‌های خود تأکید کرد.

راهکارهای تقویت عزت‌نفس از کودکی تا نوجوانی

متخصص سلامت روان بیمارستان امام رضا(ع) با تأکید بر نقش خانواده و مربیان در شکل‌گیری عزت‌نفس اظهار کرد: عشق و پذیرش بدون قید و شرط، یکی از پایه‌های اساسی احساس امنیت روانی در کودکان است. فرزند باید اطمینان داشته باشد که محبت والدین به کسب نمرات عالی، موفقیت‌های چشمگیر یا رفتار بی‌نقص وابسته نیست و در زمان شکست نیز از حمایت آنان برخوردار خواهد بود.

وی افزود: فراهم کردن فرصت تصمیم‌گیری در امور متناسب با سن، مانند انتخاب لباس یا چیدمان اتاق، به کودک کمک می‌کند احساس استقلال و توانمندی بیشتری داشته باشد. همچنین والدین بهتر است به‌جای قضاوت‌های کلی مانند «بچه خوبی هستی»، رفتارهای مشخص و مثبت فرزند را توصیف کنند؛ برای مثال، با گفتن «دیدم که با دقت اسباب‌بازی‌هایت را جمع کردی»، توجه او را به رفتار و تلاش خودش جلب کنند.

یزدانی در ادامه، پذیرش اشتباه و نگاه یادگیرنده به شکست را برای تقویت تاب‌آوری نوجوانان ضروری دانست و گفت: والدین می‌توانند به‌جای سرزنش فرزند پس از یک ناکامی، با پرسش‌هایی مانند «این تجربه چه چیزی به تو یاد داد؟» به او کمک کنند تا از اشتباهات خود درس بگیرد و برای تجربه‌های بعدی راهکار مناسب‌تری پیدا کند.

وی با اشاره به اهمیت تشویق تلاش به‌جای تأکید صرف بر استعداد ذاتی تصریح کرد: وقتی والدین به‌جای گفتن «تو خیلی باهوشی»، از تلاش، تمرین و پشتکار فرزندشان برای حل یک مسئله صحبت می‌کنند، به او می‌آموزند که رشد و پیشرفت تا حد زیادی به عواملی وابسته است که می‌تواند آن‌ها را تقویت کند.

این متخصص سلامت روان، گوش دادن فعال و بدون قضاوت به افکار و احساسات نوجوانان را نیز مهم دانست و افزود: کمک به نوجوان برای شناسایی و پرورش توانمندی‌های منحصربه‌فردش، از جمله در زمینه‌هایی مانند نقاشی، برنامه‌نویسی یا فعالیت‌های فنی، می‌تواند فرصت تجربه موفقیت و تقویت احساس شایستگی را برای او فراهم کند.

پنج راهبرد کلیدی برای تقویت عزت‌نفس فرزندان

یزدانی با تشریح راهکارهای عملی برای والدین و مربیان، پنج راهبرد را برای تقویت عزت‌نفس کودکان و نوجوانان پیشنهاد کرد:

۱. تفکیک ارزشمندی فرد از عملکرد او

فرزندان باید بیاموزند که ارزش وجودی آن‌ها به موفقیت یا شکست در یک فعالیت خاص وابسته نیست. توانایی‌ها با تلاش و تمرین تقویت می‌شوند، اما نداشتن یک مهارت یا ناکامی در انجام یک کار، به معنای کاهش ارزش فرد نیست.

۲. استفاده از تأیید توصیفی به‌جای قضاوت‌های کلی

به‌جای نسبت دادن صفاتی مانند «باهوش»، «بی‌دقت» یا «تنبل» به کودک، بهتر است رفتار مشخص او توصیف شود. بیان دقیق آنچه انجام داده است، به کودک کمک می‌کند بازخوردی روشن و واقع‌بینانه درباره عملکرد خود دریافت کند، بدون آنکه در قالب یک برچسب شخصیتی قرار بگیرد.

۳. تبدیل شکست به فرصتی برای یادگیری

شکست باید فرصتی برای شناخت نقاط قابل بهبود و اصلاح روش‌ها تلقی شود، نه معیاری برای سنجش ارزش انسانی. چنین نگاهی به کودکان و نوجوانان کمک می‌کند هنگام مواجهه با ناکامی، احساس ارزشمندی خود را حفظ کنند و برای ادامه مسیر انگیزه داشته باشند.

۴. ایجاد فرصت تجربه موفقیت‌های کوچک

تقسیم فعالیت‌های دشوار به گام‌های کوچک و قابل دستیابی، امکان تجربه موفقیت‌های تدریجی را فراهم می‌کند. فرزند از طریق این تجربه‌ها درمی‌یابد که پیشرفت به‌تدریج و با تلاش آگاهانه حاصل می‌شود و برای رشد کردن، نیازی به بی‌نقص بودن ندارد.

۵. نقد رفتار، نه شخصیت

هنگام اصلاح اشتباهات، باید درباره رفتار یا عملکرد مشخص صحبت کرد و از زیر سؤال بردن شخصیت کودک پرهیز داشت. برای مثال، به‌جای گفتن «تو بی‌مسئولیتی»، می‌توان توضیح داد که انجام ندادن یک وظیفه چه پیامدی داشته و چگونه می‌توان آن را در آینده بهتر مدیریت کرد.

عزت‌نفس؛ سرمایه‌ای برای مواجهه با چالش‌های زندگی

این متخصص سلامت روان در پایان با تأکید بر نقش نگاه والدین در شکل‌گیری تصویر ذهنی فرزندان از خود گفت: عزت‌نفس در رفتارهای روزمره و از طریق تجربه‌های مکرر تقویت می‌شود. نوع نگاه والدین به توانمندی‌های کودک، نحوه برخورد آن‌ها با اشتباهات و میزان پذیرش و حمایتشان، در شکل‌گیری این تصویر ذهنی نقش مهمی دارد.

وی خاطرنشان کرد: تقویت عزت‌نفس به معنای نادیده گرفتن اشتباهات یا ستایش بی‌حدوحصر کودک نیست؛ بلکه باید میان پذیرش ارزشمندی فرد و اصلاح رفتار او تعادل برقرار کرد. فراهم کردن فضایی امن برای تجربه، یادگیری و رشد، به کودکان و نوجوانان کمک می‌کند تصویری واقع‌بینانه و پایدار از ارزش درونی خود شکل دهند و در مواجهه با انتقادها، ناکامی‌ها و چالش‌های زندگی، از تاب‌آوری بیشتری برخوردار باشند.