گریه نوزاد طبیعی است؛ تکان شدید میتواند آینده او را تغییر دهد؛ هشدار متخصص کودکان درباره سندرم کودک تکانخورده
متخصص کودکان و عضو هیات علمی دانشگاه علوم پزشکی مشهد با هشدار درباره سندرم کودک تکانخورده تأکید کرد: سر نسبتاً بزرگ، عضلات گردن ضعیف و مغز در حال رشد شیرخوار، او را در برابر تکانهای شدید و ناگهانی بسیار آسیبپذیر میکند؛ آسیبی که حتی بدون ضربه مستقیم به سر یا آثار ظاهری ممکن است به خونریزی مغزی، تشنج، اختلالات تکاملی و پیامدهای ماندگار منجر شود.
دکتر زهرا چایچی در گفتوگو با وبدا، سندرم کودک تکانخورده (Shaken Baby Syndrome) را یکی از انواع آسیبهای مغزی ناشی از بدرفتاری با کودک دانست و اظهار کرد: این آسیب در اثر تکان دادن شدید و ناگهانی نوزاد یا شیرخوار ایجاد میشود. در چنین شرایطی، سر کودک با سرعت به جلو و عقب حرکت میکند و به دلیل بزرگتر بودن نسبی سر نسبت به بدن، ضعف عضلات گردن در کنترل آن و حساسیت مغز در حال رشد، تکانهای شدید میتوانند به بافت مغز و عروق خونی آسیب جدی وارد کنند.
وی افزود: در منابع علمی امروز از اصطلاح گستردهتر «آسیب مغزی ناشی از بدرفتاری» (Abusive Head Trauma یا AHT) نیز استفاده میشود؛ زیرا آسیبهای سر ناشی از بدرفتاری با کودک، تنها به تکان دادن محدود نیستند و ممکن است از مکانیسمهای دیگری نیز ایجاد شوند.
چرا مغز شیرخوار در برابر تکانهای شدید آسیبپذیر است؟
دکتر چایچی با اشاره به ویژگیهای آناتومیک و فیزیولوژیک شیرخواران گفت: سر نسبتاً بزرگ و سنگین در مقایسه با بدن، ضعف نسبی عضلات گردن و ناتوانی در کنترل کامل حرکات سر، مغز در حال رشد و بافت عصبی حساس، فضای بیشتر برای حرکت نسبی مغز در داخل جمجمه و حساسیت عروق خونی و ساختارهای داخل جمجمه به نیروهای شتاب و کاهش شتاب، از جمله عواملی هستند که آسیبپذیری شیرخواران را افزایش میدهند.
وی خاطرنشان کرد: تکانهای شدید و ناگهانی میتوانند موجب آسیب مغزی، خونریزی داخل جمجمه و صدمات چشمی شوند و این آسیبها حتی بدون وارد شدن ضربه مستقیم به سر نیز ممکن است اتفاق بیفتند.
از خونریزی مغزی تا اختلالات ماندگار تکاملی
این متخصص کودکان درباره پیامدهای احتمالی این آسیب توضیح داد: حرکت شدید و ناگهانی سر ممکن است به عروق خونی و بافت مغز صدمه بزند و موجب خونریزی سابدورال، تورم مغز، آسیب منتشر آکسونی و در موارد شدید، کاهش اکسیژنرسانی به مغز شود.
وی افزود: خونریزی شبکیه نیز از یافتههای مهمی است که در ارزیابی این کودکان بررسی میشود و ممکن است یکطرفه یا دوطرفه باشد و در موارد شدید، لایههای مختلف شبکیه را درگیر کند. در برخی موارد نیز ساختارهای گردنی، نخاع و اتصالات عصبی آسیب میبینند.
دکتر چایچی تأکید کرد: عوارض احتمالی این آسیب به مرحله حاد محدود نیست و حتی کودکانی که از مرحله اولیه جان سالم به در میبرند، ممکن است در آینده با تأخیر تکامل حرکتی و شناختی، اختلال گفتار و زبان، مشکلات بینایی و شنوایی، تشنج و صرع، اختلال یادگیری و توجه، مشکلات رفتاری و تنظیم هیجانات، فلج مغزی و اختلالات حرکتی یا ناتوانی ذهنی در موارد شدید مواجه شوند. بنابراین، موضوع تنها زنده ماندن کودک نیست؛ کیفیت زندگی و مسیر تکامل مغز او نیز ممکن است برای همیشه تحت تأثیر قرار گیرد.
شیرخواران زیر یک سال در معرض خطر بیشتری هستند
وی با بیان اینکه شیرخواران زیر یک سال، بهویژه در ماههای ابتدایی زندگی، بیشترین آسیبپذیری را دارند، خاطرنشان کرد: کودکان بزرگتر نیز ممکن است در اثر ضربه یا تکانهای شدید دچار آسیب مغزی شوند.
دکتر چایچی با اشاره به گزارش آکادمی اطفال آمریکا (AAP) گفت: میزان بروز آسیب مغزی ناشی از بدرفتاری در سال اول زندگی، حدود ۳۲ تا ۳۸ مورد در هر ۱۰۰ هزار کودک در سال برآورد شده و در همان گزارش، میزان مرگومیر نزدیک به یکچهارم موارد ذکر شده است.
حرکت ملایم با تکان خشونتآمیز تفاوت دارد
این متخصص کودکان با تأکید بر ضرورت آگاهی والدین از تفاوت حرکات طبیعی مراقبتی و رفتارهای پرخطر اظهار کرد: حرکت آرام و ملایم کودک در آغوش والدین یا گهواره، که معمولاً بخشی از رفتار طبیعی مراقبتی است، با تکان دادن شدید، سریع و ناگهانی سر و بدن کودک تفاوت دارد. منظور از سندرم کودک تکانخورده، تکانهای شدید و خشونتآمیز است، نه هرگونه حرکت یا تاب دادن ملایم.
وی افزود: پرتاب کردن کودک به هوا، تکانهای شدید هنگام بازی، چرخاندن سریع کودک و بازیهایی که کنترل سر و گردن را مختل میکنند، باید بهطور جدی منع شوند. والدین نباید کودک را برای خنداندن، آرام کردن یا بازی بهشدت تکان دهند. هدف از این توصیهها حذف رفتارهای مراقبتی طبیعی نیست، بلکه جلوگیری از حرکات خطرناک و شتابهای شدید سر و گردن است.
علائم هشدار را جدی بگیرید؛ حتی اگر آثار ظاهری وجود ندارد
دکتر چایچی با اشاره به اینکه علائم آسیب ممکن است در ابتدا واضح نباشند، گفت: گاهی کودک بلافاصله پس از آسیب دچار علائم شدید میشود و گاهی نشانههای اولیه غیراختصاصی هستند. خوابآلودگی غیرطبیعی یا کاهش سطح هوشیاری، استفراغ مکرر، تشنج، بیقراری شدید و غیرمعمول، اختلال در شیر خوردن یا امتناع از تغذیه، شلی غیرطبیعی بدن، اختلال تنفس یا وقفه تنفسی، کاهش پاسخدهی به محرکها، اختلال حرکات چشم یا تغییر بینایی و از دست دادن هوشیاری، از جمله علائم هشداردهنده هستند.
وی تأکید کرد: اگر والدین یا مراقبان احتمال میدهند کودک بهشدت تکان داده شده است، حتی اگر در ظاهر حال عمومی خوبی دارد، باید فوراً او را به اورژانس برسانند. در صورت اختلال هوشیاری، تشنج یا مشکل تنفسی نیز باید با اورژانس تماس بگیرند و منتظر بروز علائم بیشتر نمانند.
این متخصص کودکان همچنین خاطرنشان کرد: نبود کبودی، تورم یا آثار ضربه خارجی به معنای سالم بودن مغز نیست؛ زیرا در برخی موارد، آسیب داخل جمجمه یا خونریزی شبکیه بدون آثار واضح خارجی وجود دارد. ازاینرو، در صورت شک بالینی، ارزیابی تخصصی ضروری است. بررسی این کودکان ممکن است شامل معاینه عصبی، تصویربرداری مغزی، ارزیابی چشمپزشکی و بررسی آسیبهای احتمالی دیگر باشد که انتخاب آنها به وضعیت بالینی کودک و نظر تیم تخصصی بستگی دارد.
گریه شیرخوار طبیعی است؛ والدین چگونه واکنش نشان دهند؟
دکتر چایچی با اشاره به اینکه گریه طولانی و تسکینناپذیر شیرخوار در بسیاری از موارد میتواند زمینهساز رفتار پرخطر مراقب شود، گفت: گریه در ماههای ابتدایی زندگی بخشی از روند طبیعی تکامل رفتاری نوزاد است. این گریه معمولاً در هفتههای نخست افزایش مییابد، در حدود ۶ تا ۸ هفتگی به اوج میرسد و سپس بهتدریج کاهش پیدا میکند.
وی افزود: خستگی، کمخوابی، فشار روانی، افسردگی پس از زایمان یا نداشتن حمایت کافی ممکن است باعث شود والدین کنترل هیجانی خود را از دست بدهند. با این حال، گریه کردن کودک به معنای لجبازی، بدرفتاری یا تلاش عمدی برای آزار والدین نیست؛ شیرخوار هنوز توانایی تنظیم هیجانات و آرام کردن مستقل خود را ندارد.
این متخصص کودکان به والدین توصیه کرد ابتدا نیازهای اولیه کودک، از جمله گرسنگی، پوشک خیس، خوابآلودگی، گرما یا سرما و ناراحتی جسمی را بررسی کنند و برای آرام کردن او از در آغوش گرفتن، صحبت با صدای آرام، حرکات ملایم، تماس پوستی و فراهم کردن محیطی آرام کمک بگیرند.
وی ادامه داد: اگر احتمال بیماری، درد، تب یا گریه غیرمعمول وجود دارد، کودک باید از نظر پزشکی بررسی شود. همچنین اگر مراقب احساس میکند خسته، عصبانی یا ناتوان از کنترل رفتار خود است، باید کودک را به پشت، در تخت یا گهوارهای ایمن، روی سطحی صاف و سفت و بدون بالش و وسایل نرم قرار دهد و برای چند دقیقه از او فاصله بگیرد. کمک گرفتن از فردی قابل اعتماد برای مراقبت از کودک نیز میتواند مؤثر باشد.
دکتر چایچی تأکید کرد: چند دقیقه گریه کردن کودک در محیط خواب ایمن، بسیار کمخطرتر از آن است که مراقب خسته و عصبانی او را بهشدت تکان دهد.
پیامدهای آسیب ممکن است سالها بعد آشکار شود
وی با اشاره به اهمیت موضوع از منظر تکامل کودکان گفت: مغز شیرخوار در ماهها و سالهای نخست زندگی با سرعت زیادی رشد میکند و آسیب مغزی در این دوره میتواند بر شبکههای عصبی مسئول حرکت، زبان، شناخت، توجه، حافظه و تعاملات اجتماعی تأثیر بگذارد.
به گفته دکتر چایچی، برخی کودکان ممکن است در ابتدا از مرحله حاد آسیب عبور کنند، اما در ماهها یا سالهای بعد و با افزایش انتظارات تکاملی، مشکلاتی مانند تأخیر گفتار، اختلال شناختی، مشکلات حرکتی یا اختلال رفتاری در آنان آشکار شود. ازاینرو، پیگیری تکاملی طولانیمدت اهمیت دارد و مراقبتها نباید تنها به زمان ترخیص از بیمارستان محدود شود.
درمان به شدت آسیب بستگی دارد
این متخصص کودکان درباره درمان آسیب ناشی از تکان شدید کودک اظهار کرد: درمان به شدت آسیب و شرایط بالینی کودک بستگی دارد. در موارد خفیفتر ممکن است مراقبت حمایتی و پایش عصبی کافی باشد، اما در موارد شدید، کودک ممکن است به بستری در بخش مراقبتهای ویژه کودکان (PICU)، کنترل تشنج و فشار داخل جمجمه، حمایت تنفسی، مداخلات جراحی مغز و اعصاب در موارد منتخب، توانبخشی حرکتی و شناختی، گفتاردرمانی و کاردرمانی و پیگیری تخصصی تکامل و ارزیابیهای دورهای نیاز پیدا کند.
وی یادآور شد: آسیبهای ایجادشده همیشه برگشتپذیر نیستند و درمانهای توانبخشی نیز لزوماً نمیتوانند تمام عوارض آسیب مغزی را برطرف کنند.
یک بار تکان شدید هم میتواند آسیبزا باشد
دکتر چایچی تصریح کرد: برای ایجاد آسیب، تکرار رفتار شرط نیست و حتی یک نوبت تکان شدید نیز میتواند خطرناک باشد. شدت آسیب به میزان نیرو، ویژگیهای کودک و شرایط آسیب بستگی دارد.
وی افزود: اگر کودک پس از تکان دادن گریه نکند یا آرام شود، نمیتوان نتیجه گرفت که مشکلی ندارد؛ نبود گریه نشانه سلامت مغز نیست و کاهش سطح هوشیاری حتی ممکن است از نشانههای آسیب جدی باشد. همچنین برخی مشکلات شناختی، زبانی، رفتاری و یادگیری ممکن است چند سال بعد و با افزایش سن آشکار شوند.
آموزش همه مراقبان، گامی مهم در پیشگیری از آسیب
این متخصص کودکان با تأکید بر اینکه آموزش این موضوع نباید تنها به مادران محدود شود، اظهار کرد: پدران، پدربزرگها، مادربزرگها، پرستاران کودک و همه افرادی که مسئولیت مراقبت از شیرخوار را بر عهده دارند، باید با خطرات تکان دادن شدید آشنا باشند. آموزش الگوی طبیعی گریه شیرخوار، کنترل خشم و خستگی، حمایت روانی از والدین و ایجاد شبکه حمایتی برای مراقبت از کودک، از مهمترین اقدامات پیشگیرانه است.
وی افزود: پیشگیری از این آسیبها بخشی از مسئولیت نظام سلامت در ارتقای سلامت و تکامل کودکان است و مراقبت از کودک تنها به تغذیه، واکسیناسیون و درمان بیماریها محدود نمیشود؛ محافظت از مغز در حال رشد او نیز از مراقبتهای اساسی به شمار میرود.
دکتر زهرا چایچی در پایان تأکید کرد: گاهی یک لحظه عصبانیت یا یک بازی بهظاهر ساده میتواند آینده یک کودک را تغییر دهد؛ بنابراین باید یاد بگیریم نوزاد را آرام کنیم، نه اینکه او را تکان دهیم. هیچ گریهای ارزش به خطر انداختن سلامت مغز یک کودک را ندارد.
درج نظر