پایگاه خبری وبدا

عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی مشهد در گروه بهداشت حرفه‌ای با تأکید بر نقش کیفیت هوای داخل ساختمان‌ها در سلامت افراد گفت: بخش قابل توجهی از عوامل بیماری‌زا قابلیت انتقال از طریق هوا را دارند و در محیط‌های درمانی، توجه به سیستم تهویه، میزان تعویض هوا، اختلاف فشار و مسیر حرکت هوا می‌تواند نقش مهمی در کاهش انتشار آلاینده‌ها و عفونت‌های بیمارستانی داشته باشد.

دکتر محمد نورمحمدی در گفت‌وگو با وب‌دا اظهار کرد: هوای استاندارد در فضای آزاد از ترکیبات مشخصی مانند اکسیژن، نیتروژن، آرگون و دی‌اکسیدکربن تشکیل شده است و ورود ترکیبات خارج از این شرایط می‌تواند کیفیت هوا را تحت تأثیر قرار دهد.

وی افزود: آلاینده‌های هوا می‌توانند شامل ذراتی مانند گردوغبار، گرد چوب و ریزگردها یا گازهایی همچون اکسیدهای نیتروژن و گوگرد باشند و برخی عوامل زیستی مانند ویروس‌ها، باکتری‌ها و قارچ‌ها نیز قابلیت انتقال از طریق هوا را دارند.

عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی مشهد با اشاره به اهمیت کیفیت هوا در مراکز درمانی گفت: در بیمارستان‌ها، تهویه یکی از مؤلفه‌های مهم کنترل عفونت است و نباید آن را صرفاً ابزاری برای تأمین آسایش حرارتی، تنظیم دما و رطوبت در نظر گرفت.

انتقال عوامل بیماری‌زا از طریق هوا؛ ضرورت توجه به تهویه

نورمحمدی ادامه داد: در سال‌های اخیر، نقش انتقال هوابرد عوامل بیماری‌زا بیش از گذشته مورد توجه قرار گرفته است و تجربه همه‌گیری کرونا نیز نشان داد که برای کنترل انتشار عوامل عفونی در محیط‌های بسته، نمی‌توان تنها بر نظافت و ضدعفونی سطوح تمرکز کرد.

وی توضیح داد: اندازه ذرات تنفسی در نحوه انتشار آنها نقش دارد؛ ذرات درشت‌تر معمولاً به دلیل وزن بیشتر در فاصله کوتاهی از فرد روی سطوح می‌نشینند، در حالی که ذرات کوچک‌تر، به‌ویژه ذرات کمتر از حدود پنج میکرون، می‌توانند مدت بیشتری در هوا معلق بمانند و در صورت وجود عامل بیماری‌زا، امکان انتقال آن به سایر افراد را افزایش دهند.

این متخصص بهداشت حرفه‌ای افزود: صحبت کردن، سرفه و عطسه می‌تواند تعداد زیادی قطره و ذرات تنفسی را در محیط منتشر کند و اگر فرد ناقل یک عامل عفونی تنفسی باشد، بخشی از این ذرات ممکن است حاوی عامل بیماری‌زا باشد و در فضای بسته انتشار پیدا کند.

ضدعفونی سطوح به‌تنهایی کافی نیست

وی با تأکید بر ضرورت کنترل آلودگی در سه سطح منبع، مسیر انتقال و فرد گیرنده اظهار کرد: نظافت و ضدعفونی سطوح برای کنترل آلودگی‌های ناشی از ذرات درشت اهمیت دارد، اما ذرات کوچک‌تر که در هوا معلق می‌مانند، با نظافت سطوح حذف نمی‌شوند.

نورمحمدی گفت: استفاده صحیح از ماسک می‌تواند در کنترل انتشار عامل بیماری‌زا از منبع و همچنین حفاظت از فرد گیرنده مؤثر باشد، اما در محیط‌های درمانی، طراحی و عملکرد صحیح سیستم تهویه نیز یکی از مهم‌ترین ابزارهای کنترل عوامل هوابرد محسوب می‌شود.

سه مؤلفه مهم تهویه در محیط‌های درمانی

عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی مشهد، تعداد تعویض هوا در ساعت، اختلاف فشار و جهت حرکت هوا را از مهم‌ترین مؤلفه‌های تهویه در محیط‌های درمانی دانست و گفت: میزان تعویض هوا در ساعت یا ACH نشان می‌دهد که حجم هوای یک فضا طی یک ساعت چند بار با هوای تازه جایگزین می‌شود و افزایش مناسب آن می‌تواند غلظت آلاینده‌ها و عوامل بیماری‌زا را در محیط کاهش دهد.

وی درباره اهمیت اختلاف فشار افزود: بخش‌هایی مانند اتاق‌های عمل باید به‌گونه‌ای طراحی شوند که شرایط فشار از ورود آلودگی از فضاهای مجاور جلوگیری کند و در مقابل، برخی فضاهای آلوده باید با فشار منفی طراحی شوند تا هوای آلوده به سایر قسمت‌های ساختمان منتقل نشود.

نورمحمدی جهت حرکت هوا را نیز مؤلفه‌ای مهم در طراحی سیستم تهویه دانست و تصریح کرد: اصل مهم این است که هوا از مناطق تمیز به سمت مناطق آلوده حرکت کند و جانمایی صحیح دریچه‌های ورود و خروج هوا نیز مورد توجه قرار گیرد؛ زیرا طراحی نامناسب می‌تواند حتی عملکرد یک سیستم تهویه مناسب را تحت تأثیر قرار دهد.

هوای تازه؛ پایه اصلی کیفیت هوای داخل

وی با اشاره به اهمیت تأمین هوای تازه در ساختمان‌ها اظهار کرد: یکی از مشکلاتی که ممکن است در برخی مراکز درمانی وجود داشته باشد، تأمین نشدن هوای تازه کافی است. در محیط‌های بسته، افزایش غلظت دی‌اکسیدکربن و سایر آلاینده‌ها می‌تواند با احساس خستگی، خواب‌آلودگی و کاهش کیفیت شرایط محیطی همراه باشد.

این عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی مشهد افزود: هدف از تهویه صرفاً کاهش غلظت آلاینده‌ها نیست، بلکه باید هوای تازه و پاک به شکل صحیح وارد محیط شود و هوای آلوده نیز از محدوده تنفسی افراد خارج شود.

اصلاح یک نقص ساده در تهویه و کاهش عفونت‌های بیمارستانی

نورمحمدی با اشاره به برخی طرح‌های پژوهشی انجام‌شده در حوزه ارزیابی سیستم‌های تهویه گفت: در یکی از بررسی‌های انجام‌شده در یک مرکز درمانی، عملکرد سیستم تهویه ارزیابی و مشخص شد در بخشی از سیستم، اتصال مناسب کانال‌ها وجود نداشته و بخشی از هوای ورودی به جای ورود به فضای موردنظر، در فضای سقف کاذب تخلیه می‌شده است.

وی ادامه داد: اصلاح این نقص در سیستم تهویه با کاهش قابل توجه عفونت‌ها در آن بخش همراه بود و این تجربه نشان می‌دهد که حتی اصلاحات نسبتاً ساده در سیستم‌های موجود نیز می‌تواند در کنترل عفونت‌های بیمارستانی مؤثر باشد.

عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی مشهد به نمونه دیگری از ارزیابی سیستم‌های تهویه اشاره کرد و گفت: در یکی از اتاق‌های عمل، میزان آلودگی در سه نقطه شامل نزدیکی تخت بیمار، دریچه ورودی و دریچه خروجی اندازه‌گیری شد و مشخص شد که در مقطعی، میزان آلودگی هوای ورودی حتی از آلودگی هوای نزدیک تخت بیمار بیشتر بوده است.

وی افزود: این یافته نشان داد که سیستم تهویه در شرایطی که عملکرد مناسبی نداشته باشد، به جای آنکه در کاهش آلودگی مؤثر باشد، می‌تواند به منبع ورود آلاینده تبدیل شود؛ بنابراین ارزیابی و اندازه‌گیری واقعی عملکرد سیستم‌های تهویه اهمیت ویژه‌ای دارد.

طراحی تهویه باید متناسب با شرایط واقعی ساختمان باشد

نورمحمدی با تأکید بر ضرورت طراحی اصولی سیستم‌های تهویه گفت: هنگام طراحی یا خرید هواساز برای بخش‌های درمانی، ظرفیت سیستم باید بر اساس حجم فضا، شرایط ساختمان، طول کانال‌ها، تعداد زانویی‌ها و سایر مشخصات فنی محاسبه شود.

وی افزود: تعویض و نگهداری منظم فیلترها، استفاده از فیلترهای مناسب و توجه به عملکرد فیلترهای هپا در فضاهایی مانند اتاق‌های عمل نیز از اقدامات مهم برای حفظ کیفیت هوای ورودی است.

این استاد دانشگاه خاطرنشان کرد: ممکن است یک سیستم از نظر گرمایش و سرمایش عملکرد مطلوبی داشته باشد، اما از منظر بهداشتی و کنترل عفونت، کارایی لازم را نداشته باشد؛ بنابراین در مراکز درمانی باید علاوه بر ملاحظات فنی و مهندسی، الزامات بهداشتی و سلامت نیز در ارزیابی سیستم‌های تهویه مورد توجه قرار گیرد.

آلودگی هوای بیرون می‌تواند به داخل مراکز درمانی منتقل شود

وی با اشاره به ارتباط کیفیت هوای بیرون و داخل ساختمان اظهار کرد: در دوره‌هایی که میزان ریزگردها و آلودگی هوای بیرون افزایش می‌یابد، در صورت نبود فیلتراسیون و تهویه مناسب، بخشی از این آلاینده‌ها می‌تواند وارد محیط‌های داخلی و مراکز درمانی شود.

نورمحمدی افزود: استفاده از فیلتراسیون مناسب در مسیر هوای ورودی هواساز می‌تواند ضمن کاهش ورود آلاینده‌های بیرونی، به بهبود عملکرد سیستم تهویه و افزایش عمر فیلترهای اصلی نیز کمک کند.

ضرورت بازنگری در استانداردهای تهویه پس از کرونا

عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی مشهد با اشاره به افزایش توجه جهانی به نقش تهویه در کنترل انتقال عوامل بیماری‌زا پس از همه‌گیری کرونا گفت: در طراحی مراکز درمانی جدید باید علاوه بر الزامات فنی، آخرین استانداردهای معتبر و هدف اصلی تهویه، یعنی تأمین هوای تازه، کاهش آلاینده‌ها و کنترل انتقال عوامل عفونی، مورد توجه قرار گیرد.

وی تأکید کرد: هرچه تأمین هوای تازه و تعویض مناسب هوا در یک محیط به شکل اصولی انجام شود، غلظت آلاینده‌ها و احتمال باقی ماندن برخی عوامل بیماری‌زا در هوا نیز می‌تواند کاهش یابد.

دانشگاه و صنعت در خدمت ارتقای سلامت محیط‌های درمانی

نورمحمدی با اشاره به فعالیت‌های گروه بهداشت حرفه‌ای دانشگاه علوم پزشکی مشهد در حوزه ارتباط با صنعت گفت: دانشگاه علاوه بر آموزش و پژوهش، باید دانش تخصصی خود را برای حل مسائل واقعی جامعه و محیط‌های کاری به کار گیرد.

وی افزود: در قالب طرح‌های پژوهشی و ارتباط با صنعت، ارزیابی عوامل زیان‌آور محیط کار و بررسی شرایط تهویه در مراکز مختلف، از جمله بیمارستان‌ها، انجام شده است و در این ارزیابی‌ها شاخص‌هایی مانند میزان تعویض هوا، کیفیت هوای ورودی، عملکرد سیستم‌های تهویه و ارتباط آنها با عوامل عفونی مورد بررسی قرار می‌گیرد.

این عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی مشهد در پایان خاطرنشان کرد: اصلاح سیستم‌های تهویه، تعویض به‌موقع فیلترها، اصلاح کانال‌کشی و تنظیم فشار و جهت جریان هوا می‌تواند در کاهش آلاینده‌ها و کنترل عفونت‌های بیمارستانی مؤثر باشد. برای دستیابی به هوای سالم‌تر در مراکز درمانی نیز همکاری میان بخش‌های فنی، مهندسی، بهداشتی و درمانی ضروری است؛ چرا که تهویه مناسب علاوه بر تأمین آسایش حرارتی، یکی از ابزارهای مهم برای حفاظت از سلامت بیماران، کارکنان و همراهان و کاهش انتشار عوامل بیماری‌زا در محیط‌های درمانی است.