پایگاه خبری وبدا

متخصص روان‌شناسی بیمارستان امام رضا(ع) با تأکید بر اینکه فوبیا تنها یک ترس ساده نیست، گفت: فوبیا نوعی اختلال اضطرابی است که با ترس شدید، غیرمنطقی و مداوم از یک شیء، موقعیت یا فعالیت خاص همراه بوده و در صورت درمان نشدن، می‌تواند عملکرد فرد در زندگی روزمره، روابط اجتماعی و سلامت روان را به‌طور جدی مختل کند.

هاجر یزدانی، متخصص روان‌شناسی بیمارستان امام رضا(ع)، در گفت‌وگو با وبدا اظهار کرد: ترس، واکنشی طبیعی، تکاملی و ضروری در برابر خطر واقعی است که به بقای انسان کمک می‌کند، اما فوبیا ماهیتی کاملاً متفاوت دارد؛ زیرا در این اختلال، شدت ترس به‌مراتب بیشتر از خطر واقعی است و فرد با وجود آگاهی از غیرمنطقی بودن ترس خود، قادر به کنترل آن نیست.

وی با اشاره به اینکه «اجتناب» مهم‌ترین ویژگی فوبیاست، افزود: افراد مبتلا تلاش می‌کنند از عامل ترس دوری کنند. اگرچه این رفتار در کوتاه‌مدت موجب کاهش اضطراب می‌شود، اما در بلندمدت به تداوم و تشدید اختلال و محدود شدن فعالیت‌های روزمره فرد منجر خواهد شد.

فوبیا؛ اختلال اضطرابی با واکنش شدید جنگ یا گریز

این متخصص روان‌شناسی با بیان اینکه فوبیا در گروه اختلالات اضطرابی قرار می‌گیرد، گفت: در این اختلال، سیستم عصبی نسبت به محرک‌هایی که عملاً خطری ندارند، واکنشی شدید و ناهماهنگ مشابه پاسخ «جنگ یا گریز» نشان می‌دهد و همین مسئله موجب بروز علائم شدید اضطرابی می‌شود.

وی درباره انواع فوبیا اظهار کرد: فوبیاهای خاص مانند ترس از حیوانات، ارتفاع، خون، تزریق و محیط‌های بسته از شایع‌ترین انواع این اختلال هستند. همچنین فوبیای اجتماعی با ترس از قضاوت یا تحقیر شدن در موقعیت‌های اجتماعی شناخته می‌شود و آگورافوبیا یا گذرهراسی نیز به ترس از حضور در مکان‌هایی اطلاق می‌شود که خروج از آن‌ها یا دریافت کمک در شرایط اضطراری دشوار باشد.

بروز علائم فوبیا در سه بُعد جسمی، روانی و رفتاری

یزدانی با اشاره به نشانه‌های این اختلال گفت: علائم فوبیا معمولاً در سه سطح جسمانی، روانی و رفتاری ظاهر می‌شوند. تپش قلب، تنگی نفس، احساس خفگی، تعریق شدید، لرزش، تهوع، سرگیجه و ضعف از مهم‌ترین علائم جسمانی هستند.

وی ادامه داد: در بُعد روانی، فرد ممکن است احساس خطر قریب‌الوقوع، افکار فاجعه‌ساز، احساس از دست دادن کنترل و تمرکز افراطی بر عامل ترس را تجربه کند. در بخش رفتاری نیز مهم‌ترین نشانه، اجتناب از مواجهه با عامل ترس است؛ رفتاری که در بسیاری از موارد فعالیت‌های شغلی، تحصیلی و اجتماعی فرد را با اختلال مواجه می‌کند.

ژنتیک، عملکرد مغز و تجربه‌های زندگی در بروز فوبیا نقش دارند

متخصص روان‌شناسی بیمارستان امام رضا(ع) با اشاره به دیدگاه‌های نوین درباره علت‌شناسی فوبیا اظهار کرد: امروزه فوبیا بر اساس الگوی «زیستی ـ روانی ـ اجتماعی» تبیین می‌شود؛ به این معنا که عوامل ژنتیکی، ساختار و عملکرد مغز، تجربه‌های محیطی و شیوه‌های یادگیری همگی در شکل‌گیری این اختلال نقش دارند.

وی افزود: برخی افراد به‌طور ژنتیکی آمادگی بیشتری برای تجربه اضطراب دارند و اگر سابقه اختلالات اضطرابی در خانواده وجود داشته باشد، احتمال ابتلا افزایش می‌یابد. همچنین حساسیت بیشتر آمیگدال، به‌عنوان مرکز پردازش تهدید در مغز، باعث می‌شود حتی محرک‌های بی‌خطر نیز به‌عنوان عامل خطر تفسیر شوند.

یزدانی ادامه داد: اختلال در تعادل انتقال‌دهنده‌های عصبی مانند گابا (GABA) و سروتونین نیز می‌تواند زمینه‌ساز بروز یا تشدید فوبیا باشد. علاوه بر این، تجربه‌های آسیب‌زا، حوادث تروماتیک، شرطی‌سازی کلاسیک و یادگیری مشاهده‌ای از والدین یا اطرافیان، از مهم‌ترین عوامل محیطی مؤثر در ایجاد این اختلال به شمار می‌روند.

درمان شناختی ـ رفتاری، مؤثرترین روش درمان فوبیا

وی با تأکید بر درمان‌پذیر بودن فوبیا گفت: درمان شناختی ـ رفتاری (CBT) به‌عنوان خط اول درمان، به فرد کمک می‌کند افکار غیرمنطقی خود را شناسایی و آن‌ها را با الگوهای واقع‌بینانه‌تر جایگزین کند.

این متخصص روان‌شناسی، درمان‌های مواجهه‌ای را مؤثرترین روش درمان فوبیا دانست و افزود: در این شیوه، بیمار به‌صورت تدریجی، برنامه‌ریزی‌شده و تحت نظارت درمانگر با عامل ترس مواجه می‌شود تا حساسیت ذهنی و جسمی او نسبت به آن کاهش یابد. این مواجهه می‌تواند به‌صورت ذهنی، واقعی یا مرحله‌به‌مرحله انجام شود.

وی همچنین به نقش درمان‌های مبتنی بر ذهن‌آگاهی اشاره کرد و گفت: این روش‌ها به فرد کمک می‌کنند اضطراب خود را بدون قضاوت و واکنش‌های شدید جسمانی مدیریت کند.

دارودرمانی به‌تنهایی کافی نیست

یزدانی با اشاره به نقش دارو در درمان فوبیا اظهار کرد: در برخی موارد، به‌ویژه زمانی که شدت اضطراب بسیار زیاد باشد، داروهای ضداضطراب یا مهارکننده‌های بازجذب سروتونین (SSRIs) برای کنترل علائم تجویز می‌شوند، اما دارودرمانی به‌تنهایی درمان ریشه‌ای فوبیا نیست و باید در کنار روان‌درمانی تخصصی به کار گرفته شود.

آموزش و مداخله زودهنگام؛ راهکارهای پیشگیری از فوبیا

وی با بیان اینکه اگرچه امکان پیشگیری از عوامل ژنتیکی وجود ندارد، افزود: آموزش مهارت‌های مقابله‌ای، افزایش تاب‌آوری روانی، مدیریت استرس، آموزش تکنیک‌های آرام‌سازی و مداخله روان‌شناختی به‌موقع پس از تجربه‌های آسیب‌زا، می‌تواند احتمال بروز فوبیا و حتی اختلال استرس پس از سانحه را کاهش دهد.

متخصص روان‌شناسی بیمارستان امام رضا(ع) در پایان تأکید کرد: فوبیا اختلالی پیچیده اما کاملاً درمان‌پذیر است و بهترین نتایج زمانی حاصل می‌شود که درمان به‌صورت همزمان بر اصلاح الگوهای فکری، تنظیم پاسخ‌های جسمانی و کاهش رفتارهای اجتنابی متمرکز باشد.