پایگاه خبری وبدا

جراح و متخصص چشم و فلوشیپ ویتره و رتین دانشگاه علوم پزشکی مشهد، با تشریح کاربردهای هوش مصنوعی و چشم‌پزشکی از راه دور گفت: این فناوری‌ها می‌توانند با گسترش غربالگری، کمک به تشخیص زودهنگام بیماری‌ها و بهبود دسترسی بیماران به خدمات تخصصی، نقش مؤثری در پیشگیری از نابینایی و کاهش عوارض چشمی ایفا کنند.

دکتر ناصر شعیبی در گفت‌وگو با وب‌دا، با اشاره به گستردگی اختلالات بینایی در جهان اظهار کرد: برآوردهای سازمان جهانی بهداشت نشان می‌دهد حدود ۲.۲ میلیارد نفر در جهان با نوعی اختلال بینایی زندگی می‌کنند و دست‌کم یک میلیارد مورد از این مشکلات قابل پیشگیری یا درمان است، اما هنوز رسیدگی کافی به آن‌ها صورت نگرفته است.

وی آب‌مروارید، گلوکوم، عیوب انکساری اصلاح‌نشده و رتینوپاتی دیابتی را از جمله مشکلات مهم بینایی برشمرد و افزود: کمبود نیروی متخصص، دشواری دسترسی به مراکز درمانی در مناطق دورافتاده و محدودیت زیرساخت‌های غربالگری، ارائه خدمات کامل به همه بیماران را دشوار می‌کند. این چالش‌ها ضرورت بهره‌گیری از راهکارهایی مانند هوش مصنوعی و تله‌افتالمولوژی یا چشم‌پزشکی از راه دور را افزایش داده‌اند.

تصاویر چشمی؛ بستری برای تشخیص هوشمند بیماری‌ها

دکتر شعیبی با اشاره به ظرفیت تصویربرداری در چشم‌پزشکی توضیح داد: تصاویر شبکیه، سر عصب بینایی و تصویربرداری‌هایی مانند توموگرافی انسجام نوری (OCT) می‌توانند داده‌های استانداردی برای آموزش سامانه‌های هوش مصنوعی فراهم کنند. این سامانه‌ها پس از آموزش با تصاویر پزشکی، قادرند در شناسایی برخی بیماری‌ها و تعیین نیاز بیمار به ارجاع یا بررسی‌های تکمیلی کمک کنند.

وی با اشاره به یکی از کاربردهای مهم هوش مصنوعی در پزشکی گفت: غربالگری رتینوپاتی دیابتی از نخستین حوزه‌هایی بود که سامانه‌های مستقل هوش مصنوعی در آن به کار گرفته شدند. یکی از این سامانه‌ها در سال ۲۰۱۸ مجوز سازمان غذا و داروی آمریکا را دریافت کرد. در این روش، تصاویر چشم بیمار بررسی می‌شود تا مشخص شود آیا به ارزیابی بیشتر توسط چشم‌پزشک نیاز دارد یا خیر.

این متخصص چشم‌پزشکی افزود: کاربرد هوش مصنوعی به تشخیص محدود نیست و مدل‌های پیش‌بینی‌کننده نیز در حال توسعه‌اند؛ برای نمونه، این مدل‌ها می‌توانند در برآورد احتمال پیشرفت گلوکوم و ارزیابی اختصاصی خطر بر اساس ویژگی‌های بیمار نقش داشته باشند.

وی همچنین به حوزه «اکولومیکس» اشاره کرد و گفت: در این رویکرد پژوهشی، داده‌های چشم برای بررسی ارتباط آن‌ها با برخی بیماری‌های عمومی بدن مورد استفاده قرار می‌گیرند.

این عضو هیأت علمی  دانشگاه علوم پزشکی مشهد با اشاره به توسعه مدل‌های بنیادین در چشم‌پزشکی ادامه داد: هدف از توسعه این مدل‌ها، فراهم‌کردن امکان تحلیل تصاویر در طیف گسترده‌تری از بیماری‌ها و کمک به تصمیم‌گیری‌های پزشکی است. هوش مصنوعی می‌تواند در پردازش حجم بالای داده‌ها و کاهش برخی محدودیت‌های انسانی مؤثر باشد، اما استفاده از آن باید همچنان در چارچوب ارزیابی بالینی و با نظارت متخصصان انجام شود.

چشم‌پزشکی از راه دور؛ راهکاری برای دسترسی بهتر به خدمات تخصصی

بخش دیگری از سخنان دکتر شعیبی به تله‌افتالمولوژی یا چشم‌پزشکی از راه دور اختصاص داشت؛ روشی که در آن تصویربرداری یا بخشی از ارزیابی بیمار در یک مرکز محلی انجام می‌شود و اطلاعات برای بررسی تخصصی در اختیار مرکز درمانی قرار می‌گیرد.

وی این روش را به‌ویژه در غربالگری رتینوپاتی نوزادان نارس حائز اهمیت دانست و اظهار کرد: انتقال نوزاد از بخش مراقبت‌های ویژه به مرکز چشم‌پزشکی همیشه آسان نیست و دسترسی به متخصصان این حوزه نیز ممکن است محدود باشد. استفاده از چشم‌پزشکی از راه دور می‌تواند به تسهیل ارزیابی و شناسایی به‌موقع موارد نیازمند درمان کمک کند.

شعیبی با اشاره به تجربه بیمارستان خاتم در مشهد گفت: طی حدود هفت سال، اطلاعات نزدیک به ۵۴۰۰ نوزاد در این فرایند بررسی شده و حدود چهار درصد از نوزادان به تزریق درمانی نیاز داشته‌اند.

وی افزود: شناسایی به‌موقع این موارد می‌تواند از تأخیر در درمان و افزایش خطر آسیب جدی به بینایی جلوگیری کند.

از ژن‌درمانی تا پروتزهای بینایی؛ افق‌های تازه درمان بیماری‌های شبکیه

این متخصص چشم‌پزشکی در ادامه به پیشرفت‌های درمانی در حوزه بیماری‌های شبکیه اشاره کرد و گفت: ژن‌درمانی در برخی بیماری‌های ارثی شبکیه می‌تواند برای بیمارانی مطرح باشد که هنوز سلول‌های گیرنده نور در شبکیه آن‌ها باقی مانده است. البته این روش برای همه مبتلایان به بیماری‌های شبکیه مناسب نیست و امکان استفاده و میزان اثربخشی آن به نوع بیماری و وضعیت سلول‌های شبکیه بستگی دارد.

وی همچنین به پژوهش‌هایی اشاره کرد که با هدف کاهش نیاز بیماران به تزریق‌های مکرر داروهای داخل چشمی انجام می‌شوند؛ از جمله روش‌هایی که در آن‌ها تلاش می‌شود تولید برخی عوامل درمانی در سلول‌های بدن امکان‌پذیر شود.

شعیبی با اشاره به فناوری‌های نوظهور دیگری مانند اپتوژنتیک، ایمپلنت‌های شبکیه و پروتزهای بینایی اظهار کرد: در رویکرد اپتوژنتیک، پژوهشگران تلاش می‌کنند با حساس‌کردن برخی سلول‌های باقی‌مانده به نور، بخشی از پاسخ بینایی را بازگردانند. ایمپلنت‌های شبکیه نیز برای کمک به برخی بیماران مبتلا به آسیب‌های پیشرفته شبکیه مورد بررسی قرار گرفته‌اند.

وی خاطرنشان کرد: فناوری‌های تحریک قشر بینایی، از جمله طرح‌های مرتبط با رابط مغز و رایانه، نیز در مراحل پژوهشی قرار دارند و رسیدن آن‌ها به کاربرد بالینی به انجام مطالعات و ارزیابی‌های بیشتر وابسته است.

این استاد دانشگاه علوم پزشکی مشهد در جمع‌بندی سخنان خود تأکید کرد: هوش مصنوعی، چشم‌پزشکی از راه دور و فناوری‌های نوین درمانی ظرفیت قابل‌توجهی برای بهبود غربالگری، تشخیص و دسترسی بیماران به خدمات تخصصی دارند و می‌توانند در کنار دانش و تجربه پزشکان، به کاهش بخشی از محدودیت‌های موجود و ارتقای مراقبت‌های بینایی کمک کنند.