از دود سیگار تا آلایندههای شغلی؛ عوامل پنهان تهدیدکننده سلامت ریه مردان و زنان
عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی مشهد با هشدار درباره تأثیر مصرف دخانیات و مواجهه با آلایندههای محیطی و شغلی بر سلامت دستگاه تنفسی، تأکید کرد: سیگار، بیماریهای زمینهای و تماس طولانیمدت با دود و ذرات آلاینده میتوانند خطر ابتلا به عفونتهای ریوی و بیماری انسدادی مزمن ریه را افزایش دهند؛ ازاینرو، پیشگیری، تشخیص بهموقع و کاهش عوامل خطر اهمیت ویژهای دارد.
دکتر شهابالدین سروری در گفتوگو با وبدا، با اشاره به نقش مصرف دخانیات در آسیب به ساختار و عملکرد راههای هوایی اظهار کرد: سیگار با ایجاد اختلال در ساختار و عملکرد راههای هوایی، احتمال ابتلا به عفونتهای ریوی، از جمله ذاتالریه، را افزایش میدهد و میتواند موجب تشدید بیماری شود. افراد مبتلا به بیماری انسدادی مزمن ریه و آسم نیز در معرض خطر بیشتری برای ابتلا به عفونتهای ریوی قرار دارند.
وی افزود: مصرف سیگار و مواد مخدر استنشاقی در مردان بیشتر گزارش میشود و بیماریهای مرتبط با این عوامل نیز در آنان بیشتر دیده میشود. بیماری مزمن ریوی بیشتر در مردانی مشاهده میشود که تماس مستمر با سیگار دارند و از سرفه و دفع خلط شکایت میکنند. همچنین مواجهه با آلودگیهای محیطی در برخی مشاغل میتواند احتمال ابتلا به بیماریهای ریوی را افزایش دهد.
نشانههای عفونت ریوی و عوامل تشدیدکننده بیماری
عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی مشهد، تب، سرفههای چرکی، تنگی نفس، درد قفسه سینه و خلط آغشته به رگههای خون را از نشانههای احتمالی عفونت ریوی یا ذاتالریه برشمرد و گفت: تشخیص این بیماری با توجه به علائم و تصویربرداری انجام میشود و در بسیاری از موارد، درمان بهصورت سرپایی امکانپذیر است.
دکتر سروری با اشاره به تأثیر افزایش سن بر شدت عفونتهای ریوی توضیح داد: وجود بیماریهای زمینهای، از جمله بیماری مزمن کبدی یا کلیوی، نقص سیستم ایمنی و نارسایی قلبی نیز ممکن است به تشدید بیماری منجر شود. مصرف الکل هم میتواند زمینه ابتلا به عفونتهای ریوی را فراهم کند.
وی با تأکید بر تفاوت علائم بیماری در سالمندان گفت: در این گروه ممکن است عفونت ریوی برخلاف انتظار با تب یا ترشحات چرکی آشکار نشود و تغییر خلقوخو، کاهش سطح هوشیاری یا افت فشار خون از نشانههای بیماری باشد؛ بنابراین توجه به وضعیت عمومی سالمندان و پیگیری سریع علائم اهمیت دارد.
ترک دخانیات و مراجعه بهموقع؛ دو گام مهم در پیشگیری و درمان
دکتر سروری تأخیر در مراجعه مردان به مراکز درمانی را یکی از موانع تشخیص و درمان بهموقع دانست و اظهار کرد: مراجعه در مراحل ابتدایی بیماری میتواند زمینه تشخیص سریعتر و درمان مؤثرتر را فراهم کند.
وی افزود: به بیماران ریوی معمولاً توصیه میشود مصرف سیگار را قطع کنند. همچنین کنترل عوامل خطر، از جمله بیماریهای زمینهای قلبی و ریوی و کاهش مصرف دخانیات، در پیشگیری از عفونتهای ریوی اهمیت دارد.
آلودگیهای شغلی و محیطی؛ تهدیدی برای سلامت تنفسی
عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی مشهد با اشاره به مواجهه شغلی در معادن و صنایع مختلف و نیز تماس با آلایندههای محیطی گفت: این عوامل میتوانند به ریه آسیب مزمن وارد کنند؛ بنابراین استفاده از ماسک حفاظتی در محیطهای پرخطر و رعایت اصول ایمنی شغلی ضروری است. حفظ ایمنی محیط کار، فعالیت بدنی و برخورداری از سبک زندگی سالم نیز در حفظ سلامت مردان نقش دارند.
وی با تأکید بر اینکه بیماری انسدادی مزمن ریه محدود به مردان یا افراد سیگاری نیست، خاطرنشان کرد: زنان نیز ممکن است در اثر مواجهه طولانیمدت با دود دخانیات، آلودگی هوا و آلایندههای شغلی به این بیماری مبتلا شوند. بر اساس اطلاعات سازمان جهانی بهداشت، استنشاق دود سیگار دیگران و دود ناشی از سوزاندن چوب، زغال و سایر سوختهای آلاینده برای پختوپز یا گرمایش، از عوامل خطر ابتلا به این بیماری است؛ بنابراین نداشتن سابقه مصرف سیگار بهتنهایی احتمال ابتلای زنان را رد نمیکند.
دکتر سروری با اشاره به تأکید سازمان جهانی بهداشت بر آسیبپذیری زنان و کودکان در خانوارهایی که از سوختها و وسایل پختوپز آلاینده استفاده میکنند، بیان کرد: حضور طولانیتر در نزدیکی اجاقهای دودزا، بهویژه در فضاهایی با تهویه نامناسب، میزان مواجهه با ذرات زیانآور را افزایش میدهد. این ذرات میتوانند موجب التهاب راههای هوایی و ریه شوند و در ایجاد بیماری انسدادی مزمن ریه نقش داشته باشند. استفاده از سوختها و تجهیزات پاکتر و کاهش مواجهه با دود، از اقدامات اساسی برای پیشگیری است.
وی همچنین به یافتههای یک مطالعه منتشرشده در سال ۲۰۲۵ اشاره کرد که بر پایه دادههای پیمایش ملی سلامت آمریکا در سال ۲۰۲۰ انجام شده است. بر اساس نتایج این مطالعه، شیوع گزارششده بیماری انسدادی مزمن ریه با تشخیص پزشک در افراد ۴۰ ساله و بالاتر، در زنان ۷٫۸ درصد و در مردان ۶٫۵ درصد بود؛ با وجود آنکه میزان مواجهه زنان با سیگار کمتر گزارش شده بود. این ارقام مربوط به جمعیت بررسیشده در آمریکا و مبتنی بر گزارش افراد از تشخیص پزشک است و نباید به جمعیت ایران یا همه کشورهای جهان تعمیم داده شود.
تشخیص دقیق با اسپیرومتری و کاهش مواجهه با عوامل خطر
عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی مشهد با اشاره به نشانههای هشداردهنده بیماری انسدادی مزمن ریه گفت: سرفه مزمن، خلط، تنگی نفس هنگام فعالیت و خستگی از علائمی هستند که بهویژه در زنان دارای سابقه مواجهه با دود یا آلایندهها، نیازمند بررسی هستند.
وی تأکید کرد: مطابق توصیه سازمان جهانی بهداشت، تأیید تشخیص بیماری انسدادی مزمن ریه به آزمون عملکرد تنفسی اسپیرومتری نیاز دارد و نمیتوان صرفاً بر اساس علائم یا تصویربرداری، تشخیص قطعی را مطرح کرد.
دکتر سروری در پایان، ترک دخانیات، دوری از دود سیگار دیگران، کاهش مواجهه با آلایندهها، فعالیت بدنی متناسب و دریافت واکسنهای توصیهشده را از اقدامات مؤثر در کنترل بیماری و کاهش خطر عفونتهای تنفسی دانست و بر ضرورت توجه همزمان مردان و زنان به عوامل تهدیدکننده سلامت ریه تأکید کرد.