پایگاه خبری وبدا

دهم سپتامبر، روز جهانی پیشگیری از آسیب به خود، فرصتی است برای بازنگری در شیوه مواجهه با رنج‌های پنهان انسان‌ها؛ فرصتی برای عبور از سکوت، انگ و قضاوت و حرکت به سوی گفت‌وگو، همدلی و کمک. دکتر فرشاد شیبانی، روان‌شناس بالینی و عضو هیأت علمی  گروه روان‌پزشکی و روان‌شناسی بالینی دانشگاه علوم پزشکی مشهد، با تأکید بر اینکه پیشگیری از آسیب به خود تنها وظیفه متخصصان سلامت روان نیست، گفت: هر یک از ما می‌توانیم با دیدن نشانه‌های رنج، شنیدن بدون قضاوت و هدایت فرد به سمت دریافت کمک تخصصی، در این مسیر نقش‌آفرین باشیم.

رنج انسان را نمی‌توان به یک دلیل تقلیل داد

دکتر شیبانی با اشاره به پیچیدگی عوامل مؤثر بر آسیب به خود اظهار کرد: این پدیده معمولاً حاصل یک عامل واحد نیست، بلکه مجموعه‌ای از عوامل روان‌شناختی، زیستی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی می‌توانند در شکل‌گیری آن نقش داشته باشند.

وی افزود: گاهی جامعه تلاش می‌کند رنج یک فرد را با یک اتفاق مانند مشکلات اقتصادی یا شکست عاطفی توضیح دهد، در حالی که آنچه باید مورد توجه قرار گیرد، مجموعه فشارهایی است که فرد تجربه می‌کند و ممکن است در نهایت به این احساس برسد که راهی برای خروج از شرایط دشوار خود نمی‌بیند.

این عضو هیأت علمی  دانشگاه علوم پزشکی مشهد تصریح کرد: در ارزیابی افراد در معرض خطر، علاوه بر عوامل خطر، باید شدت پریشانی روانی و میزان امید و چشم‌انداز فرد نسبت به آینده نیز مورد توجه قرار گیرد.

یک سؤال ساده؛ گاهی نخستین قدم برای کمک

یکی از باورهای نادرست درباره آسیب به خود این است که صحبت کردن درباره آن ممکن است فرد را به سمت این افکار سوق دهد؛ در حالی که به گفته دکتر شیبانی، پرسش مستقیم، آرام و بدون قضاوت می‌تواند فرصتی برای شنیده شدن و بیان رنج‌های فرد فراهم کند.

وی گفت: وقتی فردی در اوج فشار روانی احساس می‌کند کسی بدون قضاوت حاضر است وضعیت درونی او را ببیند و درباره آن گفت‌وگو کند، نخستین گام برای شکستن احساس تنهایی برداشته می‌شود.

دکتر شیبانی تأکید کرد: گاهی یک گفت‌وگوی همدلانه می‌تواند دریچه‌ای برای دریافت کمک باز کند؛ بنابراین نباید از پرسیدن و شنیدن هراس داشت.

«بتا»؛ سه گام ساده برای کمک به یک انسان

این روان‌شناس بالینی با اشاره به مدل جهانی QPR که در ایران با عنوان «بتا» بومی‌سازی شده است، گفت: این مدل می‌تواند چارچوبی ساده و کاربردی برای افرادی باشد که متوجه نشانه‌های هشدار در اطرافیان خود می‌شوند.

ب؛ بپرس: با آرامش و بدون قضاوت، درباره حال فرد و شرایطی که تجربه می‌کند سؤال کنیم و به او فرصت صحبت کردن بدهیم.

ت؛ ترغیب کن: به جای نصیحت، سرزنش یا کوچک شمردن مشکلات، شنونده رنج فرد باشیم و او را برای دریافت کمک تخصصی تشویق کنیم.

ا؛ ارجاع بده: فرد را به منابع تخصصی حمایت و درمان متصل کنیم و در صورت نیاز، او را برای مراجعه به روان‌شناس، روان‌پزشک یا خدمات اورژانسی همراهی کنیم.

دکتر شیبانی خاطرنشان کرد: در این مرحله، تنها معرفی یک مرکز یا شماره تماس کافی نیست؛ همراهی عملی می‌تواند نقش مهمی در رسیدن فرد به خدمات مورد نیاز داشته باشد.

همه ما می‌توانیم «دروازه‌بان سلامت روان» باشیم

وی با تأکید بر اهمیت شناسایی زودهنگام نشانه‌های پریشانی روانی گفت: نباید منتظر ماند تا فرد حتماً به یک مرکز درمانی مراجعه کند. استادان دانشگاه، معلمان، همکاران، دوستان، اعضای خانواده و بسیاری از افرادی که در زندگی روزمره با دیگران ارتباط دارند، می‌توانند با افزایش سواد سلامت روان، نقش «دروازه‌بان» را ایفا کنند.

دکتر شیبانی افزود: تغییرات محسوس در خلق‌وخو و رفتار، کناره‌گیری از جمع و برخی رفتارهای غیرمعمول می‌تواند نشانه‌ای از فشار روانی باشد و توجه به این تغییرات، فرصتی برای آغاز یک گفت‌وگوی حمایتگرانه ایجاد می‌کند.

خانواده؛ جایی که باید بتوان بدون ترس حرف زد

این عضو هیأت علمی  دانشگاه علوم پزشکی مشهد، خانواده را یکی از مهم‌ترین حلقه‌های حمایت دانست و اظهار کرد: خانواده‌ها باید از فضای سرزنش و کنترل فاصله گرفته و محیطی امن برای گفت‌وگو ایجاد کنند.

وی افزود: ترس از قضاوت، برچسب خوردن یا ایجاد نگرانی در خانواده باعث می‌شود برخی افراد رنج خود را پنهان کنند؛ بنابراین خانواده باید جایی باشد که فرد بتواند بدون ترس از سرزنش یا بی‌آبرو شدن، درباره فشارهای روانی خود صحبت کند.

رسانه؛ صدای امید، نه بازتاب رنج

دکتر شیبانی نقش رسانه‌ها را در ارتقای سواد سلامت روان بسیار مهم دانست و گفت: رسانه‌ها در پرداختن به موضوعات حساس باید از انتشار جزئیات آسیب‌زا و روایت‌های هیجان‌زده پرهیز کنند.

وی تأکید کرد: رسانه می‌تواند به جای بازنمایی صحنه‌های تلخ، مسیرهای کمک‌خواهی، امید، حمایت و امکان عبور از بحران را به مخاطب نشان دهد.

به گفته وی، روایت‌های مسئولانه رسانه‌ای می‌توانند به کاهش انگ اجتماعی و افزایش آگاهی مردم درباره نشانه‌های هشدار و شیوه صحیح کمک‌رسانی منجر شوند.

شاید آنچه «جلب توجه» می‌نامیم، «جلب کمک» باشد

این روان‌شناس بالینی با تأکید بر ضرورت تغییر نگاه جامعه به رفتارهای هشداردهنده گفت: یکی از اصطلاحاتی که باید در ادبیات روزمره با دقت بیشتری به آن نگاه کرد، «جلب توجه» است.

وی افزود: گاهی رفتاری که از سوی اطرافیان جلب توجه تلقی می‌شود، در واقع تلاشی برای «جلب کمک» است. اگر رفتار فرد را فریادی برای دریافت کمک ببینیم، به جای قضاوت و سرزنش، دست یاری به سوی او دراز خواهیم کرد.

اجازه ندهیم کسی در رنج خود تنها بماند

دکتر شیبانی در پایان خاطرنشان کرد: پیشگیری از آسیب به خود، یک مسئولیت جمعی است که از خانواده آغاز می‌شود و با همراهی جامعه، نظام سلامت و رسانه‌ها تقویت می‌شود.

وی گفت: اجازه ندهیم انسان‌ها در دشوارترین لحظات زندگی احساس کنند کاملاً تنها هستند. گاهی یک سؤال، یک گوش شنوا و یک همراهی ساده می‌تواند آغاز مسیر دریافت کمک باشد.

پیشگیری از آسیب به خود، بیش از آنکه به اقدامات پیچیده نیاز داشته باشد، به جامعه‌ای نیاز دارد که ببیند، بشنود، قضاوت نکند و برای کمک کردن قدم بردارد.