از مهار بحران گواتر تا مدیریت هوشمند سلامت تیروئید؛ چرا پایش مداوم ید همچنان ضروری است؟
فوقتخصص غدد و متابولیسم دانشگاه علوم پزشکی مشهد با تشریح دستاوردهای برنامه ملی یددار کردن نمک در ایران، بر ضرورت تداوم پایش وضعیت ید، توجه به اختلالات خاموش تیروئید در گروههای پرخطر و پرهیز از مصرف خودسرانه مکملهای ید تأکید کرد.
دکتر سلماز حسنی، فوقتخصص غدد و متابولیسم دانشگاه علوم پزشکی مشهد، با اشاره به نقش حیاتی ید در تنظیم سوختوساز بدن و رشد مغزی، اظهار کرد: اگرچه اجرای برنامه ملی یددار کردن نمک، ایران را از بحران گسترده اختلالات ناشی از کمبود ید دور کرده است، اما حفظ این دستاورد به پایش مستمر و مصرف متعادل این ریزمغذی وابسته است.
از شیوع گسترده گواتر تا دستاورد ملی یددار کردن نمک
دکتر حسنی در گفتوگو با وبدا، با مرور تاریخچه وضعیت ید در ایران گفت: ساختار کوهستانی و کمبود ید در خاک بسیاری از مناطق کشور، در گذشته زمینهساز شیوع بالای گواتر و اختلالات ناشی از کمبود این ماده مغذی شده بود؛ بهطوریکه در نخستین گزارشهای مستند سال ۱۳۴۷، شیوع گواتر در مناطق مختلف کشور بین ۱۰ تا ۶۰ درصد گزارش شده بود.
وی افزود: در سال ۱۳۶۸ نیز حدود ۲۰ میلیون نفر از جمعیت کشور در معرض خطر اختلالات ناشی از کمبود ید برآورد شدند. این شرایط، ضرورت اجرای برنامه ملی پیشگیری و کنترل اختلالات ناشی از کمبود ید را آشکار کرد و زمینهساز آغاز تولید نمک یددار در کشور شد.
این عضو هیأت علمی دانشگاه ادامه داد: اجرای برنامه ملی یددار کردن همگانی نمک از سال ۱۳۶۸، نقطه عطفی در ارتقای سلامت عمومی کشور بود. با تصویب قوانین مربوط به تولید اجباری نمک یددار، روند تأمین ید مورد نیاز جامعه شتاب گرفت؛ بهگونهای که از سال ۱۳۷۶، بیش از ۹۰ درصد خانوارها از نمک حاوی پتاسیم یدید استفاده میکردند.
به گفته وی، اجرای این سیاستها موجب شد شاخصهای کمبود ید در ایران به سطوح ایمن برسد و کاهش معنادار شیوع گواتر در کودکان استان فارس پس از ۱۷ سال، نمونهای از نتایج اثربخش این برنامه ملی باشد.
اختلالات خاموش تیروئید؛ زنگ خطری برای گروههای پرخطر
دکتر حسنی در ادامه با اشاره به شیوع اختلالات تیروئیدی، بر اهمیت شناسایی موارد بدون علامت یا تحتبالینی تأکید کرد و گفت: بسیاری از اختلالات تیروئید ممکن است بدون نشانههای ظاهری بروز کنند و به همین دلیل، توجه به گروههای در معرض خطر و انجام بررسیهای لازم اهمیت زیادی دارد.
وی با بیان اینکه بر اساس دادههای مورد اشاره، حدود هفت درصد جمعیت شهری تهران به کمکاری تحتبالینی تیروئید مبتلا هستند، افزود: شیوع این اختلال با افزایش سن، بهویژه در زنان سالمند، افزایش مییابد و در این گروه به بیش از ۲۲ درصد میرسد؛ موضوعی که ضرورت توجه به پایشهای دورهای را دوچندان میکند.
این فوقتخصص غدد و متابولیسم، وضعیت زنان باردار را نیز از جنبه اهمیت سلامت مادر و جنین حائز توجه دانست و اظهار کرد: حدود ۱۳ درصد زنان باردار درجاتی از کمکاری تیروئید دارند و اختلال در عملکرد این غده میتواند پیامدهای جدی برای رشد مغزی جنین به همراه داشته باشد؛ ازاینرو تشخیص و مدیریت بهموقع اختلالات تیروئیدی در این دوران اهمیت ویژهای دارد.
ید؛ ضرورت تعادل میان پیشگیری از کمبود و پرهیز از مصرف بیش از حد
دکتر حسنی با هشدار نسبت به مصرف بیرویه مکملهای ید تصریح کرد: همانگونه که کمبود ید میتواند سلامت تیروئید و رشد مغزی را تحت تأثیر قرار دهد، دریافت بیش از حد آن نیز ممکن است با تشدید بیماریهای خودایمنی تیروئید همراه باشد. بنابراین، مصرف مکملهای ید باید صرفاً با نظر و تحت نظارت پزشک انجام شود و مصرف خودسرانه آن توصیه نمیشود.
وی با اشاره به اهمیت شیوه صحیح نگهداری و مصرف نمک یددار، گفت: این نوع نمک باید در ظروف دربسته و دور از رطوبت، گرما و نور نگهداری شود. همچنین برای کاهش از دست رفتن ید، بهتر است نمک در مراحل پایانی پخت غذا به آن اضافه شود.
سلامت تیروئید از پیش از بارداری تا دوران نوزادی
این عضو هیأت علمی دانشگاه با تأکید بر اهمیت مراقبتهای مرتبط با سلامت مادر و کودک افزود: بررسی وضعیت تیروئید از طریق آزمایش TSH در زنان، بهویژه در دوران برنامهریزی برای بارداری و شیردهی، اهمیت دارد. همچنین غربالگری نوزادان از نظر کمکاری مادرزادی تیروئید، یکی از اقدامات مهم برای تشخیص زودهنگام و پیشگیری از آسیبهای جبرانناپذیر ذهنی است.
وی در ادامه، شناسایی نشانههای هشداردهنده اختلالات تیروئیدی را ضروری دانست و گفت: تورم ناحیه گردن، خستگی مفرط، تغییرات وزن بدون علت مشخص، تپش قلب و حساسیت غیرمعمول به سرما یا گرما از جمله علائمی هستند که میتوانند با اختلال عملکرد تیروئید مرتبط باشند و در صورت مشاهده، بررسی پزشکی و مراجعه به متخصص غدد ضرورت دارد.
دکتر حسنی در پایان خاطرنشان کرد: هدف از مراقبت و پایش سلامت تیروئید، تنها پیشگیری از کمبود ید نیست، بلکه حفظ تعادل در دریافت این ماده مغذی و عملکرد صحیح سیستم هورمونی بدن است؛ مسیری که تداوم آن به آگاهی عمومی، مصرف صحیح نمک یددار و توجه به گروههای پرخطر وابسته است.