پایگاه خبری وبدا

استاد شیمی دارویی دانشکده داروسازی دانشگاه علوم پزشکی مشهد با تشریح نقش داروسازان در پیشگیری از خطاهای دارویی، پایش درمان، مقابله با اطلاعات نادرست دارویی و تأمین ایمن دارو، گفت: داروسازان از ارکان اصلی زنجیره سلامت و در بسیاری از موارد، آخرین حلقه اطمینان پیش از مصرف دارو توسط بیمار هستند.

دکتر راضیه قدسی، داروساز و استاد شیمی دارویی دانشکده داروسازی مشهد، در گفت‌وگو با وبدا، با اشاره به فعالیت خود در سه حوزه آموزش، پژوهش و ارائه خدمات مستقیم به بیماران، اظهار کرد: فعالیت حرفه‌ای داروساز می‌تواند از آزمایشگاه و طراحی و سنتز یک مولکول دارویی آغاز شود و تا تحویل دارو به بیمار، آموزش نحوه مصرف و پایش ایمنی درمان ادامه پیدا کند.

وی افزود: داروسازان با پیشگیری از خطاهای دارویی، شناسایی تداخلات و جلوگیری از مصرف نادرست دارو، نقش مؤثری در تأمین ایمنی بیماران دارند. گفت‌وگو با بیمار و دریافت شرح حال می‌تواند به شناسایی مشکلاتی منجر شود که صرفاً از طریق مشاهده نسخه قابل تشخیص نیست و داروساز با پایش بیمار و نظارت بر مصرف صحیح دارو می‌تواند به روند درمان کمک کند.

داروساز؛ حلقه اطمینان در زنجیره درمان

این استاد دانشگاه ادامه داد: در شرایط کمبود برخی داروها نیز داروساز می‌تواند در مواردی، گزینه‌های جایگزین منطقی را با پزشک مطرح کند تا دسترسی بیمار به داروی مناسب و ادامه روند درمان با کمترین اختلال انجام شود.

دکتر قدسی مقابله با اطلاعات نادرست دارویی را از دیگر وظایف مهم داروسازان دانست و گفت: دسترسی گسترده مردم به اینترنت، شبکه‌های اجتماعی و ابزارهای هوش مصنوعی، ضرورت نقش‌آفرینی داروسازان در تفسیر و تصحیح اطلاعات دارویی را افزایش داده است. داروساز باید بتواند اطلاعات معتبر را از مطالب نادرست یا نامتناسب با شرایط بیمار تفکیک و آن را به زبان قابل فهم برای بیمار ارائه کند.

وی پژوهش، طراحی، توسعه و تولید دارو را نیز از دیگر عرصه‌های فعالیت داروسازان عنوان کرد و افزود: داروسازان می‌توانند در تمام زنجیره دارو، از تحقیق و طراحی یک مولکول تا تولید، تأمین و مصرف صحیح دارو حضور مؤثر داشته باشند.

فناوری جایگزین قضاوت حرفه‌ای داروساز نمی‌شود

استاد شیمی دارویی دانشکده داروسازی مشهد با اشاره به توسعه نسخه الکترونیک و فناوری‌های نوین اظهار کرد: فناوری می‌تواند بسیاری از خطاهای دارویی را کاهش دهد، اما هیچ ابزار الکترونیکی نمی‌تواند به طور کامل جایگزین قضاوت حرفه‌ای داروساز شود.

وی افزود: تخصصی شدن روزافزون داروسازی ایجاب می‌کند هر داروساز متناسب با محیط کاری خود دانش تخصصی عمیق‌تری کسب کند؛ برای مثال، داروسازی که در حوزه انکولوژی فعالیت می‌کند، علاوه بر شناخت داروهای ضدسرطان، باید با رژیم‌های درمانی، دوزها، تداخلات، عوارض، داروهای حمایتی، نحوه رقیق‌سازی و سازگاری داروها و سرم‌ها آشنایی کافی داشته باشد.

دکتر قدسی تأکید کرد: انتظار اینکه یک داروساز در همه حوزه‌های دارویی و بیماری‌ها به یک اندازه دانش عمیق و به‌روز داشته باشد، واقع‌بینانه نیست و مهم‌تر از دانستن همه پاسخ‌ها، توانایی جست‌وجوی اطلاعات معتبر، تشخیص زمان نیاز به مشورت با متخصص و اتخاذ تصمیم حرفه‌ای صحیح است.

حضور داروسازان در خط مقدم بحران‌ها

وی با اشاره به حضور داروسازان در بحران‌ها، جنگ‌ها، همه‌گیری کرونا و مناسبت‌های ملی و مذهبی گفت: در شرایط بحرانی، مردم معمولاً پزشک را بیشتر می‌بینند، اما پشت هر درمان موفق، زنجیره گسترده‌ای از فعالیت‌های دارویی قرار دارد و داروسازان در تأمین و توزیع دارو، مدیریت کمبودها، انتخاب جایگزین‌های منطقی، کنترل مصرف، آموزش بیمار و آماده‌سازی برخی داروها نقش دارند.

این عضو هیأت علمی دانشگاه افزود: در داروخانه گاهی با بیماری مواجه می‌شویم که یک دارو برای او صرفاً یک قلم از نسخه نیست، بلکه ادامه درمان و امید به زندگی است؛ به همین دلیل، مسئولیت داروساز در قبال بیمار فراتر از تحویل دارو است.

خودکفایی دارویی؛ از تولید محصول تا توسعه دانش و فناوری

دکتر قدسی با تأکید بر ضرورت تقویت صنعت دارویی کشور اظهار کرد: خودکفایی واقعی در حوزه دارو و تجهیزات پزشکی صرفاً با افزایش تعداد کارخانه‌ها محقق نمی‌شود، بلکه باید در زمینه کیفیت مواد اولیه، فناوری‌های نوین، تجهیزات پیشرفته، نیروی انسانی متخصص، مالکیت فکری و همکاری مؤثر دانشگاه و صنعت سرمایه‌گذاری شود.

وی افزود: حرکت از خودکفایی صرف در تولید به سمت خودکفایی در دانش و فناوری، ضرورتی اساسی است؛ البته برنامه‌ریزی در این مسیر باید با در نظر گرفتن شرایط اقتصادی کشور و محدودیت‌های موجود انجام شود.

این استاد دانشگاه، معیشت و اقتصاد حرفه‌ای، امنیت شغلی و شأن اجتماعی، مشارکت در تصمیم‌گیری‌ها و داشتن افق روشن برای آینده حرفه‌ای را از نیازهای اساسی داروسازان عنوان کرد و گفت: داروساز باید اطمینان داشته باشد که در صورت حفظ دانش و تخصص خود در کشور، امکان ساختن آینده‌ای حرفه‌ای و اثرگذار برای او وجود دارد.

نسخه پایان فرآیند تصمیم‌گیری دارویی نیست

دکتر قدسی داروخانه را یکی از مهم‌ترین عرصه‌های اثرگذاری مستقیم داروساز بر سلامت بیمار دانست و گفت: گاهی یک شرح حال ساده می‌تواند نکاتی را آشکار کند که صرفاً با مشاهده نسخه قابل تشخیص نیست.

وی با اشاره به تجربه‌ای از فعالیت خود در داروخانه کلینیک ویژه قائم(عج) اظهار کرد: در یکی از شیفت‌های کاری، نسخه بیماری را مشاهده کردم که در آن داروی مادوپار برای شکایت لرزش تجویز شده بود و در ادامه همان نسخه، هالوپریدول نیز قرار داشت. با توجه به تداخل اثر این دو دارو بر سیستم دوپامین، درباره علت مصرف هالوپریدول از همراه بیمار سؤال کردم و مشخص شد این دارو پیش‌تر به دلیل شرایط روحی بیمار تجویز شده است.

این استاد شیمی دارویی ادامه داد: در آن زمان دسترسی مستقیم به پزشک وجود نداشت، اما برای همراه بیمار توضیح داده شد که لرزش ممکن است با عارضه خارج‌هرمی هالوپریدول مرتبط باشد و توصیه شد موضوع با پزشک در میان گذاشته شود تا در صورت صلاحدید، دارو قطع یا دوز آن اصلاح شود.

دکتر قدسی تصریح کرد: این تجربه نشان می‌دهد نسخه پایان فرآیند تصمیم‌گیری دارویی نیست، بلکه گاهی آغاز آن است و داروساز باید نسخه را با دقت بررسی کند، سؤال بپرسد، شرح حال بگیرد و در صورت مشاهده نکات غیرعادی، موضوع را پیگیری کند.

نسخه الکترونیک نیز از خطا مصون نیست

وی با اشاره به تغییر شکل خطاهای دارویی در دوره نسخه‌های الکترونیک گفت: الکترونیکی شدن نسخه‌ها به کاهش برخی خطاها کمک کرده، اما خطاهای دارویی را به طور کامل از بین نبرده است.

دکتر قدسی با اشاره به نمونه‌ای از تجربه کاری خود افزود: در یک نسخه الکترونیک، کد داروی جم‌سیتابین ثبت شده بود اما کد دارو از سوی بیمه تأیید نمی‌شد. با توجه به شرایط بیمار و تخصص پزشک، احتمال خطای ثبت دارو مطرح شد و پس از تماس با مطب مشخص شد داروی مورد نظر در اصل آمپول تستوسترون بوده است.

وی خاطرنشان کرد: بسیاری از این موارد با یک گفت‌وگوی ساده با بیمار یا تماس با پزشک قابل حل است و این موضوع بار دیگر اهمیت قضاوت حرفه‌ای داروساز را نشان می‌دهد.

ضرورت تخصص‌گرایی در داروسازی

این داروساز دانشگاه با تأکید بر تخصصی شدن روزافزون حوزه داروسازی گفت: هر داروساز می‌تواند متناسب با محیط کاری خود در یک حوزه مشخص دانش عمیق‌تری کسب کند. برای مثال، داروساز فعال در داروخانه انکولوژی باید علاوه بر شناخت داروهای ضدسرطان، با رژیم‌های درمانی، دوزها، تداخلات، عوارض و داروهای حمایتی آشنایی کافی داشته باشد.

وی افزود: گاهی یک توضیح ساده از سوی داروساز می‌تواند از نگرانی بیمار جلوگیری کند؛ برای نمونه، اولانزاپین علاوه بر کاربردهای شناخته‌شده خود، ممکن است در برخی بیماران برای پیشگیری یا درمان تهوع و استفراغ ناشی از شیمی‌درمانی استفاده شود و توضیح این موضوع می‌تواند مانع برداشت اشتباه بیمار از داروی تجویزشده شود.

داروساز آینده؛ متخصص تفسیر اطلاعات و تصمیم‌گیری ایمن

دکتر قدسی با اشاره به افزایش دسترسی بیماران به اطلاعات پزشکی گفت: وظیفه داروساز صرفاً ارائه اطلاعات نیست، بلکه تفسیر صحیح و کاربردی آن برای بیمار است. بیمار امروز از طریق اینترنت، شبکه‌های اجتماعی و هوش مصنوعی به حجم گسترده‌ای از اطلاعات دسترسی دارد و داروساز باید به او کمک کند تا اطلاعات معتبر را از اطلاعات نادرست و نامرتبط با شرایط بالینی خود تشخیص دهد.

وی تأکید کرد: داروساز آینده علاوه بر دانش علمی باید از مهارت‌های حل مسأله، ارتباط مؤثر، تفکر انتقادی و توانایی یادگیری مستمر برخوردار باشد؛ دانش ابزار کار داروساز و تجربه، پشتوانه تصمیم‌گیری حرفه‌ای اوست و این دو باید در مسیر خدمت به بیمار به کار گرفته شوند.

ماندگاری نخبگان با حقوق بیشتر به‌تنهایی محقق نمی‌شود

این استاد دانشگاه با اشاره به دغدغه مهاجرت متخصصان اظهار کرد: مهاجرت نخبگان را نباید صرفاً یک انتخاب فردی دانست؛ هنگامی که شمار قابل توجهی از نیروهای متخصص تصمیم به مهاجرت می‌گیرند، باید عوامل دشوارکننده ماندن آنان نیز مورد توجه قرار گیرد.

وی امنیت شغلی، امکان پژوهش و نوآوری و فرصت اثرگذاری و دیده‌شدن را از دغدغه‌های مهم متخصصان دانست و گفت: برای حفظ سرمایه انسانی، پرداخت حقوق بیشتر به‌تنهایی کافی نیست و باید شرایطی فراهم شود که پژوهشگر امکان پژوهش، استاد امکان آموزش باکیفیت، داروساز امکان فعالیت حرفه‌ای و جوانان امکان تصور آینده‌ای روشن در کشور را داشته باشند.

دکتر قدسی افزود: برای بازگرداندن سرمایه انسانی نیز صرفاً دعوت از جوانان کافی نیست، بلکه باید شرایطی ایجاد شود که بازگشت به کشور برای آنان انتخابی منطقی و امیدبخش باشد.

سه مطالبه راهبردی داروسازان برای ارتقای کیفیت درمان

وی در بخش دیگری از سخنان خود، تأمین پایدار و قابل پیش‌بینی دارو، اصلاح ساختار اقتصادی حوزه دارو و استفاده از ظرفیت تخصصی داروسازان در تصمیم‌گیری‌های کلان را سه اولویت مهم برای ارتقای کیفیت درمان عنوان کرد.

دکتر قدسی با اشاره به اهمیت تأمین داروهای حیاتی و به‌ویژه داروهای ضدسرطان گفت: کمبود دارو صرفاً یک مشکل لجستیکی نیست، بلکه مستقیماً بر تصمیمات درمانی و سرنوشت بیمار تأثیر می‌گذارد و گاهی پزشک پیش از آغاز درمان، با توجه به وضعیت تأمین دارو و موجودی واقعی، نیازمند مشورت با داروساز است تا درمان بیمار در مراحل بعدی با مشکل کمبود دارو مواجه نشود.

وی کمبود نقدینگی و تأخیر در پرداخت مطالبات داروخانه‌ها و مراکز درمانی از سوی سازمان‌های بیمه‌گر را از دیگر چالش‌های مهم دانست و اظهار کرد: اختلال در زنجیره مالی دارو در نهایت می‌تواند به اختلال در روند درمان بیمار منجر شود.

این استاد شیمی دارویی در پایان بر ضرورت حضور مؤثر داروسازان در سطوح کلان تصمیم‌گیری تأکید کرد و گفت: داروسازان به دلیل حضور در خط مقدم تأمین و مصرف منطقی دارو، بسیاری از چالش‌ها را پیش از تبدیل شدن به بحران مشاهده می‌کنند؛ بنابراین باید از ظرفیت تخصصی آنان نه فقط در شرایط بحرانی، بلکه در فرآیند تصمیم‌گیری‌های راهبردی نظام سلامت نیز استفاده شود.