پایگاه خبری وبدا

استادیار داروسازی بالینی دانشگاه علوم پزشکی مشهد: حضور داروساز بالینی در کنار تیم درمان، هم ایمنی بیمار را افزایش می‌دهد و هم می‌تواند از هزینه‌های قابل پیشگیری نظام سلامت بکاهد

دارودرمانی در پزشکی امروز دیگر به انتخاب یک دارو و تجویز آن محدود نمی‌شود؛ پیچیده‌تر شدن بیماری‌ها، افزایش مصرف هم‌زمان داروها، بروز تداخلات دارویی و ضرورت تطبیق درمان با شرایط اختصاصی هر بیمار، مدیریت دارودرمانی را به یک فرایند تخصصی و چندبعدی تبدیل کرده است. در این میان، داروسازی بالینی با تمرکز بر بیمار و تصمیم‌گیری مبتنی بر شواهد، نقشی مهم در انتخاب و پایش ایمن و اثربخش داروها ایفا می‌کند.

دکتر فرشاد عابدی، استادیار داروسازی بالینی دانشگاه علوم پزشکی مشهد، با اشاره به اهمیت حضور این متخصصان در تیم درمان، معتقد است داروساز بالینی می‌تواند با بهینه‌سازی رژیم دارویی، شناسایی تداخلات و عوارض، کاهش مصرف داروهای غیرضروری و پیشگیری از خطاهای دارویی، علاوه بر ارتقای کیفیت درمان، به کاهش هزینه‌های مستقیم و غیرمستقیم نظام سلامت نیز کمک کند.

وی که در حوزه دارودرمانی اختلالات روان‌پزشکی و نورولوژی به دانشجویان داروسازی عمومی و دستیاران تخصصی آموزش می‌دهد و تجربه حضور در مدیریت دارودرمانی بیماران پیچیده و پرخطر در بیمارستان‌های ابن‌سینا و دکتر حجازی، به‌ویژه در بخش‌های سالمندان و جانبازان، دارد، در گفت‌وگو با وبدا به تشریح جایگاه داروسازی بالینی، نقش آن در درمان بیماران روان‌پزشکی و ظرفیت‌های این رشته برای ارتقای اقتصاد سلامت پرداخت.

داروسازی بالینی؛ فراتر از شناخت دارو

دکتر عابدی در تشریح تفاوت داروسازی بالینی با فارماکولوژی اظهار کرد: برای شناخت رسالت داروسازی بالینی باید میان «داروشناسی» یا فارماکولوژی و «دارودرمانی» یا فارماکوتراپی تفاوت قائل شد.

وی افزود: فارماکولوژی در حوزه علوم پایه قرار دارد و بیشتر به بررسی مکانیسم اثر داروها و مطالعات آزمایشگاهی و حیوانی می‌پردازد؛ در حالی که متخصص داروسازی بالینی یا فارماکوتراپیست، با تکیه بر جدیدترین راهنماهای بالینی، در کنار بیمار قرار می‌گیرد و رژیم دارویی را متناسب با شرایط اختصاصی او بهینه می‌کند.

این استادیار داروسازی بالینی ادامه داد: متخصص این حوزه علاوه بر مدیریت دارودرمانی بیماران، می‌تواند مطالعات بالینی مشاهده‌ای و مداخله‌ای را طراحی و اجرا کند و از تجربه‌های حاصل از بالین برای تولید شواهد علمی استفاده کند.

پزشکی امروز به تصمیم‌گیری تیمی نیاز دارد

دکتر عابدی با اشاره به تحول نظام پزشکی در دهه‌های اخیر گفت: در گذشته پزشک بسیاری از ابعاد درمان، از شناخت بیماری تا انتخاب و تجویز دارو را به‌تنهایی مدیریت می‌کرد؛ اما با گسترش دانش پزشکی و ظهور داروهای پیچیده‌تر، مدیریت دارودرمانی به تخصص و همکاری بین‌رشته‌ای بیشتری نیاز دارد.

وی تصریح کرد: پیچیدگی‌های مولکولی داروها، تداخلات متعدد، پروتکل‌های دقیق درمانی و وجود بیماری‌های هم‌زمان باعث شده است که حضور متخصصی با دانش عمیق دارودرمانی در کنار تیم پزشکی بیش از گذشته ضرورت پیدا کند.

داروساز بالینی؛ سرمایه‌ای برای ایمنی بیمار و اقتصاد سلامت

این عضو هیأت علمی  دانشگاه علوم پزشکی مشهد، حضور داروساز بالینی در بیمارستان را نوعی سرمایه‌گذاری راهبردی برای نظام سلامت دانست و گفت: بخش قابل توجهی از هزینه‌های نظام سلامت می‌تواند ناشی از عوارض دارویی، تداخلات، مصرف غیرضروری دارو و خطاهای قابل پیشگیری باشد و مدیریت صحیح دارودرمانی می‌تواند از بخشی از این هزینه‌ها جلوگیری کند.

وی افزود: داروساز بالینی با بررسی شرایط بیمار، عملکرد اندام‌های مختلف، بیماری‌های هم‌زمان و داروهای مصرفی، در انتخاب مناسب‌ترین رژیم درمانی مشارکت می‌کند و در شرایطی مانند عدم پاسخ به درمان، عدم تحمل دارویی یا کمبود برخی داروها نیز می‌تواند جایگزین‌های درمانی مبتنی بر شواهد را پیشنهاد دهد.

سالمندان؛ یکی از مهم‌ترین گروه‌های نیازمند مداخله داروساز بالینی

دکتر عابدی با اشاره به اهمیت نقش داروساز بالینی در جمعیت سالمندان اظهار کرد: سالمندان به دلیل تغییرات فیزیولوژیک ناشی از افزایش سن، بیش از سایر گروه‌ها در معرض عوارض دارویی قرار دارند و یکی از چالش‌های مهم در این گروه، «چنددارویی» یا پلی‌فارماسی است.

وی افزود: در این شرایط، یکی از اقدامات مهم داروساز بالینی، بازبینی مستمر رژیم دارویی و حذف داروهایی است که ضرورت بالینی ندارند یا خطر مصرف آن‌ها از فوایدشان بیشتر است.

این متخصص دارودرمانی ادامه داد: توجه به داروهایی با بار آنتی‌کولینرژیک بالا و داروهایی که می‌توانند خطر سقوط، گیجی یا افت شناختی را افزایش دهند، از جمله مواردی است که در مدیریت دارویی سالمندان باید مورد توجه قرار گیرد.

پیشگیری از عوارض دارویی؛ هزینه‌ای که می‌توان از آن جلوگیری کرد

وی با تأکید بر اهمیت شناسایی پیش‌دستانه تداخلات و عوارض دارویی گفت: بسیاری از این عوارض ممکن است در ابتدا تنها یک خطر بالقوه باشند، اما اگر شناسایی و مدیریت نشوند، می‌توانند بیمار را با عوارض جدی و حتی بستری مجدد مواجه کنند.

دکتر عابدی افزود: در بیماران روان‌پزشکی، برای نمونه، مصرف هم‌زمان برخی داروها که موجب طولانی شدن فاصله QT می‌شوند، می‌تواند خطر بروز اختلالات جدی ریتم قلب را افزایش دهد؛ بنابراین شناسایی این خطرات و اصلاح رژیم دارویی پیش از ایجاد عارضه، بخشی مهم از وظایف داروساز بالینی است.

جلوگیری از «آبشار تجویز» با شناسایی علت واقعی عوارض

این استادیار داروسازی بالینی، جلوگیری از پدیده «آبشار تجویز» را از دیگر وظایف مهم این متخصصان دانست و گفت: گاهی عارضه ایجادشده توسط یک دارو با تجویز داروی دیگری درمان می‌شود، در حالی که ممکن است بهترین راهکار، بازنگری در داروی اولیه باشد.

وی ادامه داد: تشخیص افتراقی عوارض دارویی و مشخص کردن اینکه یک تظاهر بالینی مانند عوارض خونی یا پوستی ناشی از دارودرمانی است یا به پیشرفت بیماری زمینه‌ای و یک مشکل دیگر مربوط می‌شود، از وظایف تخصصی داروساز بالینی است.

یک تجربه بالینی؛ وقتی اصلاح یک خطای ساده از یک هزینه سنگین جلوگیری کرد

دکتر عابدی با اشاره به تجربه‌ای در بیمارستان ابن‌سینا اظهار کرد: در مقطعی افزایش موارد افزایش آمونیاک خون در بیماران دریافت‌کننده والپروات مشاهده شد و بررسی تخصصی نشان داد که به دلیل عدم دسترسی به دوز مورد نیاز، قرص‌های آهسته‌رهش با دوز بالاتر نصف می‌شدند.

وی افزود: این اقدام باعث آسیب به ساختار آهسته‌رهش دارو و آزادسازی ناگهانی آن و در نهایت افزایش خطر مسمومیت می‌شد. اصلاح این فرایند که در ظاهر اقدامی ساده بود، توانست از تحمیل هزینه‌های تشخیصی و درمانی ناشی از مسمومیت و بستری‌های طولانی‌تر جلوگیری کند.

داروسازی بالینی؛ از حل مسئله در بالین تا تولید دانش

این عضو هیأت علمی  دانشگاه علوم پزشکی مشهد تأکید کرد: مداخلات داروساز بالینی تنها به اصلاح درمان یک بیمار محدود نمی‌شود، بلکه می‌توان از تجربه‌های بالینی برای طراحی مطالعات مشاهده‌ای و مداخله‌ای و تولید شواهد علمی استفاده کرد.

وی گفت: مستندسازی این مداخلات به پر کردن فاصله میان راهنماهای بالینی ایده‌آل و واقعیت‌های پیچیده بیماران در دنیای واقعی کمک می‌کند و می‌تواند شواهد ارزشمندی برای بهبود تصمیم‌گیری‌های درمانی در اختیار نظام سلامت قرار دهد.

چرا هنوز حضور داروساز بالینی در بیمارستان‌ها کافی نیست؟

دکتر عابدی با اشاره به نوپا بودن این رشته در کشور اظهار کرد: تعداد متخصصان داروسازی بالینی در مقایسه با ظرفیت و نیاز بیمارستان‌ها هنوز محدود است و همین موضوع یکی از موانع گسترش حضور این متخصصان در تمام بخش‌های درمانی به شمار می‌رود.

وی افزود: از سوی دیگر، بخشی از کادر درمان هنوز فرصت کافی برای آشنایی عملی با گستره توانمندی‌های داروساز بالینی نداشته‌اند؛ با این حال، تجربه نشان داده است هرجا همکاری بین‌رشته‌ای شکل گرفته و نتایج مداخلات داروساز بالینی در بهبود وضعیت بیمار و کاهش هزینه‌های درمان به‌صورت عینی مشاهده شده، اعتماد و استقبال جامعه پزشکی نیز افزایش یافته است.

همکاری با پزشکان؛ بر پایه اعتماد و هم‌افزایی

این متخصص دارودرمانی، تعامل مؤثر با پزشکان را نیازمند رعایت اصول اخلاق حرفه‌ای و ارائه مشاوره‌های دقیق و مستند دانست و گفت: داروساز بالینی باید در کنار پزشک و در قالب یک تیم درمانی فعالیت کند، نه در تقابل با او.

وی افزود: زمانی که پزشک احساس کند حضور داروساز بالینی به افزایش دقت تصمیم‌گیری و ایجاد حاشیه ایمنی بیشتر برای بیمار کمک می‌کند، بالاترین سطح همکاری تیمی شکل خواهد گرفت.

دکتر عابدی با اشاره به تجربه خود در بیمارستان ابن‌سینا اظهار کرد: اساتید روان‌پزشکی این مرکز، فرهیخته، دلسوز و حامی کار تیمی هستند و حضور مستمر در کنار آنان فرصتی ارزشمند برای یادگیری فراهم کرده است؛ زیرا پیچیدگی‌های بالین همیشه با آنچه در کتاب‌ها و منابع علمی نوشته شده است یکسان نیست و تجربه عملی، نگاه حرفه‌ای را کامل می‌کند.

وی در پایان از حمایت‌های علمی و حرفه‌ای دکتر علی منطقی و دکتر علیرضا سجادی و همچنین همراهی و پیگیری‌های دکتر سمیه وطن‌پرست، ناظر فنی داروخانه بیمارستان ابن‌سینا و دکتر حجازی، قدردانی کرد و از پدر، مادر و همسر خود که همواره پشتیبان مسیر علمی او بوده‌اند، تشکر کرد.

داروسازی بالینی امروز تنها دانش شناخت دارو نیست؛ هنر انتخاب درست، پایش مستمر، پیشگیری از خطا و قرار دادن دانش دارویی در خدمت تصمیم‌گیری برای هر بیمار است؛ تخصصی که می‌تواند هم کیفیت درمان را ارتقا دهد و هم با کاهش عوارض و مصرف غیرضروری، به استفاده هوشمندانه‌تر از منابع نظام سلامت کمک کند.