پایگاه خبری وبدا

تروما و حوادث ترافیکی از مهم‌ترین عوامل مرگ زودرس و ناتوانی، به‌ویژه در میان جوانان و جمعیت در سنین فعالیت اقتصادی هستند؛ بحرانی که مهار آن، علاوه بر ارتقای خدمات اورژانس پیش‌بیمارستانی و بیمارستانی، به پیشگیری، اصلاح رفتارهای پرخطر و افزایش آگاهی عمومی نیاز دارد.

دکتر حمیدرضا ریحانی، متخصص طب اورژانس و عضو هیأت‌علمی دانشگاه علوم پزشکی مشهد، در گفت‌وگو با وب‌دا با تشریح ابعاد مختلف آسیب‌های ناشی از تروما، بر اهمیت انجام اقدامات حیاتی در صحنه حادثه، انتقال ایمن و سریع مصدوم به مرکز درمانی مناسب و پرهیز از مداخلات غیرتخصصی تأکید کرد.

وی با اشاره به اینکه تروما تنها یک مسئله درمانی نیست، اظهار کرد: حوادث ترافیکی، سقوط‌ها و آسیب‌های شغلی علاوه بر تحمیل هزینه‌های درمانی، می‌توانند سال‌های زیادی از زندگی سالم افراد را از بین ببرند و خانواده‌ها و جامعه را با پیامدهای اقتصادی و اجتماعی طولانی‌مدت مواجه کنند.

در تروما، سرعت مهم است؛ اما اقدام صحیح اهمیت بیشتری دارد

دکتر ریحانی در پاسخ به این پرسش که در مواجهه با مصدوم، انتقال سریع‌تر اهمیت بیشتری دارد یا انجام اقدامات پایدارسازی در محل حادثه، گفت: این دو موضوع نباید در مقابل یکدیگر قرار گیرند. هدف، رساندن مصدوم به مرکز درمانی مناسب در کوتاه‌ترین زمان ممکن است؛ اما این انتقال نباید به قیمت از دست رفتن فرصت انجام اقدامات حیاتی و فوری تمام شود.

وی افزود: مفهوم «ساعت طلایی» بیشتر یک چارچوب آموزشی برای تأکید بر اهمیت زمان در درمان مصدومان است و نباید آن را به یک بازه زمانی ثابت و تضمین‌کننده نجات بیمار محدود کرد. در برخی آسیب‌ها، مانند خونریزی شدید، انسداد راه هوایی یا پنوموتوراکس فشاری، هر دقیقه اهمیت دارد و انجام به‌موقع مداخله نجات‌بخش می‌تواند سرنوشت بیمار را تغییر دهد.

این متخصص طب اورژانس ادامه داد: رویکرد صحیح، ارزیابی سریع، انجام اقدامات حیاتی و ضروری متناسب با شرایط مصدوم و انتقال ایمن و سریع به مرکز درمانی مناسب است. از یک سو، انجام اقدامات غیرضروری و طولانی در صحنه می‌تواند انتقال بیمار را به تأخیر بیندازد و از سوی دیگر، انتقال بدون انجام مداخله حیاتی موردنیاز نیز ممکن است خطرناک باشد.

خطاهای خطرناک شهروندان هنگام مواجهه با مصدوم

عضو هیأت‌علمی دانشگاه علوم پزشکی مشهد با اشاره به نقش شهروندان در دقایق نخست پس از حادثه اظهار کرد: در بسیاری از حوادث، افراد عادی پیش از رسیدن نیروهای امدادی در محل حاضر می‌شوند و نحوه رفتار آنان می‌تواند بر وضعیت مصدوم تأثیر بگذارد.

وی افزود: جابه‌جایی غیرضروری و غیراصولی مصدوم، به‌ویژه در صورت احتمال آسیب ستون فقرات یا شکستگی‌های جدّی، می‌تواند آسیب را تشدید کند. همچنین دادن آب، نوشیدنی یا غذا به مصدومی که احتمال نیاز به جراحی یا بیهوشی دارد، مناسب نیست و ممکن است خطر ورود محتویات معده به راه هوایی را افزایش دهد.

دکتر ریحانی، تجمع افراد در اطراف مصدوم و ایجاد مانع برای دسترسی نیروهای امدادی را از دیگر رفتارهای نامناسب برشمرد و گفت: خارج کردن کلاه ایمنی موتورسوار بدون ضرورت و آموزش، دستکاری زخم‌ها، بیرون کشیدن اجسام فرو‌رفته در بدن و تلاش برای جا انداختن شکستگی یا دررفتگی نیز می‌تواند خطرآفرین باشد.

وی تأکید کرد: در شرایطی که امکان تماس با اورژانس وجود دارد، انتقال مصدوم با خودروی شخصی، بدون ارزیابی شرایط و هماهنگی با نیروهای امدادی، ممکن است دسترسی بیمار به مراقبت مناسب را دشوار کند. اصل اساسی این است که از هر اقدامی که ضرورت آن مشخص نیست و احتمال تشدید آسیب را دارد، خودداری شود.

شهروندان در دقایق نخست چه اقداماتی انجام دهند؟

دکتر ریحانی با تشریح اقدامات اولیه قابل انجام از سوی افراد غیرمتخصص بیان کرد: نخستین گام، اطمینان از ایمنی صحنه حادثه است؛ زیرا حضور در محیط ناایمن، مانند مسیر پرتردد خودروها، محل آتش‌سوزی یا محیط دارای خطر برق‌گرفتگی، ممکن است افراد بیشتری را در معرض آسیب قرار دهد.

وی ادامه داد: پس از اطمینان از ایمنی، باید در سریع‌ترین زمان با اورژانس ۱۱۵ تماس گرفت و نشانی دقیق حادثه، تعداد مصدومان و اطلاعات لازم درباره وضعیت آنان را اعلام کرد. افراد آموزش‌دیده در کمک‌های اولیه می‌توانند وضعیت هوشیاری و تنفس مصدوم را بررسی کنند و در صورت وجود خونریزی شدید خارجی، با فشار مستقیم و مداوم بر محل خونریزی، در چارچوب آموزش‌های خود به کنترل آن کمک کنند.

این متخصص طب اورژانس افزود: اگر مصدوم بیهوش است و تنفس طبیعی ندارد، فرد آموزش‌دیده باید احیای قلبی‌ریوی را مطابق آموزش‌های معتبر آغاز کند و در صورت دسترسی به دستگاه شوک خودکار خارجی (AED)، طبق دستورهای دستگاه و راهنمایی اپراتور اورژانس عمل کند.

وی خاطرنشان کرد: جابه‌جایی غیرضروری مصدوم، خوراندن غذا و نوشیدنی، دادن دارو بدون تجویز، خارج کردن اجسام فرو‌رفته و تلاش برای جا انداختن شکستگی یا دررفتگی از اقداماتی است که افراد غیرمتخصص باید از انجام آن‌ها خودداری کنند.

دکتر ریحانی تأکید کرد: بهترین کمک شهروندان، بی‌تفاوت نماندن در برابر حادثه، ایمن‌سازی محیط در حد توان، تماس سریع با اورژانس، ارائه اطلاعات دقیق و انجام اقدامات ساده‌ای است که برای آن‌ها آموزش دیده‌اند.

جوانان و سالمندان؛ گروه‌هایی با الگوهای متفاوت آسیب

عضو هیأت‌علمی دانشگاه علوم پزشکی مشهد با اشاره به بار آسیب‌های ناشی از تروما در کشور اظهار کرد: حوادث ترافیکی همچنان از عوامل مهم مرگ، ناتوانی و مراجعه به مراکز درمانی هستند و پیامدهای آن‌ها در گروه‌های سنی مختلف، الگوهای متفاوتی دارد.

وی افزود: بر اساس یافته‌های مطالعات ملی بار بیماری‌ها، از جمله مطالعات مبتنی بر چارچوب بار جهانی بیماری‌ها (GBD)، آسیب‌های ترافیکی به‌ویژه در مردان جوان و افراد در سنین فعالیت اقتصادی اهمیت زیادی دارند. در کودکان و نوجوانان نیز حوادث ترافیکی و برخی انواع سقوط از علل مهم آسیب محسوب می‌شوند.

دکتر ریحانی ادامه داد: در سالمندان، سقوط اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا تغییرات مرتبط با افزایش سن و شکنندگی بیشتر استخوان‌ها می‌تواند احتمال بروز آسیب‌های جدّی و عوارض پس از آن را افزایش دهد. حوادث شغلی نیز عمدتاً جمعیت در سن کار را تحت تأثیر قرار می‌دهند و در مشاغل ساختمانی و صنعتی از اهمیت بیشتری برخوردارند.

وی خاطرنشان کرد: تروما حاصل مجموعه‌ای از عوامل مرتبط با ایمنی راه‌ها و خودروها، رفتار رانندگان، شرایط محیط کار، فرهنگ عمومی و کیفیت خدمات اورژانس پیش‌بیمارستانی و بیمارستانی است. بنابراین، کاهش بار آن به اقدام هماهنگ در همه این حوزه‌ها نیاز دارد.

هزینه‌های پنهان تروما؛ از سال‌های ازدست‌رفته عمر تا فشار بر خانواده‌ها

دکتر ریحانی با اشاره به پیامدهای اقتصادی و اجتماعی تروما گفت: یکی از ویژگی‌های مهم آسیب‌های شدید این است که بسیاری از قربانیان آن در سنین کودکی، نوجوانی و جوانی یا در سال‌های فعالیت اقتصادی قرار دارند. از دست رفتن جان یا بروز ناتوانی در این سنین، علاوه بر پیامدهای انسانی، سال‌های ارزشمندی از زندگی فرد و ظرفیت مشارکت او در جامعه را از بین می‌برد.

وی با توضیح مفهوم «سال‌های ازدست‌رفته به دلیل مرگ زودرس» (YLL) بیان کرد: این شاخص، سال‌هایی از زندگی را نشان می‌دهد که به علت مرگ زودرس از دست می‌روند. شاخص «سال‌های زندگی همراه با ناتوانی» (YLD) نیز مدت زندگی همراه با پیامدهای ناتوان‌کننده بیماری یا آسیب را اندازه‌گیری می‌کند. مجموع این دو شاخص، سال‌های ازدست‌رفته زندگی سالم یا DALY را تشکیل می‌دهد.

این متخصص طب اورژانس افزود: هزینه‌های تروما به مخارج آمبولانس، جراحی، بستری و دارو محدود نمی‌شود؛ کاهش بهره‌وری، از دست رفتن درآمد خانواده، نیاز به مراقبت طولانی‌مدت و توان‌بخشی و فشار روانی ناشی از آسیب نیز بخشی از پیامدهای آن است. در مواردی، اعضای خانواده نیز برای مراقبت از بیمار ناچار به کاهش فعالیت شغلی یا ترک کار می‌شوند.

وی تأکید کرد: به همین دلیل، پیشگیری از تروما فقط یک اقدام در حوزه سلامت نیست، بلکه سرمایه‌گذاری برای حفظ سرمایه انسانی، کاهش هزینه‌های اجتماعی و اقتصادی و ارتقای کیفیت زندگی جامعه به شمار می‌رود.

پیشگیری و مراقبت به‌موقع؛ دو حلقه مکمل در نجات جان مصدومان

دکتر ریحانی در پایان با تأکید بر ضرورت تقویت زنجیره مراقبت از مصدومان اظهار کرد: کاهش مرگ‌ومیر و ناتوانی ناشی از تروما به مجموعه‌ای از اقدامات هماهنگ نیاز دارد؛ از ایمن‌سازی راه‌ها و محیط‌های کاری و اصلاح رفتارهای پرخطر گرفته تا آموزش همگانی کمک‌های اولیه، ارتقای خدمات اورژانس پیش‌بیمارستانی و ارائه مراقبت تخصصی در مراکز درمانی.

وی خاطرنشان کرد: بسیاری از پیامدهای ناشی از حوادث با پیشگیری و اقدام به‌موقع قابل کاهش هستند. در مواجهه با تروما، زمان اهمیت دارد؛ اما آنچه می‌تواند تفاوت ایجاد کند، رسیدن به‌موقع، انتخاب مرکز درمانی مناسب و ارائه مراقبت صحیح در هر مرحله از مسیر درمان است.