پایگاه خبری وبدا

کارشناس ارشد روان شناسی بالینی بیمارستان ابن‌سینا از مراکز زیر پوشش دانشگاه علوم پزشکی مشهد با تأکید بر ضرورت حمایت از خانواده‌های بیماران مبتلا به اختلالات اعصاب و روان، گفت: مراقبت طولانی‌مدت از این بیماران می‌تواند سلامت روان، وضعیت جسمی، روابط اجتماعی و شرایط اقتصادی والدین را تحت تأثیر قرار دهد و حمایت آموزشی و روان‌شناختی از مراقبان، بخش مهمی از فرایند درمان است.

فاطمه کاشی پزان جوان در گفتگو با وبدا ، با اشاره به فشارهای چندبعدی ناشی از مراقبت طولانی‌مدت از بیماران مبتلا به اختلالات شدید روانی اظهار کرد: در فرایند مراقبت از این بیماران، خانواده‌ها و به‌ویژه پدر و مادر با مجموعه‌ای از فشارهای جسمی، روانی، اجتماعی و اقتصادی روبه‌رو می‌شوند؛ فشارهایی که به‌تدریج انباشته شده و می‌توانند به فرسودگی مزمن مراقبان منجر شوند.

وی افزود: برخلاف بسیاری از بیماری‌های حاد که دوره درمان و پایان مشخصی دارند، برخی اختلالات روانی مزمن با دوره‌های بهبود نسبی و عود همراه‌اند. تکرار این چرخه می‌تواند والدین را در شرایطی از نگرانی مداوم قرار دهد؛ زیرا حتی در دوره‌های بهبود نیز احتمال بازگشت علائم، دغدغه‌ای جدی برای آنان است.

فرسودگی روانی و جسمی؛ فشاری فراتر از مراقبت روزمره

این متخصص سلامت روان با اشاره به یافته‌های پژوهشی درباره وضعیت روانی مراقبان بیماران بستری در بخش‌های روان‌پزشکی گفت: در یکی از مطالعات انجام‌شده، بیش از ۹۰ درصد مراقبان بررسی‌شده دست‌کم برخی علائم افسردگی را تجربه کرده بودند. نتایج پژوهش‌های دیگر نیز از سطح بالای افسردگی، اضطراب و استرس در میان مراقبان بیماران مبتلا به اختلالات روانی حکایت دارد.

کاشی پزان جوان ادامه داد: بررسی‌های انجام‌شده درباره والدین کودکان مبتلا به اختلالات روانی نیز نشان می‌دهد که احساس انزوا و کمبود حمایت از سوی نظام سلامت، از جمله مشکلاتی است که برخی خانواده‌ها با آن مواجه‌اند. دریافت نکردن اطلاعات کافی درباره ماهیت بیماری، علائم و شیوه‌های مراقبت نیز می‌تواند فشار روانی والدین را افزایش دهد.

وی با اشاره به نتایج یک مرور نظام‌مند و فراتحلیل درباره مراقبان در کشورهای آفریقایی اظهار کرد: در این بررسی، شیوع ۴۷.۴۲ درصدی مشکلات روانی، از جمله افسردگی، اضطراب و پریشانی روانی، در میان مراقبان گزارش شده است.

این متخصص سلامت روان با بیان اینکه والدین، به‌ویژه مادران، از گروه‌های آسیب‌پذیر در برابر فشارهای مراقبتی هستند، افزود: احساس مسئولیت سنگین، خودسرزنشی و نگرانی درباره آینده فرزند، در کنار انگ اجتماعی و قضاوت‌های نادرست، می‌تواند بار عاطفی خانواده‌ها را تشدید کند. در چنین شرایطی، حتی تاب‌آوری بالای والدین نیز به معنای نبود رنج و فرسودگی نیست.

کاشی پزان جوان خاطرنشان کرد: پیامدهای مراقبت طولانی‌مدت به سلامت روان محدود نمی‌شود و ممکن است با مشکلات جسمی مانند اختلال خواب، سردرد و خستگی مفرط همراه باشد. والدین نیز گاهی به دلیل تمرکز بر نیازهای فرزند بیمار، مراقبت از سلامت جسمی و روانی خود را در اولویت‌های بعدی قرار می‌دهند.

فشار اقتصادی و انزوای اجتماعی؛ پیامدهای کمتر دیده‌شده

وی با اشاره به ابعاد اقتصادی و اجتماعی بیماری‌های روانی مزمن گفت: مراقبت مستمر از بیمار ممکن است به کاهش درآمد خانواده، محدود شدن فرصت‌های شغلی و افزایش هزینه‌های درمان منجر شود. از سوی دیگر، انگ اجتماعی و برداشت‌های نادرست درباره بیماری‌های روانی می‌تواند روابط بین‌فردی خانواده را تحت تأثیر قرار دهد و زمینه انزوای اجتماعی والدین را فراهم کند.

این متخصص سلامت روان افزود: انزوای اجتماعی خود می‌تواند فشار روانی مراقبان را افزایش دهد. والدین علاوه بر نگرانی درباره وضعیت بیمار، اغلب دغدغه سلامت و آینده سایر اعضای خانواده را نیز دارند؛ موضوعی که بر پیچیدگی شرایط آنان می‌افزاید.

پیامدهای بیماری روانی؛ فراتر از یک عضو خانواده

کاشی پزان جوان با تأکید بر تأثیر گسترده بیماری‌های روانی بر نظام خانواده اظهار کرد: پیامدهای بیماری یک عضو خانواده ممکن است به والدین محدود نماند و زندگی خواهران و برادران بیمار را نیز تحت تأثیر قرار دهد. برخی پژوهش‌ها به مشکلات احتمالی در عملکرد تحصیلی و وضعیت تغذیه‌ای این فرزندان اشاره کرده‌اند؛ ازاین‌رو، توجه به نیازهای همه اعضای خانواده در برنامه‌ریزی‌های حمایتی اهمیت دارد.

وی افزود: نگاه خانواده‌محور به سلامت روان، مستلزم آن است که در کنار درمان بیمار، شرایط روانی، اجتماعی و اقتصادی مراقبان نیز مورد توجه قرار گیرد و حمایت از خانواده به‌عنوان بخشی از مسیر درمان تعریف شود.

حمایت از مراقبان؛ ضرورتی در ارتقای سلامت روان جامعه

این متخصص سلامت روان با اشاره به اهمیت هفته سلامت روان گفت: این مناسبت فرصتی است تا به تجربه و نیازهای والدینی توجه کنیم که سال‌ها مسئولیت مراقبت از فرزند مبتلا به اختلال روانی را بر عهده دارند. سلامت روان تنها مسئله‌ای فردی نیست، بلکه ابعاد خانوادگی و اجتماعی گسترده‌ای دارد و حمایت مؤثر از بیماران، بدون توجه به وضعیت خانواده‌های آنان، کامل نخواهد بود.

وی آموزش خانواده‌ها، تشکیل گروه‌های حمایتی، ارائه خدمات مشاوره‌ای به مراقبان و توجه منظم به وضعیت سلامت روان والدین در نظام سلامت را از اقدامات ضروری در این زمینه برشمرد و تأکید کرد: حمایت از مراقبان می‌تواند به کاهش فشارهای ناشی از مراقبت و ارتقای کیفیت زندگی خانواده‌ها کمک کند.

از آموزش تا مراقبت از خود؛ رویکرد بیمارستان ابن‌سینا مشهد

کاشی پزان جوان با اشاره به نقش مداخلات روان‌شناختی در کاهش فشار مراقبتی اظهار کرد: یافته‌های برخی پژوهش‌ها نشان می‌دهد مداخلات مستمر و چندوجهی که آموزش روانی، مهارت‌آموزی و حمایت روان‌شناختی را در کنار هم قرار می‌دهند، می‌توانند در بهبود وضعیت مراقبان مؤثر باشند. در برخی مطالعات نیز مداخلات گروهی مبتنی بر شفقت، شامل هشت جلسه، با کاهش علائم افسردگی، اضطراب و استرس همراه بوده و آثار آن تا شش ماه پس از مداخله گزارش شده است.

وی با تشریح برنامه‌های آموزشی بیمارستان روان‌پزشکی ابن‌سینا مشهد برای خانواده‌های بیماران مبتلا به اختلالات اعصاب و روان گفت: این آموزش‌ها به‌صورت نظام‌مند و در دو مرحله ارائه می‌شود.

به گفته این متخصص سلامت روان، در مرحله نخست، روان‌شناسان مستقر در بخش‌های درمانی از ابتدای بستری بیمار، آموزش‌های روانی را برای خانواده‌ها آغاز می‌کنند. این آموزش‌ها شامل شناخت ماهیت بیماری، آشنایی با علائم هشداردهنده عود، درک سیر بیماری، نحوه تعامل با بیمار و چگونگی مدیریت موقعیت‌های بحرانی است.

کاشی پزان جوان افزود: پس از ترخیص بیمار نیز پیگیری خانواده‌ها در واحد روان‌شناسی بیمارستان ادامه می‌یابد. این جلسات با هدف تثبیت آموخته‌ها، کاهش بار مراقبتی و کمک به پیشگیری از عود بیماری برگزار می‌شود.

وی با تأکید بر اهمیت مراقبت از خود والدین خاطرنشان کرد: توجه به سلامت روان پدر و مادر، در کنار آموزش شیوه‌های مراقبت از بیمار، از اولویت‌های این برنامه‌هاست؛ زیرا فرسودگی مراقبان می‌تواند توان آنان را برای ادامه مراقبت تحت تأثیر قرار دهد و بر روند درمان بیمار نیز اثرگذار باشد.

این متخصص سلامت روان در پایان تأکید کرد: والدین و مراقبان بیماران مبتلا به اختلالات روانی، سال‌های زیادی از زندگی خود را صرف حمایت از عزیزانشان می‌کنند و نباید در این مسیر تنها بمانند. به رسمیت شناختن رنج آنان، فراهم کردن دسترسی به آموزش و خدمات حمایتی و توجه به سلامت روان خود مراقبان، گام‌هایی ضروری برای حمایت از خانواده‌ها و بهبود کیفیت مراقبت از بیماران است.