گفت‌وگوی همدلانه و تقویت شبکه‌های حمایتی؛ دو راهکار مهم برای پیشگیری از آسیب به خود
روان‌شناس بالینی و متخصص روان‌درمانی با تأکید بر نقش گفت‌وگوی همدلانه، حمایت اجتماعی و آموزش مهارت‌های روان‌شناختی در پیشگیری از آسیب به خود گفت: ایجاد فضایی امن برای بیان احساسات، تقویت احساس تعلق و تسهیل دسترسی به خدمات تخصصی سلامت روان، می‌تواند در حمایت از افراد آسیب‌پذیر و پیشگیری از بحران‌های روان‌شناختی مؤثر باشد.
دکتر نگار اصغری، به مناسبت هفته ملی سلامت روان، در گفت‌وگو با وبدا، با اشاره به رویکردهای نوین پیشگیری از آسیب به خود اظهار کرد: در سال ۲۰۲۶، با محوریت شعار «روایت‌ها را تغییر دهیم» و تأکید بر آغاز گفت‌وگو، تلاش می‌شود فضایی همدلانه و حمایتگر ایجاد شود تا افراد بتوانند درباره دغدغه‌ها، نگرانی‌ها و هیجان‌های خود، از جمله ناامیدی، سردرگمی، اندوه و خشم، آزادانه‌تر صحبت کنند.
وی افزود: امروزه توجه بیشتری به پیچیدگی پدیده آسیب به خود و نقش عوامل متعدد فردی، اجتماعی و محیطی در شکل‌گیری آن شده است. بنابراین، نباید تجربه افکار آسیب‌رسان را صرفاً به وجود یک اختلال روان‌شناختی نسبت داد. آنچه اهمیت دارد، فراهم کردن فضایی امن برای گفت‌وگو، شنیدن بدون قضاوت و پرسش مستقیم و همدلانه درباره وضعیت روانی افراد است.
ناامیدی و دشواری در شناخت هیجان‌ها
این روان‌شناس بالینی با بیان اینکه آسیب به خود پدیده‌ای چندعاملی است، اظهار کرد: یکی از عوامل احتمالی مؤثر، تجربه ناامیدی و احساس ناکامی است؛ وضعیتی که فرد احساس می‌کند تلاش‌هایش به نتیجه نمی‌رسد و هیچ مسیری او را به هدفش نزدیک نمی‌کند. در چنین شرایطی، ممکن است این تصور در فرد شکل بگیرد که امکان تغییر وضعیت وجود ندارد و افکار آسیب‌رسان پررنگ‌تر شوند.
اصغری ادامه داد: یکی از چالش‌های مهم در حوزه سلامت روان، دشواری برخی افراد در شناسایی و نام‌گذاری هیجان‌هایشان است. گاهی افراد نمی‌توانند به‌روشنی تشخیص دهند که چه احساسی را تجربه می‌کنند و هیجان غالب آن‌ها ناامیدی، غم، ناراحتی یا خشم است؛ درحالی‌که شناخت و نام‌گذاری هیجان‌ها، مهارتی اساسی برای مدیریت احساسات و مواجهه مؤثرتر با مشکلات محسوب می‌شود.
وی با اشاره به امکان تجربه هم‌زمان احساسات متفاوت در افراد درگیر افکار آسیب‌رسان توضیح داد: ممکن است فرد از یک سو ناامیدی را تجربه کند و از سوی دیگر، همچنان به بخش‌هایی از زندگی علاقه‌مند باشد یا به ایجاد تغییر امیدوار بماند. این هم‌زمانی احساسات می‌تواند شرایط روانی فرد را پیچیده‌تر کند؛ ازاین‌رو، آموزش مهارت‌های شناخت، پذیرش و مدیریت هیجان‌ها اهمیت زیادی دارد.
گفت‌وگوی همدلانه و اصلاح نگرش‌ها درباره دریافت کمک
اصغری با اشاره به نقش هنجارهای اجتماعی در نگرش افراد به خدمات سلامت روان گفت: در پژوهشی که در سال ۲۰۱۷ در یکی از کشورهای خارجی انجام شد، تأثیر یک کمپین مبتنی بر هنجارهای اجتماعی بر نگرش دانشجویان نسبت به مراجعه به مراکز مشاوره بررسی شد. در این برنامه، پیام‌هایی درباره استفاده از خدمات سلامت روان از سوی همسالان و افراد شناخته‌شده در محیط دانشگاه، از جمله مربیان ورزشی، ارائه شد.
وی افزود: استفاده از پوسترها، بروشورها و تابلوهای اعلانات نیز بخشی از این برنامه بود و هدف آن، ترویج گفت‌وگو درباره مشکلات روان‌شناختی و تشویق دانشجویان به بهره‌گیری از خدمات مشاوره بود.
به گفته این روان‌شناس بالینی، نتایج گزارش‌شده نشان داد دانشجویانی که در معرض پیام‌های ارائه‌شده از سوی همسالان خود قرار گرفته بودند، نگرش واقع‌بینانه‌تری نسبت به استفاده از خدمات مشاوره داشتند و تمایل بیشتری برای تشویق خود یا دوستانشان به دریافت این خدمات نشان می‌دادند.
اصغری خاطرنشان کرد: چنین یافته‌هایی بر اهمیت ایجاد بسترهای مناسب برای گفت‌وگوی همدلانه و تقویت ارتباطات اجتماعی تأکید دارند. در محیط دانشگاه باید فضایی فراهم شود که دانشجویان بدانند می‌توانند بدون ترس از قضاوت، درباره مشکلات خود صحبت کنند، شنیده شوند و در صورت نیاز از حمایت تخصصی بهره بگیرند.
تنهایی و ضعف شبکه‌های حمایتی؛ عوامل تشدیدکننده آسیب‌پذیری
این متخصص روان‌درمانی با تأکید بر اهمیت حمایت اجتماعی گفت: برخورداری از شبکه حمایتی قوی، به‌ویژه در شرایط بحرانی و هنگام مواجهه با مشکلات روحی و روانی، اهمیت زیادی دارد. نداشتن فردی قابل اعتماد برای صحبت کردن و در میان گذاشتن احساسات و نگرانی‌ها می‌تواند آسیب‌پذیری فرد را افزایش دهد.
وی با اشاره به احساس تنهایی و فقدان تعلق اجتماعی اظهار کرد: این احساس که فرد به جمعی که در آن حضور دارد تعلق ندارد یا حضور و غیاب او برای دیگران اهمیتی ندارد، ممکن است در میان دانشجویان نیز تجربه شود. برای مثال، ممکن است دانشجویی مدتی در کلاس حضور نداشته باشد، اما کسی درباره وضعیت او پرس‌وجو نکند؛ شرایطی که می‌تواند احساس نادیده گرفته شدن را در فرد تقویت کند.
اصغری افزود: توجه به حال یکدیگر، پرس‌وجو درباره وضعیت دوستان و همکلاسی‌ها و ایجاد ارتباطات حمایتگرانه می‌تواند به تقویت احساس تعلق و کاهش تنهایی کمک کند. گاهی یک گفت‌وگوی ساده و نشان دادن توجه واقعی به وضعیت فرد، زمینه‌ای برای بیان مشکلات و دریافت کمک فراهم می‌کند.
فشارهای تحصیلی، مالی و نگرانی درباره آینده
این روان‌شناس بالینی با اشاره به چالش‌های دوران دانشجویی بیان کرد: دانشجویان ممکن است هم‌زمان با مشکلات مالی، نگرانی درباره امتحانات و عملکرد تحصیلی، اضطراب ناشی از دوری از خانواده، فاصله گرفتن از منابع دلبستگی، تعدد مسئولیت‌ها و نگرانی درباره آینده شغلی مواجه باشند.
وی ادامه داد: قرار گرفتن هم‌زمان در معرض چند عامل استرس‌زا، به‌ویژه هنگامی که فرد مهارت کافی برای مدیریت آن‌ها نداشته باشد، می‌تواند آسیب‌پذیری روان‌شناختی را افزایش دهد. بنابراین، برنامه‌ریزی برای پیشگیری باید علاوه بر شرایط فردی، به فشارهای محیطی و وضعیت زندگی دانشجویان نیز توجه داشته باشد.
آموزش مهارت‌های روان‌شناختی باید از دوران مدرسه آغاز شود
اصغری با تأکید بر ضرورت آموزش مهارت‌های هیجانی در نظام آموزشی گفت: در بسیاری از موارد، برای آموزش دروس علمی و ارتقای عملکرد تحصیلی دانش‌آموزان برنامه‌ریزی می‌شود، اما مهارت‌هایی مانند شناخت هیجان‌ها، صحبت کردن درباره احساسات، گوش دادن مؤثر، درخواست کمک و مواجهه سازنده با مشکلات، کمتر به‌صورت نظام‌مند آموزش داده می‌شوند.
وی افزود: ممکن است افراد تا دوران دانشجویی با این مهارت‌ها آشنا نشده باشند؛ درحالی‌که در این دوره با مسائل و مسئولیت‌های متعددی روبه‌رو می‌شوند. هرچند آموزش این مهارت‌ها در دوران دانشجویی نیز ارزشمند است، بهتر است یادگیری آن‌ها از سال‌های مدرسه آغاز شود تا افراد پیش از مواجهه با بحران‌های جدی، ابزارهای روان‌شناختی لازم را در اختیار داشته باشند.
این متخصص روان‌درمانی تأکید کرد: پیشگیری از آسیب به خود مستلزم توجه هم‌زمان به مجموعه‌ای از عوامل فردی، خانوادگی، اجتماعی و محیطی است. همچنین باید مشخص شود کدام عوامل در هر موقعیت قابلیت تغییر دارند و از چه راه‌هایی می‌توان برای بهبود شرایط و حمایت از فرد اقدام کرد.
پذیرش واقعیت و انتخاب راهکارهای متناسب با شرایط
این روان‌شناس بالینی با اشاره به اهمیت آموزش مهارت‌های مقابله‌ای اظهار کرد: برخی افراد در مواجهه با فشارهای روانی، صرفاً بر حل مسئله و تغییر شرایط تمرکز می‌کنند؛ درحالی‌که همه مسائل الزاماً قابل‌حل یا قابل‌تغییر نیستند. در چنین شرایطی، پذیرش واقعیت موجود نیز می‌تواند بخشی از فرایند سازگاری باشد.
وی خاطرنشان کرد: پذیرش به معنای تسلیم شدن در برابر مشکلات یا نادیده گرفتن امکان تغییر نیست، بلکه به معنای شناخت واقع‌بینانه شرایط، تشخیص بخش‌های قابل‌کنترل و انتخاب واکنش متناسب با موقعیت است. این رویکرد می‌تواند به افراد کمک کند تا در مواجهه با دشواری‌ها، تصمیم‌های سنجیده‌تری بگیرند و از ظرفیت‌های فردی و اجتماعی خود بهتر استفاده کنند.
اصغری در پایان با اشاره به اهمیت هفته ملی سلامت روان گفت: این مناسبت فرصتی برای اصلاح باورهای نادرست، افزایش آگاهی عمومی و توجه بیشتر به سلامت روان است. تقویت گفت‌وگوهای همدلانه، آموزش مهارت‌های هیجانی، افزایش احساس تعلق اجتماعی و فراهم کردن دسترسی به خدمات تخصصی می‌تواند به حمایت مؤثرتر از افراد و پیشگیری از بحران‌های روان‌شناختی کمک کند.
درج نظر