کارشناس ارشد روانشناسی بالینی بیمارستان ابنسینا با تاکید بر نقش حیاتی والدین در مدیریت هیجانات کودکان طی شرایط بحرانی، اعلام کرد که مداخله صحیح و بهموقع در ۱۰ دقیقه اول مواجهه با اخبار ناگوار، میتواند تا ۷۰ درصد از عوارض روانی بلندمدت در کودکان و نوجوانان بکاهد.
منا آذربویه در گفتگویی تفصیلی با وب دا به تشریح پروتکلهای مواجهه با پرسشهای کودکان درباره مفاهیمی نظیر جنگ و ناامنی پرداخت و اظهار داشت: سلامت روان کودکان در بحران، مستقیماً به نحوه واکنش و مدیریت هیجان والدین بستگی دارد. صداقت در پاسخگویی همراه با مراقبت روانی، کلید عبور از این دوران است.
این روانشناس بالینی با دستهبندی کودکان بر اساس رشد شناختی، راهکارهای عملی زیر را ارائه داد:
۱. رده سنی ۳ تا ۶ سال (تفکر سیاه و سفید):
در این سن باید از «تکنیک سادهسازی» استفاده کرد. جنگ را باید موقعیتی توصیف کرد که بزرگترها به جای گفتگو، از ابزارهای خطرناک استفاده میکنند. آذربویه تاکید کرد: در این سن نباید از واژه "آدمهای بد" استفاده کرد، بلکه باید با "تکنیک تأکید بر امنیت"، به کودک اطمینان داد که آدمهای خوب بسیاری در حال تلاش برای برقراری آرامش هستند.
۲. رده سنی ۷ تا ۱۲ سال (تفکر جادویی):
کودکان در این سن نگران سرایت خطر به محیط شخصی خود هستند. کارشناس بیمارستان ابنسینا استفاده از «تکنیک اطمینانبخشی واقعبینانه» و «اعتبارسنجی احساسات» را توصیه کرد. وی افزود: باید به نگرانی کودک گوش داد و با فعالیتهای عملی مثل نقاشی کشیدن، حس کنترل بر محیط را به او بازگرداند.
۳. نوجوانان بالای ۱۳ سال (تفکر تحلیلی):
در مواجهه با نوجوانان باید از «تکنیک تحلیل ساده شده» و «امیدواری هوشمندانه» بهره برد. به جای کلیگویی درباره ظلم در جهان، باید بر توانمندسازی نوجوان و پرسش از نظرات اصلاحی او تمرکز کرد تا از یاس فلسفی پیشگیری شود.
آذربویه با احصای نشانههای اضطراب در سنین مختلف، خاطرنشان کرد: شبادراری، مکیدن انگشت و وابستگی شدید در خردسالان، و کابوس، پرخاشگری، افت تمرکز یا انزواطلبی در سنین بالاتر، از علائم جدی اضطراب هستند که در صورت مشاهده، مراجعه فوری به روانپزشک یا روانشناس کودک الزامی است.
این کارشناس ارشد بالینی در پایان، ابزارهایی نظیر «بازی پناهگاه حیوانات»، «تکنیک چراغ راهنما برای کنترل خشم»، «تجسم جای امن خیالی»، «جعبه امن» و «تمرینهای ذهنآگاهی» را به عنوان راهکارهای عملی برای بازگرداندن آرامش به فضای خانواده معرفی کرد.
وی خطاب به والدین تاکید کرد: هرگز به کودک دروغ نگویید؛ اگر پاسخ سوالی را نمیدانید، با جمله "بیا با هم دربارهاش فکر کنیم" مسیر گفتگو را باز نگه دارید و همواره مراقب باشید که کودکان، اضطراب را از رفتارهای غیرکلامی شما تقلید نکنند.
منا آذربویه، کارشناس ارشد بالینی بخش اطفال بیمارستان ابنسینا، در بخش دیگری از این گفتگو به تبیین دقیقتر شیوههای انتقال پیام امنیت به کودکان پرداخت و اظهار داشت: در رده سنی ۳ تا ۶ سال، بهترین شیوه برای انتقال پیام آرامش، بهرهگیری از ابزارهای غیرمستقیم همچون عروسکگردانی یا خواندن کتابهای داستان با محتوای حمایتی است تا کودک در بستری انتزاعی، حس امنیت را بازسازی کند.
وی افزود: برای کودکان ۷ تا ۱۲ سال، پیام محوری باید بر این مبنا باشد که اگرچه جنگ پدیدهای پیچیده است، اما همواره نیروهای امدادی و انسانهای خیرخواه برای توقف آن و صیانت از جان انسانها تلاش میکنند. در این بازه سنی، استفاده از تکنیکهایی نظیر "نقاشی صلح" و "داستانگویی متقابل" (تکمیل داستان توسط کودک) برای تخلیه هیجانات توصیه میشود.
این روانشناس کودک و نوجوان، رویکرد مواجهه با نوجوانان را متفاوت ارزیابی کرد و گفت: نوجوانان نیازمند درک ریشههای واقعی حوادث هستند. باید به آنها توضیح داد که اگرچه ریشههای درگیریها غالباً سیاسی یا اقتصادی است، اما خشونت هرگز راهکار پایداری محسوب نمیشود. یکی از موثرترین روشها در این سن، "تکنیک بازخوانی مشترک اخبار" است؛ به این صورت که والدین و نوجوان خبر را با هم مطالعه کرده و با طرح سوالات انتقادی، ابعاد مختلف موضوع را به بحث بگذارند تا از انفعال نوجوان جلوگیری شود.
آذربویه در پایان با تاکید بر هدف غایی این آموزشها خاطرنشان کرد: رسالت ما به عنوان والدین یا متخصص، پنهان کردن مطلق واقعیتهای تلخ جهان از فرزندان نیست؛ بلکه هدف اصلی، توانمندسازی آنها برای درک صحیح واقعیتهای موجود، بدون دچار شدن به هراس مفرط و فلجکننده است. ما به دنبال آن هستیم که کودک دنیا را بشناسد، اما در عین حال بداند که ابزارهای روانی لازم برای مواجهه با چالشهای آن را در اختیار دارد.
