فوقتخصص ریه و ICU و فلوشیپ تشخیص و درمان اختلالات خواب و عضو هیات علمی دانشگاه علوم پزشکی مشهد گفت: کلینیکها و آزمایشگاههای خواب هنوز برای بخش بزرگی از جامعه ناشناخته هستند و بسیاری از مردم هنگام شنیدن نام این روش تشخیصی دچار تعجب میشوند.
دکتر مهناز امینی در گفتوگو با وبدا اظهار کرد: آگاهی عمومی درباره خدمات تخصصی خواب نهتنها در ایران بلکه در بسیاری از کشورهای جهان محدود است، اما فاصله ایران با استانداردهای جهانی در این زمینه قابل توجه است.
وی افزود: در برخی کشورها به ازای هر ۲ تا ۵ هزار نفر جمعیت یک فوقتخصص خواب فعالیت میکند، در حالی که در ایران تقریباً به ازای هر یک میلیون نفر تنها یک پزشک خواب وجود دارد. این اختلاف چشمگیر موجب شده دسترسی مردم به خدمات تخصصی خواب با محدودیت جدی مواجه شود. با این حال ایران در مقایسه با اغلب کشورهای منطقه از جمله ترکیه و عربستان از نظر ساختار علمی و بهویژه آموزش فلوشیپ خواب وضعیت بهتری دارد.
آغاز آموزش فلوشیپ خواب در کشور
این عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی مشهد با بیان اینکه ایران تنها کشور خاورمیانه است که دوره مصوب وزارت بهداشت برای آموزش فلوشیپ خواب را دارد، گفت: دانشگاه علوم پزشکی مشهد نیز از سال ۱۳۹۸ به جمع شش دانشگاه کشور که پذیرش فلوشیپ خواب دارند پیوسته است، اما با وجود این اقدامات، فاصله میان نیاز واقعی جامعه و تعداد متخصصان این حوزه همچنان زیاد است.
۷۰ درصد مردم درجاتی از اختلال خواب دارند
دکتر امینی با اشاره به شیوع بالای اختلالات خواب در جامعه اظهار کرد: برخی برآوردها نشان میدهد تا ۷۰ درصد جمعیت درجاتی از اختلال خواب را تجربه میکنند؛ به بیان ساده از هر ۱۰ نفر حدود ۷ نفر با مشکلات خواب مواجه هستند. این در حالی است که تنها یک متخصص خواب برای هر یک میلیون نفر در دسترس است.
افزایش اختلالات خواب همزمان با پیشرفت فناوری
وی ادامه داد: در سراسر جهان با وجود افزایش تعداد پزشکان متخصص خواب، اختلالات خواب نیز روندی رو به افزایش دارد. استفاده گسترده از تلفن همراه و اینترنت، دسترسی شبانه به اطلاعات و سرگرمیها، بیداریهای طولانی در شب و ناآگاهی از اصول بهداشت خواب از مهمترین عوامل این روند به شمار میرود.
این فوقتخصص اختلالات خواب افزود: برای مثال در ماه رمضان بسیاری از افراد نمیدانند چگونه الگوی خواب خود را تنظیم یا جبران کنند. از سوی دیگر باورهای نادرستی مانند کافی بودن سه ساعت خواب، بهویژه در میان جوانان رواج دارد؛ در حالی که اگر بیخوابیهای کوتاهمدت به بیخوابی مزمن تبدیل شود میتواند پیامدهای جدی جسمی و روانی به همراه داشته باشد.
مراجعه اشتباه بیماران به پزشکان دیگر
وی تصریح کرد: بسیاری از افراد به جای مراجعه به کلینیکهای خواب به پزشکان دیگر مراجعه میکنند. بیخوابیها اغلب به روانپزشکان ارجاع داده میشود، افراد دارای تیک یا حرکات غیرارادی به متخصصان مغز و اعصاب مراجعه میکنند و کسانی که خرخر دارند معمولاً به متخصصان گوش، حلق و بینی مراجعه کرده و حتی گاهی تحت عمل جراحی قرار میگیرند، در حالی که در بسیاری از موارد نیازی به جراحی وجود ندارد.
به گفته دکتر امینی، بخش قابل توجهی از تصادفات رانندگی، حوادث جادهای، افسردگی و اضطراب میتواند با اختلالات خواب مرتبط باشد و یکی از مؤثرترین راهها برای کاهش اضطراب در جامعه، داشتن خواب باکیفیت و کافی است.
خواب؛ فرآیندی ترمیمکننده برای بدن
این متخصص خواب گفت: خواب یک فرآیند طبیعی و ترمیمکننده برای جسم و روان است. اگر فرد حدود ۱۶ ساعت بیدار باشد و حدود ۸ ساعت بخوابد، بسیاری از آسیبهای جسمی و روانی وارد شده در طول روز، از خستگی و التهاب گرفته تا فشارهای روانی، در زمان خواب تا حد زیادی جبران میشود. اما کاهش زمان خواب باعث میشود این آسیبها به تدریج انباشته شده و به روزهای بعد منتقل شوند.
از آموزش بهداشت خواب تا انجام تستهای تخصصی
وی در ادامه افزود: در کلینیکهای خواب طیف گستردهای از اختلالات بررسی میشود. برخی مشکلات صرفاً مربوط به بهداشت خواب است؛ مانند زمان خواب و بیداری، نوع تغذیه قبل از خواب و عادات نادرست شبانه که معمولاً با چند دقیقه آموزش قابل اصلاح است.
دکتر امینی با اشاره به تجربه آموزش بهداشت خواب در مدارس گفت: در برخی مدارس کلاسهایی برای دانشآموزان و والدین برگزار شده و پس از چند هفته گزارشها نشان داده است که خواب کودکان بهبود یافته، حرکات شدید شبانه کاهش پیدا کرده، آرامش خانوادهها بیشتر شده و عملکرد تحصیلی دانشآموزان نیز ارتقا یافته است.
وی افزود: با این حال برخی اختلالات مانند خروپف شدید و وقفه تنفسی در خواب (آپنه خواب) نیازمند انجام تست خواب هستند. این آزمایش معمولاً به صورت پایش کامل شبانه انجام میشود و در آن شاخصهایی مانند نوار مغز، ضربان قلب، سطح اکسیژن خون، حرکات چشم و فعالیت عضلات ثبت میشود تا پزشک بتواند نوع و شدت اختلال را تشخیص دهد.
به گفته وی، درمان صحیح اختلالاتی مانند آپنه خواب میتواند به شکل چشمگیری سبک زندگی فرد را تغییر دهد و کیفیت زندگی او را به طور محسوسی بهبود بخشد.
فلوشیپ پزشکی خواب؛ تخصصی میانرشتهای
دکتر امینی با اشاره به ساختار علمی این حوزه گفت: در سطح جهان انجمن جهانی خواب از سال ۲۰۰۴ فعالیت خود را آغاز کرده و انجمن خواب ایران نیز در همان سال تأسیس شده است. وی همچنین سه سال معاونت آموزشی هیأت مدیره انجمن علمی پزشکی خواب ایران را بر عهده داشته است.
وی تصریح کرد: پزشکی خواب به دلیل گستردگی حوزه فعالیت آن «رنگینکمان تخصصها» نامیده میشود، زیرا چندین رشته پزشکی در آن نقش دارند. هفت تخصص اصلی در این حوزه شامل داخلی ریه، مغز و اعصاب (نورولوژی)، روانپزشکی، گوش و حلق و بینی، طب کار، بیهوشی و کودکان است که هر کدام از دیدگاه تخصصی خود به اختلالات خواب میپردازند.
به گفته این استاد دانشگاه، در کمتر جایی از دنیا دیده میشود که یک فوقتخصص پزشکی از چنین طیف متنوعی از رشتههای داخلی و جراحی شکل بگیرد، اما به دلیل تأثیر گسترده خواب بر ابعاد مختلف سلامت انسان، این ساختار در حوزه پزشکی خواب شکل گرفته است.
تشکیل نمایندگی انجمن خواب در خراسان
وی همچنین از راهاندازی نمایندگی انجمن اختلالات خواب برای منطقه خراسان بزرگ خبر داد و گفت: با توجه به حضور متخصصان از هفت رشته مختلف در مشهد و تربیت فلوشیپهای این حوزه، پس از حدود یک سال پیگیری موفق شدیم نمایندگی انجمن اختلالات خواب را برای خراسان بزرگ دریافت کنیم.
به گفته دکتر امینی، در حال حاضر ۹ نفر از متخصصان و فلوشیپهای خواب در این انجمن فعالیت میکنند که دو نفر از آنان در شهرهای نیشابور و سبزوار و سایر اعضا در مشهد حضور دارند.
وی افزود: تشکیل این انجمن باعث شده فعالیتها از یک مجموعه افراد حقیقی به یک ساختار حقوقی تبدیل شود تا امکان پیگیری تخلفات در حوزه خدمات خواب نیز فراهم شود؛ از جمله انجام تستهای غیر استاندارد یا عرضه و فروش دستگاههای کمکتنفسی بدون نظارت تخصصی.
بر اساس اعلام این انجمن، اعضای هیأت مدیره شامل دکتر هادی اسدپور، دکتر لحیا فشاری صالح و دکتر کاوه حجت هستند و دکتر فائره یزدانی به عنوان بازرس فعالیت میکند. همچنین دکتر فاطمه رنگانی از نیشابور و دکتر الهام زمانی مرتضوی متخصص کودکان به عنوان اعضای علیالبدل و دکتر سیدجواد حسینی هوشیار به عنوان بازرس علیالبدل در این مجموعه حضور دارند.
