مدیر گروه کاردرمانی دانشگاه علوم پزشکی مشهد با تأکید بر نقش تعیینکننده صلاحیت حرفهای درمانگران در اثربخشی مداخلات اوتیسم، گفت: دانشگاهها، متخصصان و انجمنهای علمی همواره بر این نکته تأکید دارند که خانوادهها پیش از آغاز هر نوع مداخله، از صلاحیت تخصصی درمانگران، شواهد علمی روش پیشنهادی و رویکردهای اخلاقمحور اطمینان حاصل کنند.
دکتر ثریا قرهباغی در گفتوگو با وبدا با اشاره به اینکه اختلال طیف اوتیسم (Autism Spectrum Disorder) یک اختلال عصبرشدی پیچیده است که معمولاً در سالهای ابتدایی زندگی بروز میکند، اظهار کرد: این اختلال با چالشهایی در ارتباط اجتماعی، رفتارهای تکراری، پردازش حسی و عملکردهای روزمره همراه است. بر اساس شواهد علمی، اوتیسم نتیجه نحوه رشد و عملکرد مغز است و به شیوه تربیت، رفتار والدین یا عوامل مقطعی ارتباطی ندارد.
وی افزود: اگرچه اوتیسم یک وضعیت عصبرشدی مادامالعمر محسوب میشود، اما با حمایت صحیح، مداخلات تخصصی و افزایش آگاهی خانوادهها، افراد دارای اوتیسم میتوانند مهارتهای مهم زندگی را فراگرفته و کیفیت زندگی بهتری داشته باشند.
اوتیسم؛ طیفی با تنوع گسترده
مدیر گروه کاردرمانی دانشگاه علوم پزشکی مشهد با اشاره به افزایش شیوع تشخیص این اختلال در سالهای اخیر گفت: واژه «طیف» در اوتیسم به این معناست که شدت و شکل ویژگیها در افراد مختلف بسیار متفاوت است. برخی افراد نیازمند حمایت گستردهتری در زندگی روزمره هستند، در حالی که برخی دیگر توانمندیهای بالایی داشته و مستقلتر زندگی میکنند؛ ازاینرو، هیچ دو فرد دارای اوتیسم کاملاً شبیه یکدیگر نیستند.
دکتر قرهباغی با تأکید بر اهمیت تشخیص و مداخله زودهنگام اظهار کرد: پژوهشها نشان میدهد آغاز مداخلات کاردرمانی در سنین پایین میتواند به بهبود مهارتهای ارتباطی، شناختی و سازگاری اجتماعی کمک کند. در عین حال، رویکردهای نوین علمی با تأکید بر مفهوم نورودایورسیتی (تنوع عصبی)، اوتیسم را نه صرفاً یک بیماری، بلکه شکلی از تفاوتهای رشدی مغز میدانند که نیازمند حمایت و انطباق محیطی است.
وی افزود: تشخیص زودهنگام، علاوه بر شناسایی نشانهها در سالهای اولیه زندگی (معمولاً پیش از سه سالگی)، به معنای آغاز فرآیند پذیرش آگاهانه توسط خانواده است. این پذیرش به والدین کمک میکند تا بهجای انتظار برای بهبود خودبهخودی، مسیر حمایتی مناسب را زودتر و آگاهانهتر آغاز کنند.
چرا تشخیص زودهنگام اهمیت دارد؟
مدیر گروه کاردرمانی دانشگاه علوم پزشکی مشهد تصریح کرد: مغز کودکان در سالهای ابتدایی زندگی از انعطافپذیری عصبی بالایی برخوردار است و این ویژگی فرصت ارزشمندی برای یادگیری مهارتهای جدید فراهم میکند. مداخلات زودهنگام میتوانند به رشد مهارتهای ارتباطی، اجتماعی، حرکتی و خودیاری کمک کرده و شدت برخی چالشها را در آینده کاهش دهند.
وی با بیان اینکه کاردرمانگران با ارزیابی جامع تواناییها و چالشهای هر کودک، برنامههایی فردمحور طراحی میکنند، گفت: هدف کاردرمانی در اوتیسم «درمان کامل» این اختلال نیست، بلکه کاهش بخشی از علائم، یادگیری مهارتهای جدید، افزایش استقلال، ارتقای کیفیت زندگی و سازگاری فرد با محیط است.
دکتر قرهباغی افزود: شواهد علمی نشان میدهد مداخلات کاردرمانی خانوادهمحور، بازیمحور و مبتنی بر شواهد عصبی–رشدی، میتوانند به بهبود مهارتهای حرکتی ظریف، تنظیم حسی، توجه و تعاملات اجتماعی کودکان دارای اختلال طیف اوتیسم کمک کنند. آموزش و توانمندسازی والدین بهعنوان بخشی از مداخله، نقش مهمی در افزایش اثربخشی درمان دارد.
هشدار نسبت به ادعاهای غیرعلمی
وی تأکید کرد: با وجود پیشرفتهای علمی، تاکنون درمان قطعی برای اوتیسم شناخته نشده است و مداخلات علمی با هدف حمایت و بهبود کیفیت زندگی انجام میشوند. برخی ادعاهای غیرعلمی درباره درمانهای سریع یا قطعی، میتواند خانوادهها را دچار سردرگمی کند؛ ازاینرو، پرهیز از روشهای فاقد پشتوانه علمی ضروری است.
مدیر گروه کاردرمانی دانشگاه علوم پزشکی مشهد خاطرنشان کرد: مشاهده آگاهانه و بدون قضاوت رفتارهای کودک اهمیت زیادی دارد. خودتشخیصی و مقایسه کودک با دیگران، بهویژه بر اساس اطلاعات فضای مجازی، میتواند اضطراب خانواده را افزایش دهد. توجه به الگوی کلی رشد کودک، رویکردی منطقیتر و سالمتر است.
همه تفاوتهای رشدی به معنای اوتیسم نیست
وی تصریح کرد: برخی تأخیرها یا تفاوتهای رشدی الزاماً نشانه اوتیسم نیستند. کودکان با سرعتها و الگوهای متفاوتی رشد میکنند و برخی ویژگیها میتواند ناشی از تفاوتهای فردی، عوامل محیطی یا تأخیرهای گذرای رشدی باشد.
دکتر قرهباغی در پایان با اشاره به نگرانی والدین درباره تلویزیون و تلفن همراه گفت: بر اساس شواهد علمی، استفاده از صفحهنمایشها باعث ایجاد اوتیسم نمیشود؛ اما استفاده بیش از حد و کنترلنشده میتواند در کودکان، بهویژه کودکان دارای اوتیسم، موجب تشدید برخی چالشها مانند کاهش تعامل اجتماعی، تأخیر گفتار و افت توجه شود. کاهش زمان استفاده از صفحهنمایش و افزایش تعامل انسانی و بازی، نقش مهمی در بهبود این وضعیت دارد.
وی تأکید کرد: درمانهای کودکمحور، انعطافپذیر و مبتنی بر احترام به تفاوتهای فردی، پایدارترین و سالمترین مسیر برای حمایت از کودکان دارای اختلال طیف اوتیسم و خانوادههای آنان است.
