دانش

استاندار خراسان رضوی به همراه رییس دانشگاه علوم پزشکی مشهد از مرکز کوهورت دانشگاه بازدید و در جریان روند اجرای این طرح قرار گرفت.

به گزارش وب دا، علی رضا رزم حسینی و جمعی از مدیران استانی و دانشگاهی ضمن بازدید از بخش های مختلف مرکز کوهورت که در بیمارستان امام رضا(ع) مستقر است گزارشی از روند اجرا و مزایای این طرح نیز دریافت کردند.

استاندار خراسان رضوی همچنین با شرکت در طرح ملی غربالگری فشار خون بالا، اجرای این برنامه ملی را راهکاری اثر گذار در ارتقاء سلامت جامعه و پیشگیری از عوارض ناشی از این بیماری عنوان کرد.

مدیر توسعه و ارزیابی تحقیقات دانشگاه علوم پزشکی مشهد در حاشیه این بازدید در گفتگو با وب دا با اشاره به اجرای طرح پایش سلامت کارکنان در بستر طرح ملی پرشین کوهورت اظهار کرد: با اجرای این طرح ده هزار نفر از کارکنان دانشگاه زیر پوشش قرار می گیرند.

دکتر سعید اسلامی با بیان اینکه این طرح ازسال 96 در مرکز پایش سلامت دانشگاه واقع در بیمارستان امام رضا(ع) آغاز شده است خاطر نشان کرد: تا کنون بیش از ۴ هزار نفر از کارکنان دانشگاه زیر پوشش قرار گرفته اند.

وی تصریح کرد: در این طرح معاینه سونوگرافی تیروئید، تست تعیین سن عروق مرکزی (پالس ویو ویلوسیمتری)، بیوامپدانس (آنتروپومتری) ، معاینه ارتوپدی، نوار قلب (الکتروکاردیوگرافی)، اسپیرومتری و آزمایش خون (شمارش سلولی، بیوشیمی و هورمونی) و ادرار به‌صورت رایگان برای کارکنان انجام و در صورت کامل بودن اطلاعات، نتایج موارد، حداکثر یک هفته پس از حضور در مرکز به ایمیل دانشگاهی شرکت‌کننده ارسال خواهد شد.

مدیر توسعه و ارزیابی تحقیقات دانشگاه علوم پزشکی مشهد در خصوص نتایج اولیه پایش سلامت کارکنان دانشگاه و شیوع بیماری های مزمن اظهار کرد: بیماری کبد چرب با ۱۳.۴درصد، سنگ کلیه با ۱۳.۲درصد، هایپرتنشن با ۸.۲درصد و دیابت با ۴.۲درصد از جمله شایع‌ترین موارد یافت شده در بین کارکنان بوده است.

دکتر اسلامی خاطر نشان کرد:همچنین یافته‌های این طرح نشان می‌دهد ۲۷.۵درصد از شرکت‌کنندگان حداقل یک ندول با میانگین سایز ۰.۸ سانتی‌متر در تیروئید داشته و بسته به ویژگی‌های ندول جهت درمان و یا پیگیری در بازه‌های زمانی منظم تحت نظر می‌باشند.

وی در پایان ضمن قدردانی از مشارکت حداکثری کارکنان و اعضای هیأت‌علمی دانشگاه ابراز امیدواری نمود: طی سال‌های آینده با تشخیص زودهنگام بیماری‌ها و بهبود سطح کمی و کیفی مطالعات در سطح دانشگاه گام بلندی در راستای پیش‌گیری از بیماری‌های مزمن در سطح جامعه برداریم.

محققان عضو شرکت دانش بنیان دانشگاه علوم پزشکی مشهد" کیمیا فرآور بوعلی" موفق به طراحی و تولید کپسول گیاهی لیورفول با خاصیت محافظت از کبد شدند.

 به گزارش وب دا، فرمولاسیون کپسول گیاهی لیورفول ۱۲۰ جهت محافظت کبد و تنظیم مطلوب آنزیم‌های کبدی، تسکین التهاب‌های کبدی و تقویت عملکرد کبد با خاصیت آنتی اکسیدانی و مؤثر در کنترل بیماری کبد چرب توسط شرکت دانش بنیان "کیمیا فرآور بوعلی" مستقر در مرکز رشد فرآورده های دارویی دانشگاه علوم پزشکی مشهد تولید شد.

مدیر عامل شرکت دانش بنیان "کیمیا فرآور بوعلی" در گفتگو با وب دا اظهار کرد: این فرآورده موفق به اخذ پروانه ساخت از سوی سازمان غذا و دارو گردید و مرحله اول تولید صنعتی این داروی گیاهی شامل 100 هزار کپسول، تولید شده که در سراسر کشور توزیع می شود.  

دکتر فاطمه حسن زاده اول خاطر نشان کرد: این دارو ترکیبی از عصاره‌های گیاهی خارمریم، قاصدک، شیساندرا، اسفرزه و سایر ترکیبات مؤثر می‌باشد که برای اولین بار در کشور تولید شده است.

این پژوهشگر عضو شرکت دانش بنیان با بیان اینکه بر اساس بررسی های انجام شده لیورفول در درمان هپاتیت حاد و مزمن مؤثر است تصریح کرد:  در هپاتیت حاد ویروسی، تجویز این دارو سبب کوتاه شدن طول دوره درمان و کاهش بیلی‌روبین سرم، AST و ALT می‌شود.

دکترحسن زاده خاطر نشان کرد: بر اساس مطالعه حیوانی انجام شده سیلیمارین یکی از مواد مؤثره این فرآورده، اثرات ضد کلسترولمی مشابه با پروبوکول را نشان داد؛ علاوه بر آن باعث افزایش  HDLکلسترول و کاهش کلسترول توتال و صفراوی شد.

وی گفت: تأثیر عصاره قاصدک مورد استفاده در فرمولاسیون این دارو در بیماران مبتلا به هپاتیت B مزمن نشان داد که در بیماران تحت درمان، آنزیم‌های کبدی به طور قابل توجهی به سطح طبیعی برگشتند. عصاره شیساندرا یکی دیگر از ترکیبات مؤثر این دارو سبب جلوگیری از افزایش سطح سرمی ALT و AST در آسیب حاد کبدی، کاهش میزان تشکیل مالون‌دی‌آلدهید (MDA) در کبد و افزایش فعالیت آنزیم‌های سوپراکسید دیسموتاز (SOD) و گلوتاتیون پراکسیداز (GSH-Px) در کبد می شود.    

استاد نانوفناوری دارویی دانشگاه علوم پزشکی مشهد، به جهت انجام 180 پژوهش در زمینه‌ی داروسازی و کاربرد فناوری نانو در ساخت داروهای جدید که منجر به تولید مقالات علمی در ژورنال‌های معتبر ایران و جهان شده و بیش از سه هزار ارجاع علمی را به خود اختصاص داده، در ردیف یکی از محققان برجسته این دانشگاه قرار گرفته است.

دکتر محمودرضا جعفری، در سال 77 از دانشگاه ساسکاتچوان کانادا در رشته فارماسوتيكال بيوتكنولوژي، دكتراي تخصصي گرفته است. وی بیش از بیست سال است که بر روی نانوداروها کار می‌کند و حاصل این سال‌های پررنج و مرارت، ساخت دست کم 5 نانو دارو بوده که سه تای آنها به بازار مصرف آمده و دو دارو نیز مراحل کارآزمایی‌های بالینی را در پیش دارند تا به بازار روانه شوند.

او رییس هیأت مدیره‌ی شرکتی است که در سطح خاورمیانه، به عنوان نخستین سازنده‌ی نانوداروها شناخته می‌شود و به خاطر تلاش‌های ارزنده‌اش برای استقلال کشور و رونق تولید ملی، تا کنون دست کم از 5 نهاد عمده‌ی علمی از جمله، معاونت علمی ریاست‌جمهوری و ستاد توسعه‌ی فراورده‌های نانویی تقدیرنامه دریافت کرده است.

فرآورده نانولیپوزومی دوکسوروبیسین هیدروکلراید تزریقی که یکی از نانوداروهای دکتر جعفری است در اسفند ماه 1389 در جشنواره کارمضاعف،همت مضاعف با حضور مقام معظم رهبری معرفی و رونمایی شد و در تاریخ مهر ماه 1390 با حضور ریاست جمهوری معرفی گردید.

گفتگو با این استاد پرکار، متواضع، آرام و خوش‌اخلاق دانشگاه علوم پزشکی مشهد، که نزدیک به 30 سال را در تحصیل علم و خدمت به کشور سپری نموده، در یک نیم‌روز بهاری در اتاق کارش در دانشکده‌ی داروسازی اتفاق افتاد. با سپاس از استاد جعفری، این گفتگو را به مخاطبان وب‌دا تقدیم می‌کنیم.

- آقای دکتر جعفری، با سپاس از اینکه این گفتگو را پذیرفتید، اگر ممکن است از داروی ضد سرطانی که ساخته‌اید شروع کنید. بفرمایید این دارو چه ویژگی‌هایی دارد و ساخت آن چه فرایندی را طی کرده است؟

+ من افتخار ساخت این داروها را از آن مرکز تحقیقات نانوفناوری دارویی و همکارانم در شرکت دانش بنیان اکسیرنانوسینا می‌دانم که من هم عضوی از آن هستم و ده‌ها محقق جوان و دانشجوی پرتلاش در این دو مجموعه حضور دارند و با من همکاری می‌کنند.

آمپول سینادوکسوزوم برای درمان سرطان‌ تخمدان، سرطان سینه‌ی متاستازیک و سرطان کاپوسی سارکوما که در بیماران مبتلا به ایدز دیده می‌شود مورد تأیید مراجع علمی کشور قرار گرفته است و به صورت آف‌لیبل برای برخی سرطان‌های دیگر مثل مالتیپل میلوما هم استفاده می‌شود.

البته این دارو که شکل موجود آن در بازار مصرف که البته امریکایی بود 60 سال سابقه‌ی مصرف داشته و در بازار دارویی مورد استفاده بوده است. اما عوارض جانبی، بخصوص عوارض قلبی این دارو باعث می‌شد که بیشتر بیماران بخصوص آنها که شرایط قلبی خاصی داشتند نتوانند آن را استفاده کنند. دارویی که شرکت ما آن را ساخته، علاوه بر اینکه به طور مستقیم به سلول‌های هدف می‌رسد و به بقیه‌ی قسمت‌ها آسیب نمی‌زند، ایجاد عوارض قلبی آن نیز تا حدود زیادی کاهش یافته و در نتیجه برای همه‌ی بیماران حتی آنها که ناراحتی‌های قلبی عروقی دارند هم به راحتی قابل مصرف می‌باشد.

- لطفا مکانیسم اثر دارو و طریقه‌ی ساخت آن را به زبان ساده بیان بفرمایید.

+ این دارو را ما داخل بسته‌های کوچک نانویی بسته‌بندی کرده‌ایم که صدنانو متر حجم دارد و در واقع صد برابر کوچک‌تر از گلبول‌های قرمز خون است. دارو داخل یک بسته‌ی محافظ قرار دارد که باعث می‌شود به قلب نرود و فقط مقدار کمی وارد خون می‌شود. این دارو چون مشابه یک داروی خارجی بوده که در 1995 توسط مراجع علمی تأیید شده، بنا بر این نیاز به تست بالینی ندارد و در مورد چنین داروهایی همین‌که بتوانیم مشابه‌ بودن آن را با داروی موجود به اثبات برسانیم برای مصرف بالینی کفایت می‌کند. این دارو قبلا با نام داکسیل در اختیار و شاید انحصار یک شرکت آمریکایی بود و تمام متخصصین سرطان آن را می‌شناسند. هنگامی که ما فرموله کردن این دارو را به روش و با تکنیک خاص خودمان انجام دادیم و تولید آن را شروع کردیم در سال اول تولید، هزار ویال به بازار عرضه کردیم اما به خاطر اینکه پزشکان و بیماران از مصرف آن راضی بودند کار خیلی سریع رشد کرد و در طول 2 سال گذشته 40 هزار واحد از این ویال به مصرف بیماران رسیده و در حال حاضر داریم روی صادرات آن کار می‌کنیم.

- آن طور که در رسانه‌ها مطرح شده بود داروی دیگری که با فناوری نانو ساخته‌اید ظاهرا منشأ گیاهی دارد و بومی است. ممکن است در باره‌ی این دارو و ساخت آن هم توضیح بدهید؟

+ این دارو مشابه داروی موجود نیست بلکه به صورت اورجینال، خودمان آن را درست کرده‌ایم. ما از گذشته می‌دانستیم که یک ماده‌ی مؤثره‌ی ضد التهاب در گیاه زردچوبه وجود دارد و در طب سنتی هم از این گیاه برای درمان التهاب به شکل ضماد استفاده می‌شده است.

ماده‌ی اصلی و مؤثره‌ی زردچوبه کورکومین است که هم یک آنتی اکسیدان قوی است و هم خاصیت ضد التهابی دارد. به همین جهت برای تسکین دردها و التهابات و نیز درمان خیلی از بیماری‌ها مفید است.

کورکومین ماده‌ی چربی است که در آب حل نمی‌شود بنا بر این در شکل عادی مصرف زردچوبه، مقدار کمی از آن جذب و بقیه دفع می‌شود. ما از این گیاه، کورکومین را تخلیص و استخراج کرده و آن را داخل یک نانو کپسول بسیار ریز قرار دادیم که حجم آن 10 نانومتر است. این شکل دارویی، جذب آن را 100 برابر افزایش می‌دهد و میزان حلالیت آن در آب را به 100 هزار برابر می‌رساند. بنا بر این، کارآمدی آن در بدن بسیار بالا می‌رود.

- این داروی کورکومین چه خواصی دارد و برای درمان چه دردهایی مفید است؟

+ در مورد فواید و خواص درمانی این دارو کارآزمایی بالینی زیادی انجام شده است. از این دارو برای کاهش التهاب در استئو آرتریت (درد و التهاب زانو) خفیف تا متوسط استفاده می‌شود و به طور کلی در التهابات عضلانی مورد استفاده دارد. همچنین برای کبد چرب، برای کولیت اولسراتیو، کمک در درمان تخمدان پلی کیستیک و نیز کمک به بهبود کسانی که در دوران جنگ با گاز خردل مسموم شده و ریه‌هایشان دچار مشکل است مورد استفاده قرار می‌گیرد. در این مورد اخیر، این دارو را به سفارش یکی از متخصصان داخلی ریه درست کردیم که بر اساس نظر پزشکان، در این مصدومان برای درمان تنگی نفس مؤثر بوده است.

- چه اشکال دارویی از این ماده تولید شده است؟

این دارو که به شکل کپسول خوراکی در دسترس می‌باشد در حال حاضر بیشتر از صدهزار جعبه فقط در مشهد استفاده شده که سفارش‌هایی از دیگر نقاط کشور هم داریم و در حال تولید هستیم.

- چون فرمودید که این ماده، اصالتا در درمان التهاب مؤثر است، آیا تولید فراورده‌ی موضعی آن در دستور کار نیست؟

+ کورکومین در حال حاضر دو شکل کپسول 40 و 80 میلی‌گرم دارد و در حال تولید فراورده‌ی موضعی آن هم هستیم که در حال ورود به بازار است.

- این دارو را در کجا تولید می‌کنید؟

+ مدتی با یکی از شرکت‌های داروسازی قرارداد داشتیم و در آنجا تولید می‌کردیم. در حال رایزنی برای تولید آن در پژوهشکده بوعلی دانشگاه علوم پزشکی مشهد هستیم، چون دارو باید تحت شرایط خاص محیطی و در اتاق تمیز تولید شود که پژوهشکده در حال تجهیز اتاق تمیز است که البته کارکردهای زیادی در تولیدات دانش‌بنیان دارد.

- کورکومین از این جهت که آنتی اکسیدان است در بعد ضد سرطان بودن آن اقدامی نداشته‌اید؟

+ واقعیت این است که فکر می کردم این دارو بیشتر در سرطان، نقش پیشگیری دارد. در حال حاضر روی فرم تزریقی آن داریم کار می‌کنیم. یک دانشجوی پی اچ دی مشغول تحقیق بر روی این دارو است و نتیجه‌ی کار آزمایشگاهی این بوده که در دوز بالا در درمان سرطان مؤثر است. فرم لیپوزومی* آن در درمان سرطان و کمک به تأثیر داروی سینادوکسوزوم قابل ارائه می‌باشد. این ویال در مطالعات سطح حیوان کار شده و داریم کار می‌کنیم که بتوانیم مجوز کارآزمایی بالینی برایش بگیریم و چون قبلا شکل دیگر آن فاز بالینی را گذرانده، از این مرحله، سریع‌تر عبور می‌کنیم.

- پس می‌توان امیدوار بود که این دارو بزودی وارد بازار شود؟

+ خیر. داروی جدید باید تحت مطالعات پری کلینیکال قرار گیرد و بعد از تولید در محیط تمیز، آن را به فاز بالینی می‌بریم. در فاز بالینی 2 ، دارو در تعداد محدودی برای بیمار استفاده می‌شود که هم تأثیر و هم عوارض آن مورد سنجش قرار گیرد و سپس در فاز بالینی سه، تعداد زیاد بیمار مد نظر قرار می‌گیرد و در هر مرحله باید با تأیید وزارت‌خانه به مرحله بعد برود که قطعا زمان زیادی خواهد برد. اما فرم کپسولی آن به واسطه خاصیت ضد التهابی عملا دارد در بیماری‌ها تجویز می‌شود. در سال 94 از این کپسول 5 هزار جعبه عرضه شد و در حال حاضر هر اندازه تولید کنیم مصرف می‌شود. در مشهد هم داریم خط تولید آن را راه می‌اندازیم.

- آیا این تولیدات با کمک دانشگاه ممکن شده است؟

+ البته من استاد دانشگاه علوم پزشکی مشهد هستم و در جریان تحقیقاتم، طرح‌ها را به ستاد نانوفن‌آوری ریاست جمهوری دادم و آنها مجوز شرکت دانش‌بنیان نانوفن‌آوری به من دادند که سرمایه‌گذاری از آنها است و دانش و فن‌آوری از من است. مهم‌ترین چیز برای من تحقیق و توسعه است که بتوانم این کار را ادامه دهم و تولیدات بیشتری برای کشورم داشته باشم.

- به نظر شما تأسیس شرکت‌های دانش‌بنیان، فکر خوبی است؟

+ شرکت‌های دانش‌بنیان ایده‌ی خوبی است که از طریق آن به ثروت و کارآفرینی می‌رسیم. در شرکت ما سی نفر فوق لیسانس به بالا دارند کار می کنند. در دانشگاه علوم پزشکی مشهد از همکاران هیأت علمی ما که 900 نفر هستند اگر 50 نفرشان شرکت دانش بنیان تأسیس کنند تمام دانشجویان فارغ التحصیل مشغول کار می شوند و خدمت بزرگی به استقلال علمی و اقتصادی کشور هم می‌کنند. دانشگاه‌های نسل سه همین است؛ یعنی علمی که منتهی به دانش‌فنی و فن‌آوری و تولید و و ثروت می‌شود.

- راستی، نفرمودید که قبلا از این کپسول در ایران یا در جای دیگری ساخته نشده بود ؟

+ این مدل که ما درست کردیم در ایران یا دیگر نقاط جهان، هیچ‌کس درست نکرده. قبلا کپسول‌های 500 میلی‌گرمی تولید شده اما جذبش کم بوده، چون آنها خود زردچوبه را به شکل کپسول به بازار داده‌اند. محصول ما ثبت اختراع ایران و جهان را دارد و یک فراورده‌ی نانویی به حساب می‌آید.

- سومین دارویی که شما به بازار علمی و درمان کشور ارائه داده‌اید در چه زمینه‌ای است؟

+ راجع به این دارو باید توضیح مقدماتی بدهم تا موضوع کاملا روشن شود. این دارو فرم نانوليپوزومال حاوی آمفوتریسین b  ضد ليشمانيا  و ضد قارچ است. لیشمانیا انگل مولد سالک است. سالک توسط گزش پشه خاکی ایجاد و معمولا بر روی پوست از یک زخم کوچک شروع و به تدریج بزرگ‌تر می‌شود. در ایران، این بیماری بیشتر پوستی است اما در بعضی کشورها، نوع احشایی هم دارد. این بیماری در ایران، عراق، افغانستان، سوریه و شمال آفریقا زیاد دیده می‌شود و معضل سازمان بهداشت جهانی است. بیماری سالک در بیشتر استان‌های ایران دیده شده و در مناطق خشک و کویری کشور زیادتر است. فرم سالک در ایران، دو شکل مرطوب و خشک است که در مشهد بیشتر نوع خشک آن دیده می‌شود ولی 90 درصد سالک در کشور، نوع مرطوب است.

- یعنی شما داروی جدیدی برای درمان سالک درست کرده‌اید؟ قبلا اگر اشتباه نکنم، یک نوع آمپول برای درمان این بیماری استفاد می‌شد، این طور نیست؟

+ بله درست است. حالا به این بخش هم می‌رسم. ما از 1380 تحقیقات در این زمینه را شروع کردیم و 17 سال طول کشید تا به مجوز تولید رسیدیم. ما به یک فرمول جدید از این دارو دست یافتیم. البته مدل تزریقی این دارو روی سالک تأثیر ندارد ولی قبلا برای بیماری‌های قارچی و مننژیت استفاده می‌شده است.

درمان سالک تا حالا با آمپول گلوکانتین بود که مشکلات زیادی داشت؛ اول تزریق دردناک دارد، بخصوص در بچه‌ها، و از این گذشته عوارض قلبی داشت که در مورد بزرگسالان و کسانی که بیماری قلبی دارند کار را دشوار می‌کند. این دارو وارداتی است و مصرفش برای سالک، دوره‌ی نسبتا طولانی دارد به این شکل که سه هفته باید داخل عضله هر روز سه آمپول تزریق شود و یا در تزریق محل زخم باید هشت هفته انجام گیرد.

- بفرمایید که اگر سالک تحت درمان قرار نگیرد خودش خوب نمی‌شود؟

+ سالک مرطوب گاهی پس از چند سال خود به خود خوب می‌شود ولی مدت‌ها خونابه و زخم و وضعیت ناهنجار ظاهری دارد که با درد و خارش همراه است و مشکلات زیادی برای فرد ایجاد می‌کند. اما نوع خشک، بهبودش ممکن است سال‌ها طول بکشد و بعد هم آثار زخم، برای همیشه روی پوست باقی می‌ماند.

- آیا گلوکانتین، میزان بهبودی‌اش صد در صد است؟

+ در سالک خشک، گلوکانتین 50 تا 60 درصد مؤثر است و در نوع مرطوب 80 درصد می‌باشد.

- خب، حالا راجع به اختراع خودتان بفرمایید که چه برتری‌هایی نسبت به گلوکانتین دارد؟

+ ما از سال 86 به یک فرمول خوب رسیدیم و تا سال 90 به کارهای پاراکلینیک پرداختیم. در سال 91 از یک شرکت در سوئیس یک گرانت 68  هزار یورویی گرفتیم و با این کمک، در شرکت رازک سه پچ 5 کیلیویی تولید کردیم. تولید به صورت تمیز انجام شد و مورد کارآزمایی بالینی فاز یک و دو قرار گرفت و نتایج نشان می‌داد که بالاتر از 95 درصد مؤثر بود. کارازمایی فاز سه را زیر نظر سازمان بهداشت جهانی در سالک خشک به مدت چهار سال انجام دادیم. در این کارآزمایی، یک گروه، گلوکانتین به اضافه داروی ما و گروه دیگر دارو نما مصرف کردند. نتیجه این شد که داروی ما 85 درصد در سالک خشک مؤثر بود که سی درصد بیشتر از گلوکانتین شد. بعد به ما پروانه تولید دادند. از اردیبهشت ماه پارسال دارو را وارد بازار کردیم و این دارو از آبان‌ماه سال قبل به پروتکل درمان سالک وارد شد. لازم به توضیح است که سالک خشک، خیلی سخت درمان است و همیشه به دو سه نوع دارو نیاز دارد.

- شکل دارویی فراورده‌ی شما هم تزریقی است؟

+ نه. این فراورده به شکل پماد 4 درصد با فرمولاسیون خاص تولید شده، چون قبلا پماد آمفوتریسین B سه درصد در بازار موجود بوده ولی روی سالک تأثیر نداشته است. بررسی ما نشان می‌دهد که داروی ما اگر در درمان سالک به موقع مورد استفاده قرار گیرد، حتی جای زخم هم روی پوست بیمار باقی نمی‌ماند.

- پس دیگر لازم نیست مبتلایان به این بیماری، آمپول استفاده کنند؟

+ نه. اولا مصرف داروی موضعی، راحت‌تر است. ثانیا این بیماری معمولا در مناطق دور افتاده و روستایی دیده می‌شود که از امکانات دور هستند و از طرفی، تزریق گلوکانتین هم خیلی زحمت دارد و باید توسط پزشک یا تزریقات‌چی مسلط به کار صورت گیرد. اما پمادی که ما ساخته‌ایم بسادگی و توسط خود بیمار یا خانواده روی زخم مالیده می‌شود و زخم بسرعت بهبود می‌یابد.

- گویا ساخت داروهای دیگری هم در دستور کار شرکت‌تان هست. در باره‌ی آنها هم توضیحاتی دارید؟

+ بله. ولی این داروها فعلا در مراحل آزمایشگاهی است که هنوز مطالعاتی باید روی آنها انجام شود و به موقع مطرح خواهد شد.

- با تشکر فراوان از فرصتی که در اختیار ما قرار دادید.

+ من هم از وب‌دا و دانشگاه علوم پزشکی مشهد که فرصت رشد و بالندگی را برای محققین و دانشوران عرصه‌های مختلف علمی فراهم می‌کنند تشکر می‌کنم.

* لیپوزومها :حبابچه‌هایی به قطر تقریبی nm2 هستند که دیواره فسفولیپیدی دو لایه شبیه به غشا سلولی دارند و می‌توانند در دیواره یا فضای داخلی خود مواد مختلفی را حمل می‌کنند. لیپوزومها در آزمایشگاه از مشتقات فسفو لیپیدی طبیعی (مثل فسفاتیدیل اتانول آمین تخم مرغ) یا از ترکیبات surfactant خالص مثل دیول اویل فسفاتیدیل اتانول آمین (DOPE = تولید می‌شوند.

پزشکی هسته‌ای در دنیا کمتر از 100 سال سابقه دارد. اولین کوشش‌ها به امریکا و برخی کشور های اروپایی در سال‌های پیش از 1930 مربوط می‌شود و نخستین‌ بار دانشمندانی از این کشورها، پای رادیوایزوتوپ‌ها را به پزشکی و تصویربرداری باز کردند. در تصویربرداری هسته‌ای، فرایندهای متابولیکی در تصاویر نمایان می‌شود که کمک بیشتری برای متخصصین مختلف بخصوص متخصصین سرطان‌ها فراهم می‌سازد در صورتی‌که دیگر اشکال تصویربرداری‌های پزشکی همانند مقطع‌نگاری رایانه‌ای و ام‌آرآی عموماً اطلاعات ساختاری و آناتومیکال تولید می‌کنند.

هر چند گذشته‌ی این دانش در ایران نیز حدود 55 سال قدمت دارد اما حتی در امریکا نیز، ایرانیان همواره پردرخشش بوده‌اند و یکی از بالاترین جوایز این علم را عباس علوی در سال 2004 میلادی بدست آورده است. این دانشمند ایرانی نام خود را در پزشکی هسته‌ای جهان به عنوان کسی که سیستم‌های پت اسکن را گسترش داده به ثبت رسانده است.

معرفی مدیر گروه پزشکی هسته‌ای

دکتر سید رسول زکوی، استاد دانشکده پزشکی دانشگاه علوم پزشکی مشهد، متخصص پزشکی هسته‌ای و عضو انجمن تیروئید آسیا و اقیانوسیه، انجمن تیروئید اروپا و انجمن پزشکی هسته‌ای اروپا می‌باشد که از سال 1374 کار در پزشکی هسته‌ای در این دانشگاه را آغاز کرده است.

ایجاد بخش بستری بیماران کانسر تیروئیدی و بخش پزشکی هسته‌ای برای اولین بار در شرق کشور، ایجاد غنی‌ترین بانک اطلاعاتی بیماران سرطان تیروئید، آزمایشگاه ویژه بیماران کانسر تیروئید و تهیه دستگاه سونوگرافی ویژه تیروئید برای انجام تحقیقات تیروئیدی از جمله فعالیت های این پژوهشگر است. زکوی در سال 2009 میلادی دوره تکمیلی سونوگرافی تیروئید، PET/CT, SPECT/CT  را در بیمارستان ویلهلمینین اتریش طی کرده و عضویت افتخاری گروه پزشکی هسته‌ای این بیمارستان را بدست آورده است. وی عضو بورد و ممتحن بورد آسیا اقیانوسیه پزشکی هسته‌ای و سردبیر مجله پزشکی هسته‌ای آسیا اقیانوسیه است که نشریه رسمی انجمن اسیا اقیانوسیه می‌باشد. وی علاوه بر مسؤولیت و فعالیت در تحریریه‌ی چند مجله علمی داخلی و بین‌المللی، رئیس مرکز تحقیقات پزشکی هسته‌ای و مدیر گروه پزشکی هسته‌ای دانشگاه علوم پزشکی مشهد نیز هست.

وب‌دا در خصوص دستاوردهای پزشکی هسته‌ای در دانشگاه علوم پزشکی مشهد، مشکلات پیش روی این دانش و آینده‌ی روشن آن، گفتگویی با دکتر زکوی داشته که حاصل آن را در اینجا می‌خوانیم.

 - اگر ممکن است در مورد تاریخچه‌ی گروه، اطلاعاتی ارائه بفرمایید تا وارد پرسش‌های جزئی‌تر بشویم.

+ گروه پزشکی هسته‌ای، یکی از گروه‌های پیشرو دانشگاه علوم پزشکی مشهد است. در واقع، دانشگاه علوم پزشکی مشهد اولین دانشگاه خارج از پایتخت بود که دانشجوی تخصصی در این رشته پذیرش کرد. در حدود 10 سال قبل فقط دانشگاه تهران و سپس دانشگاه شهید بهشتی،‌ اقدام به پذیرش دانشجو در این رشته کرده بودند و دانشگاه علوم پزشکی مشهد، اولین دانشگاه استانی بود که در این سطح، دستیارتخصصی جذب نمود.

گروه پزشکی هسته‌ای در هر سه قسمت آموزش، پژوهش و درمان، فعالیت‌های قابل توجهی داشته است. در آموزش، ما سال‌هاست که برای تکنسین‌ها و تکنولوژیست‌ها دوره‌های آموزشی برگزار می‌کنیم و همان‌طور که گفتم، در سطح تخصصی هم پذیرش دستیار داریم. در بخش پژوهش، در 5 سال گذشته جندین بار به عنوان گروه برتر پژوهشی از سوی دانشگاه معرفی شده‌ایم و در قسمت درمان هم به موفقیت‌های چشم‌گیری دست یافته‌ایم.

- به طور مشخص، چه فعالیتی در قسمت پژوهشی داشته‌اید که عنوان گروه را در سطح وسیع‌تری مطرح کرده باشد؟

+ برای مثال در سرطان تیروئید، و اینکه بیماران بر اساس چه پروتکلی درمان شوند یک سری کارهایی در سطح جهان انجام شده بود و برخی تناقض‌ها وجود داشت. ما مقالات پژوهشی متعددی در این زمینه بیرون دادیم که در بیشتر منابع علمی، چاپ شده است. از جمله در پرکاری تیروئید، انجمن تیروئید امریکا برخی توصیه ها را بر اساس نتایج مطالعه ما انجام می دهد و به مقاله‌ی ما ارجاع می دهد.

در قسمت لنف‌نود پیشاهنگ نیز یکی دیگر از همکاران‌مان تحقیقات ارزشمندی داشته است. در واقع بیشترین تولید علم در این شاخه را همین بخش داشته است. این کار، هم امتیازات دانشگاه در این زمینه را افزایش داد و هم نیاز بیماران در این قسمت، مرتفع کرد. علاوه بر این در زمینه‌ی درمان بیماران سؤا‌ل‌هایی در سطح پزشکی هسته‌ای در دنیا وجود داشت که پاسخ داده نشده بود و گروه ما در حد توان سعی کرد به برخی از این پرسش‌ها پاسخ دهد.

- می‌شود چند نمونه را ذکر بفرمایید؟

+ بله. همچنان که عرض کردم در شاخه های قلب، تیروئید لنف نود پیشاهنگ و آنکولوژی کارهایی انجام شد. در تیروئید در حد توصیه‌نامه‌های جهانی وارد شدیم و توفیق داشتیم. در برخی دیگر از پروتکل‌های درمانی نیز تغییراتی را موجب شدیم. در تکنیک لنف نود سینتی گرافی نتایج درخشانی داشتیم و متا آنالیزهای ارزشمندی را انجام دادیم. در مجموع استنادات زیادی به مقالات منتشر شده‌ی ما صورت گرفت که مایه‌ی مباهات کشور عزیزمان و دانشگاه علوم پزشکی مشهد است. می‌توان گفت بیش از یکصد استناد به برخی از مقالات ما در سطح دنیا شده است.

- در بخش درمان هم گویا موفقیت‌هایی داشته‌اید؟ لطفا نمونه‌هایی از موفقیت‌های بخش درمان را هم ذکر بفرمایید.

+ بهتر می‌دانم که کمی در باره‌ی بخش درمان و مسیری که ما در این سال‌های طی کرده‌ایم، توضیحاتی بدهم.  در سال 74 که ما کارمان را شروع کردیم در کل شرق کشور هیچ متخصص پزشکی هسته ای نداشتیم، مخصوصا کسی که در زمینه‌ی سرطان تیروئید کار کند. ما کارمان را در یک درمانگاه نسبتا کوچک شروع کردیم اما در همین مرکز در ید درمانی پرکاری تیروئید، ید درمانی سرطان تیروئید، درمان‌های سرپایی تیروئید و تصویر‌برداری‌های بخش‌های مختلف با مواد رادیواکتیو، فعالیت‌های زیادی داشتیم. به تدریج که دستگاه گاما کامرا برایمان خریداری شد اسکن‌های کلیه پیوندی و اسکن‌های قلب و استخوان که طیف وسیعی هستند را انجام دادیم. این خدمت، آن موقع در کل منطقه نبود و ما در امور تشخیصی، سه هزار نفر را در هر سال پاسخ‌گویی می‌کردیم که آمار بالایی به حساب می‌آمد. در سال 78 با توجه به بالارفتن آگاهی عمومی و استقبال مردم، صف نوبت طولانی شد. اما تحریم‌ها اجازه‌ی تجهیزات بیشتر را نمی‌داد. در زمان زلزله‌ی بم که یک مدت کوتاه، تحریم‌ها برداشته شد، دستگاه دوم گاما کامرا را خریداری کردیم و بسرعت، صف انتظار شکسته شد و بیماران از نوبت دهی طولانی آسوده شدند. یعنی نوبت‌های سه ماهه به یک ماه تقلیل یافت. در حال حاضر به همت یکی دیگر از همکاران ما ، درمان با لوتیشیوم نیز در بخش انجام می شود که درمانهای جدید و بسیار مفیدی هستند. 

- چرا آن مقطع با این همه فاصله‌ی زمانی، به یادتان مانده؟ چه مسئله‌ای موجب این یادآوری شده است؟

+ سؤال جالبی است. به خاطر دارم که از آن زمان تا کنون با وجود افزایش نیازها، پیشرفت تکنولوژی در زمینه‌ی تصویربرداری و تغییرات مهم در درمان سرطان‌ها، متأسفانه به خاطر مسائل مختلف از جمله وضعیت اقتصادی، هیچ دستگاه جدیدی برای ما خریداری نشد تا همین یکی دو ماه گذشته که به همت رییس دانشکاه دو دستگاه جدید خریداری و نصب شد. این در حالی است که در این مدت بسیاری از کشورهای همسایه‌ی ما، با وجود قابل مقایسه نبودن نیروی انسانی توانمند با ایران در ان کشورها، چندین برابر ما تجهیزات تصویربرداری دارند.

- مثلا کشور خاصی را به یاد دارید؟

+ بله. ماه گذشته گزارش وضعیت پزشکی هسته‌ای هند در کنفرانس آسیا اقیانوسیه پزشکی هسته‌ای ارائه شد و اعلام شد که تعداد دستگاه‌های پت در هند در حال حاضر بیشتر از تعداد دستگاه‌های گاما کامرا است. یعنی دستگاه‌های جدیدتر که امکانات زیاد‌تر و دقیق‌تری دارد بیشتر از دستگاه‌های قدیمی بود که الآن ما هنوز از آنها استفاده می‌کنیم. دستگاه‌های تصویربرداری ما در این سال‌ها فرسوده شده است. آقای دکتر دارابی، رئیس دانشگاه، با نگاه ابتکاری که دارند به این مسئله توجه کردند و دو دستگاه جدید برایمان خریداری کردند که وضعیت‌ را خیلی بهتر کرد و این دستگاه‌های جدید خیلی پیشرفته‌تر از دستگاه‌های قبلی است. یکی از دستگاه‌ها در حال راه اندازی است و یکی هم راه‌اندازی شده و به‌زودی، صف نوبت شکسته خواهد شد. در این اسکنرها، کیفیت تصاویر خیلی بهتر است. اما مشکل بزرگ‌تر یعنی عدم وجود پت در دانشکاه کماکان باقی است.

- از نظر فضای فیزیکی هم کمبودی دارید؟

+ بله داشتیم. در واقع ما تا سال 91 که به این قسمت آمدیم در یک درمانگاه کوچک کار می‌کردیم و قبل از آن در بیمارستان امام رضا(ع) بودیم. سال 91 تجمیع صورت گرفت که بخش بستری هم در اینجا راه‌اندازی شد و قبل از آن، بخش بستری در پزشکی هسته‌ای در مشهد نداشتیم. در حال حاضر مشکل فضای فیزیکی نداریم.

- در باره‌ی درمان سرطان با لوتیشیوم هم فرمودید که توفیقات بزرگی داشته‌اید. آیا این پروژه، در سطح کشور در دانشگاه دیگری هم انجام شده بود؟

+ نه. این کار اولین بار در سطح کشور و کلان‌منطقه‌ی آموزشی 9 شروع شد. این کار با همکاری سازمان انرژی اتمی آغاز شد و پیشرفت خوبی هم داشت اما در حال حاضر به خاطر وضعیت تحریمی، این کار با کندی پیش می‌رود. در حال حاضر برخی دانشگاههای دیگر هم این کار را شروع کرده‌اند.

- در خبرها، چیزی راجع به نقشه‌ی ژنتیکی و یا به عبارتی بانک اطلاعاتی سرطان تیروئید از قول شما شنیدیم. راجع به این طرح هم اطلاعاتی به خوانندگان ما بدهید.

+ یک طرح نیماد هست که طرح ملی می باشد که به صورت کشوری انجام می شود. در این طرح، سعی می‌کنیم نقشه‌ی ژنتیکی سرطان تیروئید را در سطح کشور مشخص کنیم و به همین جهت، نمونه‌های سرطانی را از سراسر کشور دریافت و در اینجا روی آنها کار می‌کنیم. امیدواریم این کار طی یکی دو سال آینده به نتیجه برسد و این نقشه کامل شود که طرح پژوهشی مهمی به حساب می‌آید.

- در مورد اسکنرهای پیشرفته‌ای که می‌فرمودید در مشهد نداریم و کار درمان سرطان‌های مختلف را با چالش مواجه کرده بفرمایید.

+ بله. همان‌طور که گفتم این اسکنرها در برخی کشورهای همسایه به وفور موجود است و در مشهد، فقط یک دستگاه در بیمارستان رضوی وجود دارد و چون در بیمارستان رضوی با تعرفه‌های بخش خصوصی اداره می‌شود و خیلی گران است، برای بیشتر بیماران، امکان پرداخت هزینه‌های این نوع اسکن، وجود ندارد. دانشگاه به خاطر تحریم‌ها و سرمایه‌گذاری نسبتا بالا و وضعیت اقتصادی نامساعد، نتوانسته‌ است آن را خریداری کند. در حال حاضر، طرحی را دنبال می‌کنیم که اگر بتوانیم با مشارکت بخش خصوصی و سرمایه‌گذاری این بخش، دستگاه پت را خریداری و با تعرفه‌های دولتی بهره‌برداری کنیم تا بتوانیم به تشخیص‌های دقیق‌تر، مؤثرتر و درمان‌های کامل‌تری در سرطان‌ها دست یابیم و بیماران هم قادر به پرداخت هزینه‌ها باشند.

- به خاطر نبودن این دستگاه، چه مشکلاتی وجود دارد؟

+ مثلا در درمان‌ لنفوم‌ها اگر پت نباشد حدود 80 درصد درمان‌های روز دنیا قابل اجرا نیستند و باید از روش‌های دیگر استفاده کنیم که امکان درمان ایده‌آل را از بیمار سلب می کند. به خاطر همین، بعضی بیماران ممکن است درمان بیشتر و برخی درمان کمتر دریافت کنند که هر کدام مشکلاتی دارد. با دستگاه پت، می‌توان درمان را در هر لحظه مورد ارزیابی قرار داد و میزان مناسبی از درمان و دارو را تجویز نمود. این نقص بزرگی در کشور است که متد درمان ما در سرطان قدیمی باشد. در حالی که کل این سرمایه‌گذاری حدود سه میلیون دلار است و با خرید این دستگاه، تحولی در درمان سرطان‌ها در شرق کشور اتفاق می‌افتد.

- اقدام و پیگیری برای این دستگاه هم داشته‌اید؟

+ بله. به تمام رؤسای دانشگاه نامه نوشته‌ام و اعلام کرده‌ام اما تا کنون انجام نشده است. البته آنها هم محدودیت‌هایی دارند اما ما نمی‌توانیم سلامت مردم را به بخش خصوصی واگذار کنیم چون خیلی از مردم، توان پرداخت هزینه‌ها را ندارند. استفاده از این روش ثابت شده که درمانهای آنکولوژی را بهینه و هزینه‌ها را کاهش می‌دهد. اگر پزشک و بیمار اطلاع داشته باشند تومور چقدر گسترش یافته هزینه‌ی غیر ضروری نمی‌کنند و شیمی‌درمانی‌های اضافی یا کم را انجام نمی‌دهند. هزینه‌های شیمی‌درمانی سرسام‌آور است. به خاطر عدم اطلاع از نحوه تشخیص اولیه، به نوعی داریم ولخرجی می‌کنیم چون کار درمان به صورت علمی هدایت نمی‌شود. این ضعف بزرگی است و هزینه‌ی زیادی به کشور تحمیل می‌کند.

- پزشکی هسته‌ای در کدام سرطان‌ها و در چه مراحلی وارد فرایند درمان می‌شود؟

+  پزشکی هسته‌ای عمدتا در تومورهای غددی عصبی (نوروآندوکرین‌ها) تیروئید و پروستات مقاوم به درمان وارد می‌شود اما در هر سرطان دیگری که دست‌اندازی به استخوان‌هاداشته باشد باز هم پزشکی هسته‌ای در تسکین دردها کاربرد دارد. در برخی سرطان‌ها مثل کبد، مداخله‌ی ما تسکینی است و درمان کامل مد نظر نیست اما در تیروئید، درمان کامل است. مثلا ما بیمارانی را داریم که از سال 74 با وجود سرطان پیشرفته تیروئید تحت درمان هستند و بیش از 20 سال است که به زندگی عادی ادامه می‌دهند. به عبارت دیگر، ما در برخی سرطان‌ها طول عمر بیمار را بیشتر می‌کنیم و در بعضی دیگر، دردها را التیام می‌بخشیم.

- به جز دستگاه پت، آیا مشکلات دیگری هم برای کار دارید؟

+ بقیه مسائل و مشکلات مدیریتی است. در بخش‌های پیشرفته دانشگاهی، یک سری پرسنل پژوهشی تخصصی باید باشند. این پرسنل نیازمند تجهیزات پژوهشی و یک سری آزمایشگاه هستند. در این زمینه محدودیت داریم. آقای دکتر تفقدی، معاونت پژوهشی دانشگاه لطف کردند و اقداماتی داشتند اما ما نیروی متخصص پژوهشی نمی‌توانیم بگیریم و فعلا نیروها عمدتا در حد کارشناس هستند. این دوستان به اندازه‌ی کافی توانمند نیستند. در خیلی جاهای دنیا از نیروی متخصص استفاده می‌شود که نیازمند هزینه‌ی ببیشتر است چون باید بتوانیم حقوق کافی به آنها بدهیم که زندگی‌شان را بگذرانند و خود را وقف خدمت و تحقیق کنند.

به هر حال، انجام پژوهش در سطح کارشناسی و پزشکی عمومی، یک سری محدودیت‌هایی دارد. سرمایه‌گذاری در پژوهش باید خیلی بیشتر باشد. در برخی از پژوهش ها ما امکان انجام پژوهش را نداریم مثلا انجام هر پت حدود 5.7 میلیون تومان هزینه دارد و در واقع یک پژوهش ساده با 30 بیمار ممکن است صدها میلیون تومان هزینه داشته باشد که در حد و توان بودجه های پزوهشی ما نیست. تازه اگر بخواهیم با دنیا رقابت کنیم به جای بیست سی بیمار باید دو هزار بیمار مورد بررسی تحقیقاتی قرار گیرند که ممکن است میلیاردها تومان هزینه داشته باشد. به نظر می آید یک سیستم قدرتمند آینده‌نگر لازم داریم که بتوانیم در دنیا حرف  برای گفتن داشته باشیم و گرنه اقدامات مقطعی برای سیر کاروان علمی کشور، روند خوبی نیست. به نظر من ما نیازمند یک پایداری و یک آینده مشخص و برنامه‌ریزی درازمدت هستیم که امیدواریم مد نظر بزرگان قرار گیرد.