نتایج یک پژوهش بلندمدت در دانشگاه علوم پزشکی مشهد نشان میدهد استفاده از «کروسین» ماده مؤثره زعفران میتواند مسیر درمان شکستگیهای پیچیده استخوان را متحول کند؛ دستاوردی که با افزایش چشمگیر القای استخوانسازی و ارتقای عملکرد داربستهای مهندسی بافت، این طرح را به آستانه ورود به فاز بالینی رسانده است.
استاد تمام گروه بیوتکنولوژی دارویی دانشگاه علوم پزشکی مشهد در گفتگو با وب دا از دستیابی به نتایج قابلتوجه در یک پروژه پژوهشی ۸ تا ۱۰ ساله در حوزه مهندسی بافت استخوان خبر داد و گفت: استفاده از کروسین، ماده مؤثره زعفران، توانسته است القای تمایز سلولهای بنیادی به سلولهای استخوانی را در فعالیت آلکالینفسفاتاز تا حدود ۴۰ برابر افزایش دهد. این یافتهها ابتدا در محیط کشت سلولی و سپس در قالب داربستهای زیستی بررسی و تأیید شده است.
دکتر فاطمه کلالینیا با اشاره به رویکرد اصلی این طرح توضیح داد: در این پژوهش، داربست کلاژن–کیتوزان–نانوهیدروکسیآپاتیت حاوی کروسین طراحی و بهعنوان بستر مهندسی بافت استخوان به کار گرفته شد. مهندسی بافت از سه جزء اصلی «داربست، سلول و فاکتورهای پیامرسان» تشکیل میشود و هدف آن جایگزینی بافتهایی است که بدن بهطور طبیعی قادر به ترمیم آنها نیست؛ تمرکز این طرح نیز بر شکستگیهای وسیع استخوان بوده است.
وی درباره نتایج مرحله نخست مطالعه گفت: در این مرحله، کروسین مستقیماً روی سلولهای بنیادی به کار رفت و نسبت به محیط کنترل مثبت، حدود ۴۰ برابر افزایش در القای استخوانسازی مشاهده شد که مقاله آن نیز با کیفیت علمی مناسب منتشر شده است. در مرحله بعد، با قرار گرفتن کروسین روی داربست کلاژنی، میزان اثرگذاری به حدود ۱۴ برابر رسید که با توجه به لزوم آزادسازی مولکول از داربست، نتیجهای مطلوب و قابل انتظار محسوب میشود.
این استاد دانشگاه با اشاره به ضرورت تقویت مکانیکی داربستها افزود: داربست کلاژنی بهتنهایی از نظر استحکام برای کاربردهای استخوانی کافی نبود، به همین دلیل با کیتوزان و نانوهیدروکسیآپاتیت ترکیب شد. نانوهیدروکسیآپاتیت که همان املاح کلسیمی موجود در استخوان است، مقاومت مکانیکی داربست را بهطور محسوسی افزایش داد. این داربستها به دو روش فریزدرای و پرینت سهبعدی ساخته شدند و نتایج نشان داد افزودن هیدروکسیآپاتیت، عملکرد کروسین را نیز بهبود میبخشد.
دکتر کلالینیا با اعلام تکمیل مطالعات حیوانی تصریح کرد: تحقیقات پیشبالینی انجام شده و طرح آماده ورود به فاز بالینی است. مسیر پیشرو، تجاریسازی این دستاورد چه بهصورت کروسین منفرد و چه در قالب داربست ترکیبی است. وی همچنین بر اهمیت ساخت داربستهای اختصاصی متناسب با شکل دقیق ناحیه آسیبدیده با استفاده از فناوری پرینت سهبعدی تأکید کرد تا انطباق کامل با ساختار طبیعی استخوان حاصل شود.
وی در بخش دیگری از سخنان خود، چالشهای اصلی این حوزه را کمبود بودجه پژوهشی و محدودیت نیروی انسانی پژوهشگر باانگیزه عنوان کرد و گفت: هزینه بالای فاکتورهای پروتئینی و سنگینی کارهای مهندسی بافت، پیشبرد طرحها را دشوار میکند. با این حال، زیرساختهای لازم در مشهد فراهم است و فعالیتهای انجامشده در دانشگاه علوم پزشکی مشهد از نظر سطح علمی قابل مقایسه با مراکز پژوهشی معتبر جهان است.
استاد تمام بیوتکنولوژی دارویی دانشگاه علوم پزشکی مشهد در پایان با اشاره به جایگاه این شهر در حوزه سلولهای بنیادی و پزشکی بازساختی خاطرنشان کرد: با فراهم بودن امکانات و اخذ مجوزهای لازم، تنها یک گام تا فعالشدن بخش سلولدرمانی و آغاز مسیر تجاریسازی در این حوزه باقی مانده است؛ گامی که میتواند امید تازهای برای درمان بیماران با آسیبهای پیچیده استخوانی ایجاد کند.
