پایگاه خبری وبدا

مدیر مرکز مشاوره دانشگاه علوم پزشکی مشهد با تشریح درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد (ACT) گفت: این رویکرد نوین روان‌درمانی به جای تلاش برای حذف افکار و هیجان‌های ناخوشایند، به افراد می‌آموزد تجربه‌های درونی خود را بپذیرند، بر اساس ارزش‌های شخصی تصمیم بگیرند و حتی در حضور اضطراب، غم یا ترس، زندگی هدفمند و معناداری را دنبال کنند.

دکتر حمیده صمدی، مدیر مرکز مشاوره دانشگاه علوم پزشکی مشهد، در گفت‌وگو با وبدا، درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد (Acceptance and Commitment Therapy) یا ACT را یکی از رویکردهای نوین و مبتنی بر شواهد در روان‌درمانی معرفی کرد و اظهار داشت: این شیوه که از درمان‌های موج سوم شناختی ـ رفتاری به شمار می‌رود، توسط «استیون هیز» و همکارانش در دهه ۱۹۸۰ توسعه یافت و امروزه به عنوان یکی از رویکردهای مؤثر در ارتقای سلامت روان و افزایش کیفیت زندگی شناخته می‌شود.

وی با بیان اینکه ACT نگاه متفاوتی به رنج‌های روانی دارد، افزود: در این رویکرد، مشکل اصلی انسان صرفاً وجود افکار، احساسات یا هیجان‌های ناخوشایند نیست، بلکه تلاش مداوم و فرساینده برای کنترل، سرکوب یا حذف این تجربه‌های درونی است. این چرخه می‌تواند به اجتناب، کاهش عملکرد، فرسودگی روانی و فاصله گرفتن از یک زندگی ارزش‌محور منجر شود.

دکتر صمدی با اشاره به نمونه‌ای از این وضعیت گفت: فردی که دچار اضطراب اجتماعی است، ممکن است از سخنرانی، حضور در جمع، درخواست شغل یا برقراری روابط عاطفی اجتناب کند؛ در نتیجه، زندگی او به جای ارزش‌ها و اهداف شخصی، تحت تأثیر اضطراب و ترس هدایت می‌شود. ACT تلاش می‌کند این چرخه را متوقف کرده و به فرد کمک کند انتخاب‌هایی آگاهانه و همسو با ارزش‌های زندگی خود داشته باشد.

هدف ACT؛ افزایش انعطاف‌پذیری روان‌شناختی

مدیر مرکز مشاوره دانشگاه علوم پزشکی مشهد تصریح کرد: هدف ACT حذف کامل اضطراب، غم یا افکار منفی نیست، بلکه افزایش «انعطاف‌پذیری روان‌شناختی» است؛ یعنی فرد بتواند با آگاهی، پذیرش تجربه‌های درونی و پایبندی به ارزش‌های شخصی، رفتارهایی مؤثر و سازگار در مسیر زندگی خود انتخاب کند.

وی افزود: افراد دارای انعطاف‌پذیری روان‌شناختی، احساسات و افکار خود را انکار نمی‌کنند یا از آن‌ها نمی‌گریزند، بلکه با وجود تجربه هیجان‌های دشوار، همچنان در مسیر ارزش‌های شخصی خود حرکت می‌کنند.

شش مؤلفه اصلی درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد

دکتر صمدی با اشاره به ساختار این رویکرد درمانی اظهار کرد: ACT بر شش فرایند اصلی شامل پذیرش، گسلش شناختی، تماس با لحظه اکنون، خود به عنوان زمینه، شفاف‌سازی ارزش‌ها و اقدام متعهدانه استوار است.

وی درباره این مؤلفه‌ها توضیح داد: پذیرش به معنای تسلیم شدن در برابر مشکلات نیست، بلکه به فرد می‌آموزد بدون جنگیدن با افکار و احساسات، حضور آن‌ها را بپذیرد. در گسلش شناختی نیز افراد یاد می‌گیرند افکار خود را حقیقت مطلق تلقی نکنند و میان خود و محتوای ذهنشان فاصله ایجاد کنند.

مدیر مرکز مشاوره دانشگاه افزود: تمرکز بر لحظه اکنون با استفاده از تمرین‌های ذهن‌آگاهی، کمک می‌کند فرد از نشخوار ذهنی درباره گذشته یا نگرانی مداوم نسبت به آینده فاصله بگیرد. همچنین در مفهوم «خود به عنوان زمینه»، فرد می‌آموزد خود را صرفاً مجموعه‌ای از افکار، احساسات یا برچسب‌های ذهنی نداند.

وی با تأکید بر جایگاه محوری ارزش‌ها در ACT گفت: ارزش‌ها جهت حرکت زندگی را مشخص می‌کنند و با اهداف تفاوت دارند؛ زیرا هدف نقطه پایان دارد، اما ارزش مسیر مستمر زندگی است. پس از شناسایی ارزش‌ها نیز فرد با «اقدام متعهدانه» گام‌های عملی برای تحقق آن‌ها برمی‌دارد، حتی اگر هم‌زمان احساساتی مانند اضطراب یا خستگی را تجربه کند.

تغییر رابطه با افکار، نه حذف آن‌ها

دکتر صمدی با بیان تفاوت ACT با درمان شناختی ـ رفتاری سنتی (CBT) اظهار کرد: در CBT بیشتر بر تغییر محتوای افکار و کاهش علائم تمرکز می‌شود، اما در ACT هدف، تغییر رابطه فرد با افکار و هیجان‌ها و افزایش کیفیت زندگی است. در این رویکرد، به جای اینکه افکار درست یا نادرست تلقی شوند، میزان مفید بودن آن‌ها در جهت یک زندگی ارزشمند مورد توجه قرار می‌گیرد.

وی افزود: تمرین مشاهده افکار، ذهن‌آگاهی، اسکن بدن، شفاف‌سازی ارزش‌ها و استفاده از استعاره‌هایی مانند «برگ‌ها روی رودخانه»، «اتوبوس و مسافران» و «طناب‌کشی با هیولا» از جمله تکنیک‌های رایج این رویکرد درمانی است.

کاربردهای گسترده ACT در سلامت روان

مدیر مرکز مشاوره دانشگاه علوم پزشکی مشهد با اشاره به شواهد علمی موجود درباره اثربخشی ACT گفت: مطالعات متعدد نشان داده‌اند این رویکرد در کنار سایر مداخلات درمانی می‌تواند در مدیریت اختلالاتی مانند اضطراب، افسردگی، وسواس فکری ـ عملی، استرس، درد مزمن، سوگ، اختلال استرس پس از سانحه، اضطراب اجتماعی، اعتیاد، فرسودگی شغلی و همچنین سازگاری روانی با بیماری‌های مزمن مانند سرطان و دیابت مؤثر باشد.

وی افزود: مهم‌ترین مزیت ACT تمرکز بر ساختن یک زندگی معنادار، افزایش حضور آگاهانه در لحظه، کاهش اجتناب از تجربه‌های دشوار و تقویت تاب‌آوری روانی است؛ رویکردی که قابلیت استفاده در درمان فردی، گروهی و برنامه‌های خودیاری را نیز دارد.

پذیرش رنج؛ گامی برای کاهش رنج

دکتر صمدی در عین حال با اشاره به برخی محدودیت‌های این رویکرد خاطرنشان کرد: پذیرش برای برخی افراد در ابتدای درمان ممکن است دشوار باشد و گاهی به اشتباه با تسلیم شدن یکسان تلقی شود. همچنین موفقیت این درمان به تمرین مستمر مهارت‌ها، مشارکت فعال فرد و تداوم جلسات درمانی بستگی دارد و در برخی اختلالات، ACT در کنار سایر درمان‌های مبتنی بر شواهد به کار گرفته می‌شود.

وی در پایان تأکید کرد: درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد بر این اصل استوار است که رنج بخشی طبیعی از تجربه انسان است و تلاش مداوم برای حذف آن، اغلب به افزایش رنج منجر می‌شود. ACT به افراد کمک می‌کند به جای جنگیدن با افکار و احساسات، آن‌ها را با آگاهی بپذیرند، ارزش‌های زندگی خود را روشن سازند و با انتخاب رفتارهای آگاهانه و ارزش‌محور، کیفیت زندگی، تاب‌آوری و سلامت روان خود را ارتقا دهند.