پایگاه خبری وبدا

مدیر گروه بهبود تغذیه جامعه معاونت بهداشت دانشگاه علوم پزشکی مشهد با تأکید بر نقش تغذیه مناسب در حفظ توان جسمی بیماران مبتلا به سرطان و کمک به تحمل بهتر درمان، راهکارهایی برای مدیریت بی‌اشتهایی، جبران نیازهای انرژی و پروتئین و پیشگیری از کاهش وزن ناخواسته در طول شیمی‌درمانی و پرتودرمانی تشریح کرد.

دکتر زهرا اباصلتی در گفتگو با وب دا با اشاره به اهمیت تغذیه در مراقبت از بیماران مبتلا به سرطان اظهار کرد: در طول درمان‌هایی مانند شیمی‌درمانی و پرتودرمانی، عواملی نظیر تهوع، بی‌اشتهایی، تغییر حس چشایی و بویایی، مشکلات دهان و دستگاه گوارش و همچنین تغییرات روحی و روانی ممکن است دریافت مواد غذایی را کاهش دهد. تداوم این وضعیت می‌تواند به کاهش وزن، تحلیل توده عضلانی و افت توان جسمی بیمار منجر شود؛ ازاین‌رو، تأمین انرژی و پروتئین مورد نیاز بدن در این دوران اهمیت ویژه‌ای دارد.

وی افزود: حفظ وضعیت تغذیه‌ای مناسب به بیمار کمک می‌کند توان جسمی خود را بهتر حفظ کند و با عوارض احتمالی درمان مقابله کند. البته نیازهای تغذیه‌ای بیماران با توجه به نوع سرطان، مرحله بیماری، روش درمان، وضعیت جسمی و عوارض ایجادشده متفاوت است و برنامه غذایی باید متناسب با شرایط هر فرد و با همراهی پزشک و کارشناس تغذیه تنظیم شود.

اولویت تغذیه در دوران درمان؛ تأمین انرژی و پروتئین کافی

مدیر گروه بهبود تغذیه جامعه معاونت بهداشت دانشگاه علوم پزشکی مشهد با اشاره به تفاوت نیازهای تغذیه‌ای بیماران در دوره درمان گفت: در شرایط معمول، توصیه‌های تغذیه‌ای بر مصرف متنوع سبزیجات، میوه‌ها، غلات کامل و محدودکردن نمک، قند و چربی‌های نامناسب تأکید دارد؛ اما در بیمارانی که به دلیل عوارض درمان با بی‌اشتهایی یا کاهش وزن مواجه‌اند، اولویت فوری می‌تواند افزایش دریافت انرژی و پروتئین در حجم کم غذا باشد.

وی ادامه داد: در چنین شرایطی، استفاده از مواد غذایی پرانرژی و پروتئین‌دار مانند شیر و لبنیات، پنیر، تخم‌مرغ، گوشت و سایر منابع پروتئینی می‌تواند به تأمین نیاز بدن کمک کند. همچنین در صورت تحمل بیمار، می‌توان با افزودن مواد غذایی مغذی به سوپ، پوره، فرنی و سایر وعده‌ها، ارزش غذایی آن‌ها را افزایش داد.

دکتر اباصلتی تأکید کرد: محدودکردن فیبر یا تغییر مصرف میوه و سبزی برای همه بیماران مبتلا به سرطان ضرورت ندارد و این موضوع باید بر اساس عوارض و شرایط بیمار تعیین شود؛ برای مثال، در صورت بروز اسهال، التهاب یا زخم مخاط دهان و مشکلات گوارشی ممکن است لازم باشد نوع و بافت غذا به‌طور موقت تغییر کند.

نگاه واقع‌بینانه و مثبت به عوارض تغذیه‌ای درمان

وی با اشاره به نگرانی بیماران درباره عوارض شیمی‌درمانی و پرتودرمانی اظهار کرد: شدت عوارض در همه بیماران یکسان نیست و برخی افراد ممکن است عوارض گوارشی خفیف یا محدودی را تجربه کنند. همچنین برای کنترل بسیاری از عوارض، روش‌های درمانی و داروهای مؤثری وجود دارد؛ بنابراین بهتر است بیمار به‌محض بروز مشکل در خوردن و آشامیدن، موضوع را با پزشک، پرستار یا کارشناس تغذیه در میان بگذارد و از تحمل طولانی‌مدت بی‌اشتهایی یا کاهش دریافت غذا خودداری کند.

مدیر گروه بهبود تغذیه جامعه معاونت بهداشت دانشگاه علوم پزشکی مشهد افزود: حفظ دریافت کافی انرژی و پروتئین می‌تواند به پیشگیری از سوءتغذیه و تحلیل عضلات کمک کند و در حفظ توان بیمار برای ادامه روند درمان مؤثر باشد. همچنین تغییر ذائقه در طول درمان ممکن است باعث شود برخی غذاها دیگر برای بیمار خوشایند نباشند؛ در این شرایط، انعطاف‌پذیری در انتخاب غذا و امتحان‌کردن طعم‌ها و ترکیب‌های مختلف، با رعایت محدودیت‌های پزشکی، می‌تواند به افزایش دریافت غذایی کمک کند.

راهکارهای کاربردی برای مدیریت بی‌اشتهایی و تغییر ذائقه

دکتر اباصلتی با اشاره به اینکه تهوع، بی‌اشتهایی، تغییر حس چشایی و بویایی و مشکلات روحی مانند اضطراب و افسردگی می‌توانند میل به غذا را کاهش دهند، تصریح کرد: در این شرایط، همکاری بیمار و خانواده با تیم درمان اهمیت زیادی دارد. بهتر است به‌جای اصرار بر مصرف وعده‌های حجیم، غذا در وعده‌های کوچک و متعدد و متناسب با میزان اشتهای بیمار ارائه شود.

وی افزود: آماده‌بودن خوراکی‌های ساده و در دسترس مانند نان و پنیر، کلوچه، بستنی، میوه، فرنی، نخودچی و کشمش می‌تواند به بیمار کمک کند در زمان‌هایی که اشتها دارد، بدون معطلی چیزی بخورد. اگر بیمار تمایل به مصرف غذای جامد ندارد، در صورت تحمل می‌توان از نوشیدنی‌های مغذی، شیر، شیرمیوه، سوپ‌های نرم و ترکیبات بر پایه لبنیات استفاده کرد.

این مقام مسئول ادامه داد: خردکردن غذا به لقمه‌های کوچک، استفاده از میان‌وعده پیش از خواب، توجه به ظاهر و تزیین غذا و انتخاب خوراکی‌های مورد علاقه بیمار نیز می‌تواند مفید باشد. در صورت دشواری مصرف میوه خام، تبدیل آن به شیرمیوه یا استفاده از شکل‌های نرم و قابل‌تحمل‌تر آن، راهکار مناسبی است. برخی بیماران نیز غذاهای خنک، نرم یا با بوی کمتر را بهتر تحمل می‌کنند؛ بنابراین انتخاب دمای غذا و نوع خوراکی باید بر اساس ترجیح و تحمل فرد انجام شود.

وی با بیان اینکه ممکن است اشتهای بیمار در ساعات ابتدایی روز و پس از استراحت بهتر باشد، توصیه کرد: در صورت امکان، وعده اصلی غذا به زمانی موکول شود که بیمار اشتهای بیشتری دارد. همچنین اگر نوشیدن مایعات همراه غذا موجب احساس سیری زودرس می‌شود، می‌توان بخش عمده مایعات را در فاصله میان وعده‌ها مصرف کرد؛ با این حال، تأمین آب و مایعات کافی در طول روز ضروری است و میزان مورد نیاز باید با توجه به وضعیت کلیه، قلب، نوع درمان و توصیه تیم درمان تعیین شود.

راهکارهای خانگی برای افزایش انرژی و پروتئین غذا

مدیر گروه بهبود تغذیه جامعه معاونت بهداشت دانشگاه علوم پزشکی مشهد با اشاره به اهمیت غنی‌سازی غذا برای بیمارانی که نمی‌توانند حجم زیادی غذا مصرف کنند، اظهار کرد: یکی از راهکارها، افزودن مواد غذایی پروتئین‌دار به وعده‌های معمول است. برای نمونه، در صورت تحمل و نداشتن محدودیت پزشکی، می‌توان از شیرخشک بدون چربی برای افزایش پروتئین شیر، سوپ، پوره سیب‌زمینی، املت، سس‌ها و غلات پخته استفاده کرد.

وی درباره تهیه شیر غنی‌شده توضیح داد: با افزودن یک لیوان شیرخشک بدون چربی به یک لیتر شیر کامل سرد و هم‌زدن مخلوط به مدت حدود پنج دقیقه، می‌توان نوشیدنی پرپروتئین‌تری تهیه کرد. این ترکیب باید در یخچال نگهداری شود و مصرف آن با حجم کم آغاز و متناسب با تحمل بیمار افزایش یابد. بر اساس دستور تهیه ارائه‌شده، هر لیوان از این شیر غنی‌شده حدود ۲۱۱ کیلوکالری انرژی و ۱۴ گرم پروتئین دارد و می‌توان آن را در تهیه فرنی، سوپ، پوره یا نوشیدنی‌های مختلف به کار برد.

دکتر اباصلتی افزود: برای تهیه یک میلک‌شیک مغذی نیز می‌توان دو لیوان شیر غنی‌شده را با نصف لیوان بستنی، یک قاشق غذاخوری شربت میوه‌ای یا شکلات و نصف قاشق مرباخوری وانیل مخلوط کرد. بر اساس مقادیر اعلام‌شده در دستور تهیه، این ترکیب حدود دو و نیم لیوان نوشیدنی فراهم می‌کند و می‌تواند گزینه‌ای برای بیمارانی باشد که نوشیدنی‌های خنک را بهتر از غذاهای جامد تحمل می‌کنند.

وی همچنین درباره تهیه اسنک کره بادام‌زمینی گفت: ترکیب یک قاشق غذاخوری شیرخشک با یک قاشق مرباخوری آب و وانیل و سپس افزودن تدریجی پنج قاشق غذاخوری کره بادام‌زمینی و یک قاشق غذاخوری عسل، خوراکی پرانرژی و حاوی پروتئین فراهم می‌کند که می‌توان آن را روی نان یا بیسکویت مصرف کرد. بر اساس دستور ارائه‌شده، این ترکیب در مجموع حدود ۶۸۸ کیلوکالری انرژی و ۲۷ گرم پروتئین دارد و هر سه قاشق غذاخوری آن حدود ۱۷۹ کیلوکالری انرژی تأمین می‌کند.

توجه به شرایط اختصاصی بیمار در انتخاب غذا

دکتر اباصلتی در پایان تأکید کرد: هیچ الگوی غذایی واحدی برای همه بیماران مبتلا به سرطان مناسب نیست. نوع سرطان، محل درگیری، عوارض درمان، وضعیت وزن و عضلات، بیماری‌های همراه و حتی توانایی جویدن و بلع در انتخاب غذا اهمیت دارد. برای مثال، بیماران مبتلا به دیابت، بیماری‌های کلیوی یا افرادی که دچار اختلال بلع، زخم دهان یا اسهال هستند، ممکن است به تغییراتی در ترکیب و بافت غذا نیاز داشته باشند.

وی خاطرنشان کرد: در صورت کاهش وزن ناخواسته، ناتوانی در خوردن و آشامیدن، استفراغ مکرر یا نشانه‌های کم‌آبی، بیمار باید موضوع را سریعاً با تیم درمان مطرح کند. هدف از توصیه‌های تغذیه‌ای در دوران سرطان، تأمین نیازهای بدن، حفظ وزن و توده عضلانی و کمک به تحمل بهتر مسیر درمان است؛ ازاین‌رو، پیگیری منظم وضعیت تغذیه‌ای و دریافت مشاوره تخصصی باید بخشی از مراقبت بیماران باشد.