استاد موفق پزشکی؛ کسی که دانشجو سالها بعد، نگاه و رفتار او را در لحظههای حساس به یاد میآورد
در آموزش پزشکی، آنچه از استاد به دانشجو منتقل میشود، تنها مجموعهای از مطالب علمی و تئوری نیست؛ دانشجوی پزشکی باید در کنار دانش تخصصی، مهارت بالینی، توانایی تصمیمگیری، اخلاق حرفهای و مسئولیتپذیری را نیز بیاموزد. از این منظر، استاد در تمام مراحل آموزش، چه در کلاس درس و چه در محیط بالین، الگویی برای دانشجوست و موفقیت او تنها با میزان مطالبی که دانشجو به خاطر میسپارد، سنجیده نمیشود.
دکتر سارا قهرمانی، عضو هیأت علمی گروه کودکان دانشگاه علوم پزشکی مشهد و استاد برتر آموزشی در نوزدهمین جشنواره شهید مطهری، با اشاره به تجربه سالها فعالیت آموزشی خود معتقد است استاد موفق باید همواره از نظر علمی بهروز باشد، ارتباطی حرفهای و در عین حال صمیمانه با دانشجو برقرار کند، محیطی امن برای پرسش و یادگیری ایجاد کند و از نظر حرفهای و اخلاقی نیز الگویی مناسب برای دانشجویان باشد.
دکتر قهرمانی تحصیلات پزشکی عمومی و تخصص خود را در دانشگاه علوم پزشکی مشهد گذرانده و برای دوره فوقتخصص به دانشگاه علوم پزشکی تهران رفته است. وی از سال ۱۳۹۴ به عنوان عضو هیأت علمی گروه کودکان دانشگاه علوم پزشکی مشهد فعالیت داشته و پس از گذراندن دوره فوقتخصص، از اردیبهشت ۱۴۰۳ فعالیت خود را در این دانشگاه ادامه داده است.
استاد فقط انتقالدهنده مطالب علمی نیست
دکتر قهرمانی درباره مهمترین شاخص یک استاد موفق در آموزش پزشکی اظهار کرد: وظیفه استاد صرفاً انتقال مفاهیم و مطالب علمی نیست، بلکه استاد باید از نظر حرفهای و رفتاری نیز الگویی برای دانشجویان باشد.
وی افزود: ما افرادی را تربیت میکنیم که در آینده مسئول سلامت و جان مردم خواهند بود و با تصمیمهای خود مستقیماً با سلامت جامعه سر و کار دارند؛ بنابراین نحوه آموزش و تربیت این دانشجویان اهمیت بسیار زیادی دارد.
عضو هیأت علمی گروه کودکان دانشگاه علوم پزشکی مشهد ادامه داد: دانشجو از استاد خود تنها مطالب علمی یاد نمیگیرد، بلکه نحوه رفتار حرفهای، نوع برخورد با بیمار، چگونگی ارتباط با دیگران، شیوه تصمیمگیری و حتی نگاه اخلاقی به حرفه پزشکی را نیز مشاهده و از آن الگوبرداری میکند.
وی خاطرنشان کرد: استاد باید از نظر علمی دانش خود را بهطور مستمر بهروز کند و در کنار آن، نسبت به شیوه ارتباط با دانشجو نیز حساس باشد و بتواند رابطهای حرفهای و در عین حال صمیمی با او برقرار کند.
دانشجو باید بدون ترس سؤال بپرسد
دکتر قهرمانی یکی از الزامات آموزش مؤثر را ایجاد محیطی امن برای یادگیری دانست و گفت: دانشجو باید بتواند بدون ترس از قضاوت شدن، سؤالهای خود را مطرح کند.
وی افزود: دانشجو باید احساس کند در محیطی قرار دارد که میتواند هر پرسشی را که برایش ایجاد شده مطرح کند و از ترس قضاوت شدن، سؤال خود را پنهان نکند.
این استاد دانشگاه علوم پزشکی مشهد تأکید کرد: ارتباط استاد و دانشجو باید در عین حرفهای بودن، صمیمانه نیز باشد؛ چراکه چنین رابطهای به دانشجو اجازه میدهد فعالانهتر در فرآیند یادگیری حضور داشته باشد و مسائل و ابهامهای خود را با استاد در میان بگذارد.
وی ادامه داد: این ارتباط تنها به مسائل علمی محدود نمیشود؛ دانشجویان از نظر حرفهای و اخلاقی نیز به استاد خود نگاه میکنند و استاد را به عنوان یک الگو میبینند، بنابراین بسیار مهم است که استاد بتواند الگویی مناسب برای دانشجویان خود باشد.
فاصله میان «دانستن» و «انجام دادن» باید کم شود
دکتر قهرمانی یکی از چالشهای مهم آموزش پزشکی را فاصله میان دانش نظری و توانایی بهکارگیری آن در محیط واقعی دانست و اظهار کرد: دانشجویان پزشکی در بسیاری از مواقع از نظر تئوری و علمی، مطالب را به خوبی میدانند، اما میان «دانستن» و «انجام دادن» فاصله وجود دارد.
وی افزود: دانشجو ممکن است بداند یک بیماری چه علائمی دارد، چگونه تشخیص داده میشود و اصول درمان آن چیست، اما زمانی که در برابر یک بیمار واقعی قرار میگیرد، بهکارگیری این دانش برای تحلیل شرایط، تشخیص و تصمیمگیری موضوع متفاوتی است.
عضو هیأت علمی گروه کودکان دانشگاه علوم پزشکی مشهد خاطرنشان کرد: نقش استاد در اینجا بسیار مهم است و باید تلاش کند این فاصله میان دانستن و انجام دادن را کاهش دهد.
سناریوی واقعی و بیمار واقعی؛ جایی که دانش به مهارت تبدیل میشود
وی استفاده از سناریوهای واقعی پزشکی و آموزش در کنار بیماران واقعی را از راههای مؤثر برای کاهش این فاصله دانست و گفت: استاد میتواند با طرح سناریوهای واقعی، دانشجو را در موقعیتهایی قرار دهد که به شرایط واقعی طبابت نزدیکتر باشد.
دکتر قهرمانی ادامه داد: در چنین شرایطی، دانشجو دیگر فقط درباره یک بیماری مطالعه نمیکند، بلکه باید فکر کند اگر با چنین بیماری مواجه شود، چگونه باید مسئله را تحلیل و برای آن تصمیمگیری کند.
وی با تأکید بر اهمیت آموزش بر بالین بیماران واقعی افزود: دانشجو باید در روند تشخیص و درمان بیمار مشارکت داشته باشد، البته این مشارکت باید تحت نظارت استاد و در یک محیط امن انجام شود.
این استاد دانشگاه علوم پزشکی مشهد تصریح کرد: هدف این نیست که دانشجو بدون نظارت تصمیمگیری کند، بلکه باید فرصت داشته باشد آنچه را از نظر علمی آموخته است، در شرایط کنترلشده و با حفظ ایمنی بیمار تمرین کند.
به گفته وی، چنین تجربهای به دانشجو کمک میکند برای زمانی که قرار است به عنوان پزشک مستقل فعالیت کند، آمادگی بیشتری داشته باشد و با اعتمادبهنفس بیشتری دانش خود را در مسیر درمان بیمار به کار گیرد.
دو اولویت برای ارتقای کیفیت آموزش پزشکی
دکتر قهرمانی درباره اولویتهای ارتقای کیفیت آموزش در دانشگاههای علوم پزشکی، بر دو موضوع تأکید کرد: توجه به استاد به عنوان آموزشگر و توجه به دانشجو و حق او برای دریافت آموزش مناسب.
وی اظهار کرد: استادان دانشگاه در کنار فعالیتهای آموزشی، گاهی درگیر فعالیتهای اجرایی، اداری و پژوهشی نیز میشوند و همین موضوع ممکن است فرصت آنان برای پرداختن عمیقتر به مسائل آموزشی را کاهش دهد.
عضو هیأت علمی گروه کودکان دانشگاه علوم پزشکی مشهد افزود: استاد باید فرصت داشته باشد درباره ارتقای کیفیت آموزش، روشهای نوین آموزشی و چگونگی بهکارگیری آنها در فرآیند آموزش فکر و برنامهریزی کند.
وی خاطرنشان کرد: در سالهای اخیر توجه به این موضوع در دانشگاه علوم پزشکی مشهد نسبت به گذشته بیشتر شده است، اما تداوم و تقویت این روند میتواند انگیزه استادان را برای اختصاص زمان بیشتر به آموزش افزایش دهد.
دانشجوی پزشکی فقط نیروی کار نیست
دکتر قهرمانی، توجه به حق دانشجو برای آموزش دیدن را دومین اولویت مهم دانست و گفت: نگاه کردن به دانشجوی پزشکی صرفاً به عنوان یک نیروی کار، نگاه درستی نیست.
وی افزود: دانشجوی پزشکی ممکن است در بخشهای بالینی حضور داشته باشد و در روند درمان بیمار نیز نقش ایفا کند، اما نباید به دلیل حضور در بخش و انجام فعالیتهای عملی، نقش آموزشی او فراموش شود.
این استاد دانشگاه علوم پزشکی مشهد تأکید کرد: دانشجو باید هم مهارت عملی کسب کند و هم فرصت کافی برای آموزش علمی داشته باشد؛ به عبارت دیگر، در کنار زمانی که برای حضور در بخش و کسب مهارت بالینی اختصاص میدهد، باید زمان آموزشی مستقلی نیز برای او در نظر گرفته شود.
وی ادامه داد: این دو بخش نباید در مقابل یکدیگر قرار بگیرند، بلکه آموزش علمی و تجربه عملی باید همگام با یکدیگر پیش بروند.
استاد جوان؛ صمیمی، در دسترس و همچنان در حال یادگیری
دکتر قهرمانی در پاسخ به پرسشی درباره توصیه به استادان جوانتر، بر اهمیت وقت گذاشتن برای دانشجو تأکید کرد و گفت: صمیمی بودن با دانشجو و در دسترس بودن استاد، از موضوعات مهم در فرآیند آموزش است.
وی افزود: صمیمیت با دانشجو به معنای نادیده گرفتن اقتدار علمی استاد نیست؛ استاد میتواند در عین حفظ جایگاه علمی و حرفهای خود، ارتباطی صمیمانه و نزدیک با دانشجو داشته باشد.
عضو هیأت علمی گروه کودکان دانشگاه علوم پزشکی مشهد خاطرنشان کرد: دانشجو باید بتواند در صورت داشتن سؤال یا ابهام، به استاد مراجعه کند و از او کمک بگیرد و زمانی که ارتباط مناسبی میان استاد و دانشجو شکل بگیرد، زمینه برای آموزش مطلوب نیز بهتر فراهم میشود.
وی همچنین بر یادگیری مستمر استاد تأکید کرد و گفت: استاد باید از نظر علمی خود را بهروز نگه دارد و در زمینه روشهای آموزشی نیز به صورت مستمر یاد بگیرد و با شیوههای نوین آموزش آشنا شود.
موفقیت یک استاد را سالها بعد میتوان سنجید
اما شاید ماندگارترین بخش نگاه دکتر قهرمانی به آموزش پزشکی، تعریف او از موفقیت یک استاد باشد؛ موفقیتی که لزوماً با میزان مطالب علمی بهیادمانده از کلاس درس سنجیده نمیشود.
وی اظهار کرد: ممکن است دانشجو بخشی از مطالب علمی را که در دوران تحصیل آموخته است، در گذر زمان فراموش کند، اما نگرش، نگاه و رفتاری که از استاد خود یاد گرفته، میتواند بسیار عمیقتر و ماندگارتر باشد.
دکتر قهرمانی ادامه داد: اگر دانشجو سالها بعد، زمانی که در یک موقعیت خطیر شغلی قرار گرفته و باید تصمیمی حرفهای یا اخلاقی بگیرد، به یاد استاد خود و نگاه او بیفتد، این میتواند نشانه موفقیت واقعی آن استاد در تربیت دانشجو باشد.
وی افزود: شاید معیار موفقیت استاد این نباشد که دانشجو دقیقاً چه مقدار از مطالب کلاس را حفظ کرده است؛ مهمتر آن است که استاد چه تأثیری بر شکلگیری شخصیت حرفهای دانشجو گذاشته باشد.
این استاد دانشگاه علوم پزشکی مشهد خاطرنشان کرد: زمانی که یک پزشک در آینده در موقعیتی حساس قرار میگیرد و باید درباره سلامت یک بیمار تصمیم بگیرد، اگر نگرش، اخلاق حرفهای، مسئولیتپذیری و شیوه نگاه استادش در ذهن او زنده شود و بر تصمیمش اثر بگذارد، آن استاد توانسته است چیزی فراتر از یک مطلب علمی به دانشجوی خود منتقل کند.
آموزش پزشکی؛ از انتقال دانش تا ساختن یک پزشک
نگاه دکتر سارا قهرمانی به آموزش پزشکی، تصویری از فرآیندی است که در آن انتقال دانش تنها یکی از اجزای آموزش محسوب میشود؛ دانشجو باید دانش نظری را بیاموزد، اما در کنار آن فرصت داشته باشد این دانش را در محیط بالین و در مواجهه با بیمار واقعی، تحت نظارت استاد، تمرین کند.
دانشجو باید بتواند سؤال بپرسد، بدون ترس از قضاوت شدن یاد بگیرد، در یک محیط امن تجربه کسب کند و به تدریج برای طبابت مستقل آماده شود؛ در مقابل، استاد نیز باید خود را بهروز نگه دارد، برای آموزش وقت بگذارد، روشهای نوین آموزشی را بیاموزد و در عین حفظ اقتدار علمی، ارتباطی حرفهای و صمیمانه با دانشجو برقرار کند.
در این میان، دانشگاه نیز مسئولیت دارد؛ باید برای نقش آموزشی استاد اهمیت قائل شود و حق دانشجو برای دریافت آموزش مناسب را جدی بگیرد. دانشجو نباید صرفاً به عنوان نیروی کار دیده شود و فعالیت بالینی او نباید جای فرصتهای آموزشی را بگیرد.
در نهایت، آنچه از نگاه این عضو هیأت علمی اهمیت بیشتری دارد، اثری است که استاد بر آینده حرفهای دانشجو میگذارد؛ شاید دانشجو سالها بعد جزئیات بسیاری از درسها را به خاطر نیاورد، اما اگر در یک موقعیت حساس شغلی، هنگام تصمیمگیری برای بیمار، شیوه نگاه کردن، اخلاق حرفهای، مسئولیتپذیری و رفتار استاد خود را به یاد بیاورد، میتوان گفت آموزش به معنای واقعی اتفاق افتاده است.
در پزشکی، استاد فقط کسی نیست که به دانشجو میآموزد چه چیزی را بداند؛ استاد کسی است که به او میآموزد چگونه از دانستههایش برای تصمیم درست، رفتار درست و در نهایت حفظ سلامت و جان انسانها استفاده کند.
درج نظر