پایگاه خبری وبدا

شش ماه مطالعه فشرده، بازخوانی منابع تخصصی، بهره‌گیری از هوش مصنوعی برای فهم عمیق‌تر مباحث و عبور از دشواری‌هایی همچون شرایط جنگی، قطع اینترنت و مسئولیت‌های خانوادگی؛ مسیری که برای دکتر فاطمه خباز با کسب رتبه اول آزمون بورد تخصصی پزشکی اجتماعی و قرار گرفتن در جمع پنج درصد برتر به ثمر رسید. او موفقیت در این آزمون را بیش از آنکه کسب یک عنوان علمی بداند، فرصتی برای دستیابی به تسلط تخصصی و ایفای نقشی مؤثرتر در سلامت جامعه می‌داند.

دکتر فاطمه خباز، متولد سال ۱۳۶۰، تحصیلات پزشکی خود را از سال ۱۳۷۹ در دانشگاه آزاد اسلامی تهران آغاز کرد و پس از انتقال به مشهد، ادامه تحصیل داد. او در سال ۱۳۸۶ از دوره پزشکی عمومی فارغ‌التحصیل شد و پس از سال‌ها فعالیت و کسب تجربه حرفه‌ای، در سال ۱۴۰۱ وارد دوره تخصصی پزشکی اجتماعی شد؛ مسیری که با کسب رتبه اول آزمون بورد به یکی از دستاوردهای ارزشمند علمی او انجامید.

پزشکی اجتماعی؛ نگاهی فراتر از درمان و با تمرکز بر پیشگیری

دکتر خباز درباره انگیزه انتخاب رشته پزشکی اجتماعی می‌گوید: یکی از جذابیت‌های اصلی این رشته برای من، تفاوت نگاه آن با بسیاری از رشته‌های بالینی است. وقتی از پزشکان توانمند در رشته‌های بالینی صحبت می‌کنیم، معمولاً به افرادی فکر می‌کنیم که در تشخیص و درمان بیماری‌ها مهارت بالایی دارند؛ اما نگاه نظام سلامت فقط درمان بیماری نیست. هدف اصلی این است که کاری کنیم مردم کمتر بیمار شوند، عوامل خطر بیماری‌ها شناسایی شوند، هزینه‌های سلامت کنترل شود و رنج ناشی از بیماری در جامعه کاهش پیدا کند.

به گفته وی، پزشکی اجتماعی بیش از آنکه بر درمان فرد بیمار متمرکز باشد، به پیشگیری و سلامت در سطح جامعه می‌پردازد. در این رشته، عواملی مانند خطر بیماری‌های قلبی و عروقی، مشکلات روانی، مصرف دخانیات و سایر عوامل مؤثر بر سلامت جمعیت بررسی می‌شوند تا علاوه بر شناخت بیماری‌ها، شرایط زمینه‌ساز آن‌ها نیز تحلیل و راهکارهای پیشگیری شناسایی شود.

او سیاست‌گذاری و ارزیابی مداخلات سلامت را از دیگر محورهای مهم این رشته می‌داند و می‌افزاید: باید بررسی کنیم مداخلات انجام‌شده تا چه اندازه مؤثر بوده‌اند و در صورت نیاز، چه تغییراتی باید در آن‌ها ایجاد شود. همین نگاه کلان و امکان تأثیرگذاری بر سلامت جمعیت برای من بسیار جذاب بود.

این متخصص پزشکی اجتماعی با اشاره به گستردگی مباحث علمی این حوزه می‌گوید: فعالیت در این رشته به دانش گسترده‌ای در زمینه سیاست‌گذاری سلامت، اقتصاد سلامت، عوامل خطر بیماری‌ها، آمار، سبک زندگی و سلامت عمومی نیاز دارد. منابع آن نیز گسترده و سنگین هستند، اما چون هدف و مأموریت این رشته برایم ارزشمند بود، با انگیزه زیادی مطالعه می‌کردم.

شش ماه مطالعه فشرده و بازخوانی منابع از ابتدا

دکتر خباز درباره روند آمادگی برای آزمون بورد اظهار می‌کند: امسال منابع آزمون در بسیاری از رشته‌ها تغییر کرده بود و رشته ما نیز از این قاعده مستثنا نبود. یکی از منابع اصلی به‌طور کامل تغییر کرده بود و همین موضوع باعث شد بخش زیادی از مباحث را از ابتدا مطالعه کنیم.

او از آغاز مطالعه جدی حدود شش ماه پیش از آزمون خبر می‌دهد و می‌گوید: به دلیل تغییر منابع، لازم بود ترجمه‌ها و خلاصه‌های قبلی را کنار بگذارم و مطالب را دوباره از ابتدا بخوانم و تنظیم کنم. این کار زمان و انرژی زیادی می‌گرفت، اما برای دستیابی به تسلط کافی بر منابع جدید، چاره‌ای جز این نبود.

به گفته وی، شرایط کشور و اتفاقات مربوط به جنگ و شهادت رهبر نیز بر برنامه مطالعاتی او تأثیر گذاشت. با وجود آغاز مطالعه از اسفندماه، این اتفاقات حدود یک ماه وقفه در برنامه ایجاد کرد و تعویق حدود دو هفته‌ای آزمون به دلیل برگزاری مراسم تشییع نیز وقفه دیگری به همراه داشت.

با این حال، علاقه به رشته و ارزشی که برای مأموریت آن در نظام سلامت قائل بود، انگیزه اصلی او برای بازگشت به مسیر مطالعه و ادامه تلاش بود.

برنامه‌ریزی هدفمند؛ از مطالعه منابع تا حل نمونه‌سؤال

این متخصص پزشکی اجتماعی، برنامه‌ریزی مرحله‌ای را از عوامل مؤثر در مدیریت حجم گسترده منابع می‌داند و توضیح می‌دهد: از ابتدا برای خودم مشخص کرده بودم که حدود یک ماه پیش از آزمون، مطالعه نمونه‌سؤالات را آغاز کنم. بنابراین تلاش کردم تا پیش از آن، دور اصلی مطالعه منابع را به پایان برسانم و در ماه آخر بیشتر بر مرور و حل سؤال تمرکز کنم.

به اعتقاد وی، تعیین زمان مشخص برای مطالعه منابع، مرور و پاسخ‌گویی به نمونه‌سؤالات کمک می‌کند حجم مطالب بهتر مدیریت شود و داوطلب در روزهای پایانی با انباشت مباحث نخوانده مواجه نشود.

دکتر خباز درباره ساختار آزمون امسال نیز می‌گوید: آزمون در مجموع سه مرحله داشت؛ یک مرحله کتبی و دو مرحله شفاهی. یکی از آزمون‌های شفاهی به‌صورت الکترونیک و دیگری به‌صورت حضوری برگزار شد. به دلیل محدود بودن تعداد داوطلبان برخی رشته‌ها، بخشی از شرکت‌کنندگان برای آزمون حضوری به تهران رفتند و آزمون ما نیز از همین ساختار چندمرحله‌ای برخوردار بود.

هوش مصنوعی؛ ابزاری برای فهم عمیق‌تر منابع علمی

یکی از بخش‌های قابل توجه تجربه مطالعاتی دکتر خباز، استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی برای تحلیل، خلاصه‌سازی و ایجاد ارتباط میان مباحث علمی بود.

او در این باره می‌گوید: در دوران آمادگی برای آزمون، استفاده زیادی از هوش مصنوعی داشتم. برخلاف روش‌هایی که صرفاً بر خواندن ترجمه‌ها یا خلاصه‌های آماده متکی هستند، ترجیح می‌دادم ابتدا خود منابع اصلی را مطالعه کنم و سپس با کمک هوش مصنوعی آن‌ها را خلاصه و تحلیل کنم.

وی با اشاره به وجود چهار منبع اصلی در آزمون می‌افزاید: برای من مهم بود که مطالب این منابع را به یکدیگر ارتباط بدهم. صرفاً به دنبال خلاصه کردن هر فصل نبودم، بلکه تلاش می‌کردم ارتباط مباحث مختلف را پیدا کنم و ببینم مطالب مطرح‌شده در منابع گوناگون چگونه یکدیگر را تکمیل می‌کنند.

این پزشک با اشاره به عمق مطالعه خود در این دوره می‌گوید: برای نخستین بار در دوران تحصیلم احساس کردم مطالب را تا این اندازه عمیق مطالعه می‌کنم. در دوره پزشکی عمومی نیز درس می‌خواندم، اما کمتر پیش آمده بود که یک موضوع را از ابتدا تا انتها بررسی کنم و تمام ابعاد آن را به‌طور دقیق بفهمم.

دکتر خباز درباره دشواری‌های ناشی از قطع اینترنت در دوران جنگ نیز توضیح می‌دهد: با قطع اینترنت، استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی خارجی با مشکل مواجه شد. در آن مقطع از یک ابزار هوش مصنوعی ایرانی استفاده کردم و مطالعه را با کمک آن ادامه دادم. البته کار دشوارتر شده بود؛ زیرا منابع ما حجیم، انگلیسی و به‌روز بودند و دسترسی به امکاناتی که پیش از آن برای تحلیل و خلاصه‌سازی مطالب استفاده می‌کردم، دیگر به سادگی امکان‌پذیر نبود.

رتبه اول؛ دستاوردی فراتر از یک عنوان علمی

دکتر خباز درباره معنای کسب رتبه برتر در آزمون بورد تأکید می‌کند: برای من رتبه اول صرفاً یک موفقیت علمی یا یک عنوان نبود. بیشتر به دنبال این بودم که پایه علمی محکمی به دست بیاورم تا بتوانم رسالتی را که برای خودم در حوزه خدمت به سلامت جامعه تعریف کرده‌ام، به‌درستی انجام دهم.

او می‌افزاید: شاید با توجه به سن و شرایط زندگی، هدفم صرفاً نفر اول شدن یا رقابت برای کسب یک عنوان نبود. آنچه برایم اهمیت بیشتری داشت، ادامه باکیفیت مسیر علمی و یادگیری دقیق مطالب بود. تسلط علمی و فهم عمیق مباحث برای من بسیار مهم‌تر از خود رتبه بود.

به گفته وی، در برخی رشته‌ها کلاس‌ها و دوره‌های آمادگی آزمون بورد برگزار می‌شود، اما رشته پزشکی اجتماعی به آن شکل از چنین امکاناتی برخوردار نیست؛ از این رو، افرادی که می‌خواهند در این حوزه عمیق‌تر مطالعه کنند، باید با کنجکاوی و علاقه شخصی به سراغ مباحث بروند.

او بررسی موارد بالینی، بیماری‌های نادر، موضوعات جدید و پرسش‌هایی را که در جریان مطالعه یا فعالیت حرفه‌ای شکل می‌گیرند، از عوامل مهم رشد علمی می‌داند و معتقد است علاقه، جست‌وجوگری و کنجکاوی در موفقیت علمی نقش مؤثری دارند.

مادری در کنار تحصیل؛ عبور از دشواری‌ها با حمایت خانواده

در کنار تلاش علمی و مطالعه فشرده، مدیریت هم‌زمان مسئولیت‌های خانوادگی و مادری یکی از مهم‌ترین چالش‌های دکتر خباز در دوران آمادگی برای آزمون بود؛ چالشی که گاهی با احساس دوری از فرزندان و عذاب وجدان همراه می‌شد.

او در این باره می‌گوید: به‌عنوان مادری که سه فرزند دارم، دوران آمادگی برای آزمون از نظر خانوادگی نیز برایم دشوار بود. در آن شش ماه، زمان زیادی را از خانواده دور بودم و بخش زیادی از مسئولیت‌های زندگی بر عهده همسرم قرار گرفت.

وی با قدردانی از همراهی همسرش می‌افزاید: ایشان در بسیاری از امور، از تهیه غذا تا رفت‌وآمد و رسیدگی به کارهای بچه‌ها، همراهی زیادی داشتند. اگر این حمایت نبود، واقعاً نمی‌توانستم با همان تمرکز مطالعه کنم.

این پزشک با اشاره به تأثیر شرایط مطالعاتی بر فرزندانش ادامه می‌دهد: گاهی احساس می‌کردم از بچه‌ها دور شده‌ام. آن‌ها عادت نداشتند مادرشان را این‌قدر درگیر درس خواندن ببینند و این دوره برای خودشان نیز شرایط متفاوتی ایجاد کرده بود. امیدوارم در کنار تمام سختی‌ها، دیده باشند که مادرشان برای یادگیری و پیشرفت علمی هم تلاش می‌کند.

به گفته وی، با وجود فشردگی برنامه، تلاش می‌کرد ارتباط خود را با فرزندان حفظ کند و کارهای روزمره آن‌ها را پیگیری کند؛ هرچند حتی پنجشنبه‌ها و جمعه‌ها نیز بخش زیادی از زمانش به مطالعه اختصاص داشت.

او همچنین از وقفه‌هایی یاد می‌کند که به دلیل اتفاقات خانوادگی در برنامه مطالعاتی‌اش ایجاد شد؛ از جمله پس از فوت جوان برادر همسرش که حدود دو هفته از مطالعه فاصله گرفت، اما در مجموع تلاش کرد مسیر آمادگی برای آزمون را ادامه دهد.

تجربه مادری و نگاه به آینده جمعیت

دکتر خباز در ادامه، با پیوند دادن تجربه مادری خود به موضوع جوانی جمعیت، بر اهمیت توجه هم‌زمان به خانواده و مسئولیت‌های اجتماعی تأکید می‌کند.

او معتقد است دغدغه جمعیت باید از خانواده آغاز شود و می‌گوید: مسئله جمعیت فقط یک موضوع آماری نیست، بلکه آینده اجتماعی و فرهنگی جامعه را تحت تأثیر قرار می‌دهد.

وی با اشاره به نگرانی‌ها درباره سالمندی جمعیت می‌افزاید: اگر روند فعلی ادامه پیدا کند، در دهه‌های آینده با تغییرات جدی در ساختار جمعیت مواجه خواهیم شد و سهم جمعیت سالمند افزایش پیدا می‌کند. باید به این فکر کنیم که جامعه آینده چه شرایطی خواهد داشت؛ از ترکیب دانش‌آموزان در مدارس تا فضای دانشگاه‌ها و ساختار نیروی انسانی کشور. پیامدهای کاهش جمعیت ممکن است در آینده‌ای نه‌چندان دور در زندگی اجتماعی ما نمایان شود.

این متخصص پزشکی اجتماعی درباره امکان ادامه تحصیل و فعالیت حرفه‌ای در کنار مسئولیت مادری نیز می‌گوید: قبول دارم که درس خواندن و داشتن فرزند در کنار یکدیگر کار ساده‌ای نیست. پزشکی به‌خودی‌خود رشته دشواری است، اما تجربه من و بسیاری از دوستانم که هم‌زمان با تحصیل، فرزند نیز داشته‌اند، نشان می‌دهد با وجود دشواری‌های بیشتر، این مسیر امکان‌پذیر است.

او حتی داشتن فرزند را در برخی شرایط عاملی برای افزایش انگیزه و دلگرمی در ادامه مسیر می‌داند و با اشاره به تجربه شخصی خود می‌افزاید: شاید در مقایسه با دوستی که فرزندی ندارد، دیرتر به بعضی مراحل تحصیلی و حرفه‌ای رسیده باشم، اما در مقابل، امروز سه فرزند دارم که بخش مهمی از شادی و دلگرمی زندگی من هستند. ممکن است هر انتخابی هزینه‌ها و دشواری‌های خودش را داشته باشد، اما من از مسیری که طی کرده‌ام احساس رضایت دارم.

دانشگاه؛ بستری برای تبدیل موفقیت فردی به سرمایه سلامت جامعه

این متخصص پزشکی اجتماعی در بخش پایانی سخنان خود، موفقیت علمی دانش‌آموختگان را فرصتی برای تقویت ظرفیت‌های دانشگاه و نظام سلامت می‌داند و بر ضرورت بهره‌گیری از توان علمی و انگیزه آنان تأکید می‌کند.

او می‌گوید: افرادی که در دانشگاه تحصیل می‌کنند و با انگیزه و علاقه مسیر علمی خود را دنبال می‌کنند، صرفاً برای خودشان دستاورد ایجاد نمی‌کنند. دانشگاه باید این افراد را به‌عنوان یک ظرفیت علمی و انسانی ببیند و بتواند از دانش و انگیزه آن‌ها در جهت اهداف نظام سلامت استفاده کند.

به گفته وی، کسب دانش و توانمندی علمی در رشته‌هایی مانند جراحی، داخلی، پزشکی اجتماعی و سایر حوزه‌ها نباید صرفاً یک موفقیت فردی تلقی شود؛ بلکه دانشگاه و نظام سلامت می‌توانند از این ظرفیت‌ها برای تحقق اهداف بزرگ‌تر بهره بگیرند.

دکتر خباز در پایان تأکید می‌کند: برای من مهم است دانشی که در دوران تحصیل به دست آورده‌ام، در مسیر سلامت جامعه به کار گرفته شود. امیدوارم این موفقیت فقط در حد یک رتبه باقی نماند و بتواند برای دانشگاه، نظام سلامت و در نهایت مردم ثمره‌ای داشته باشد.