مراقبت از نوزادان نارس؛ از حمایتهای حیاتی در NICU تا تداوم مراقبتهای تخصصی در منزل
دانشیار گروه پرستاری کودکان دانشگاه علوم پزشکی مشهد با تشریح چالشهای سلامت نوزادان نارس، بر ضرورت توجه همزمان به مراقبتهای تخصصی، تغذیه با شیر مادر، مراقبت آغوشی (KMC) و تداوم حمایتهای درمانی پس از ترخیص تأکید کرد و گفت: آموزش خانواده و اجرای برنامه بازدید منزل توسط تیم مراقبت و درمان، نقش مهمی در حفظ سلامت و بهبود روند رشد و تکامل این نوزادان دارد.
دکتر منیر رمضانی، به مناسبت روز جهانی نوزاد نارس، در گفتوگو با وبدا اظهار کرد: نوزاد نارس به نوزادی گفته میشود که پیش از تکمیل هفته سیوهفتم بارداری متولد شود. زایمان زودرس یکی از چالشهای مهم نظامهای سلامت در جهان است و برآوردها نشان میدهد سالانه حدود ۱۵ میلیون نوزاد نارس در جهان متولد میشوند و حدود ۵ تا ۱۳ درصد تولدها را شامل میشوند. بخش عمده این تولدها در کشورهای در حال توسعه رخ میدهد.
نارسی و پیامدهای آن بر رشد و تکامل سیستمهای حیاتی
وی با بیان اینکه نوزاد نارس در مرحلهای حساس از رشد و تکامل دستگاه گوارش و سیستم عصبیـحرکتی متولد میشود، افزود: تولد زودرس خطر مرگومیر و بروز عوارض کوتاهمدت و بلندمدت را افزایش میدهد و این نوزادان به مراقبتهای ویژه و پیگیریهای مستمر نیاز دارند.
دانشیار گروه پرستاری کودکان دانشگاه علوم پزشکی مشهد ادامه داد: پیشرفت فناوریهای پزشکی به کاهش مرگومیر نوزادان نارس کمک کرده است، اما این کاهش لزوماً به معنای کاهش عوارض ناشی از نارسی و کموزنی نیست؛ بلکه بسیاری از این نوزادان پس از عبور از مرحله حاد بیماری نیز به مراقبتهای تخصصی و حمایتهای طولانیمدت نیاز دارند.
تغذیه با شیر مادر؛ عاملی مهم در رشد و تکامل عصبی
دکتر رمضانی با تأکید بر اهمیت مراقبتهای تغذیهای در دوره حساس پس از تولد گفت: یکی از وظایف مهم بخشهای نوزادان، حمایت از رشد و تکامل نوزادان نارس تا رسیدن به سن معادل ترم است. در این مسیر، تأمین مواد مغذی کافی اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا بلوغ ناکامل دستگاه گوارش و سیستم عصبیـحرکتی و هماهنگی ناکافی مکیدن و بلع، میتواند تحمل تغذیه را در این نوزادان با مشکل مواجه کند و موجب تأخیر یا توقف تغذیه از راه روده شود.
وی افزود: از اهداف اصلی تغذیه نوزادان نارس، دستیابی به الگوی رشد متناسب با دوران جنینی تا حدود هفته چهلم بارداری، حمایت از تکامل عصبی و تأمین مواد معدنی مورد نیاز برای استخوانسازی است؛ چراکه کمبودهای تغذیهای در این دوره حساس میتواند پیامدهای نامطلوبی بر رشد و تکامل عصبی داشته باشد.
این عضو هیأتعلمی دانشگاه علوم پزشکی مشهد با اشاره به فواید تغذیه با شیر مادر در نوزادان نارس اظهار کرد: مطالعات نشان دادهاند تغذیه با شیر مادر در دوره بستری در بخش مراقبتهای ویژه نوزادان میتواند با کاهش بروز و شدت برخی عوارض، از جمله انتروکولیت نکروزان، سپسیس دیررس، بیماری مزمن ریوی و رتینوپاتی نوزادان نارس همراه باشد و همچنین در کاهش بستری مجدد و بهبود پیامدهای رشد و تکامل عصبی نقش داشته باشد. در مقابل، تغذیه ناکافی در دورههای بحرانی رشد مغز میتواند مسیر تکامل مغزی را تحت تأثیر قرار دهد.
محیط مراقبتهای ویژه و ضرورت محافظت از مغز نوزاد نارس
دکتر رمضانی با اشاره به حساسیت مغز نوزادان نارس در سهماهه سوم بارداری گفت: در این دوره، مغز با سرعت زیادی رشد میکند و فرآیندهایی مانند افزایش حجم، شکلگیری شکنجها و شیارهای مغزی و میلینسازی در آن اتفاق میافتد. در نوزادانی که پیش از موعد متولد میشوند، بخشی از این روندهای تکاملی در محیط بخش مراقبتهای ویژه نوزادان (NICU) ادامه مییابد.
وی افزود: نوزاد نارس توانایی محدودتری برای حفظ جریان خون نسبتاً پایدار در مغز دارد و برخی مداخلات مراقبتی، در صورت انجام نادرست یا شتابزده، ممکن است بر خونرسانی و اکسیژنرسانی مغزی تأثیر نامطلوب بگذارند. از جمله این موارد میتوان به تغییر وضعیتهای ناگهانی، ساکشن مکرر و غیراصولی لوله تراشه، بالا گرفتن پاها و باسن هنگام تعویض پوشک و دستکاریهای غیرضروری اشاره کرد. بنابراین، انجام مراقبتهای روزمره با رعایت اصول علمی و متناسب با شرایط نوزاد اهمیت زیادی دارد.
مراقبت آغوشی؛ پیوند دوباره مادر و نوزاد و کاهش تنشهای دوران بستری
دانشیار گروه پرستاری کودکان دانشگاه علوم پزشکی مشهد با بیان اینکه تولد زودرس و بستری نوزاد در NICU میتواند تجربهای پراسترس برای نوزاد و خانواده باشد، اظهار کرد: جدایی نوزاد از مادر، بهویژه در روزهای نخست تولد، ممکن است فشار روانی زیادی به خانواده وارد کند. مادران نیز گاهی در این شرایط احساس ناتوانی در مراقبت از نوزاد، کاهش اعتمادبهنفس و افت تابآوری را تجربه میکنند.
وی با اشاره به اهمیت مراقبت آغوشی مادر و نوزاد (KMC) افزود: در این روش، نوزاد در تماس مستقیم پوست با پوست مادر قرار میگیرد. مراقبت آغوشی برای نوزادانی که از مشکلات اولیه عبور کردهاند، رویکردی مؤثر در تکمیل مراقبتها و کاهش پیامدهای ناشی از جدایی مادر و نوزاد به شمار میرود.
دکتر رمضانی ادامه داد: شواهد مطالعاتی، مراقبت آغوشی را با پیامدهایی همچون کاهش مرگومیر و برخی عوارض، تقویت تغذیه با شیر مادر، بهبود رشد و ارتقای شاخصهای فیزیولوژیک مرتبط دانستهاند. همچنین این روش میتواند فشار روانی و احساس عذاب وجدان مادران را کاهش دهد و با افزایش اعتمادبهنفس، رضایت و احساس توانمندی آنان در مراقبت از نوزاد همراه باشد.
وی تأکید کرد: مراقبت آغوشی علاوه بر برخورداری از مزیتهای درمانی، به تقویت پیوند عاطفی، دلبستگی و تعامل دوسویه مادر و نوزاد کمک میکند و میتواند در کاهش برخی مشکلات خلقی و رفتاری در ادامه رشد کودک مؤثر باشد. این روش، راهبردی کمهزینه برای حمایت از نوزادان نارس و کموزن و کاهش پیامدهای ناشی از جدایی آنان از مادر است.
ترخیص از بیمارستان؛ آغاز مرحلهای تازه از زنجیره مراقبت
این عضو هیأتعلمی دانشگاه علوم پزشکی مشهد با تأکید بر ضرورت تداوم مراقبتها پس از ترخیص گفت: بستری شدن نوزاد در بیمارستان، بهویژه در صورت طولانی شدن، میتواند تنش قابل توجهی برای والدین ایجاد کند. ازاینرو، پس از فراهم شدن شرایط ایمن برای ترخیص، باید زمینه ادامه مراقبت از نوزاد در منزل و مشارکت فعال مادر و خانواده فراهم شود.
وی افزود: انتقال نوزاد از بیمارستان به منزل، یکی از مراحل حساس در تداوم زنجیره مراقبت است. آموزش خانواده برای ادامه مراقبت آغوشی و آشنایی با نیازهای مراقبتی نوزاد در خانه، میتواند به کاهش نگرانی مادران و پیشگیری از مشکلاتی مانند بستری مجدد کمک کند؛ با این حال، خانوادهها نباید پس از ترخیص بدون حمایت و پیگیری تخصصی رها شوند.
دکتر رمضانی اجرای برنامه بازدید منزل توسط تیم مراقبت و درمان را یکی از راهبردهای مهم در حمایت از نوزادان نارس و خانوادههای آنان دانست و اظهار کرد: این بازدیدها فرصت مناسبی برای ارزیابی وضعیت نوزاد، پیگیری مراقبتها، پاسخگویی به پرسشهای والدین و شناسایی بهموقع مشکلات احتمالی فراهم میکند و میتواند به افزایش رضایت خانواده و کاهش هزینههای مراقبت منجر شود.
وی در پایان خاطرنشان کرد: بازدید منزل بهعنوان یکی از راهبردهای شناختهشده برای حمایت از سلامت و تکامل کودک، میتواند در کاهش مرگومیر و ناتوانی نوزادان نارس و ارتقای احساس سلامت و توانمندی در خانوادههای در معرض خطر نقش داشته باشد؛ ازاینرو، تداوم حمایتهای تخصصی پس از ترخیص باید بهعنوان بخش جداییناپذیر مراقبت از این نوزادان مورد توجه قرار گیرد.