نوزاد نارس؛ تولدی زودهنگام با ظرفیت زندگی سالم، در سایه مراقبتهای علمی و حمایت همهجانبه
فوقتخصص نوزادان و استاد دانشگاه علوم پزشکی مشهد با تأکید بر اینکه تولد زودرس به معنای محدود شدن فرصتهای زندگی کودک نیست، گفت: مراقبت از نوزاد نارس فراتر از نجات جان در روزهای نخست تولد است و حمایت تنفسی، تغذیه با شیر مادر، مراقبت کانگورویی، پیشگیری از عفونت و پیگیریهای منظم پس از ترخیص، نقشی اساسی در رشد، تکامل و کیفیت زندگی آینده این نوزادان دارد.
دکتر غلامعلی معموری، به مناسبت ۲۶ آبانماه، مصادف با ۱۷ نوامبر و روز جهانی نوزاد نارس در گفتگو با وب دا با اشاره به شعار امسال و تأکید آن بر ظرفیت نوزادان کوچک برای برخورداری از زندگی سالم، اظهار کرد: تولد نوزاد آغاز فصلی تازه از زندگی است، اما گاهی این اتفاق زودتر از موعد مقرر رخ میدهد. اگرچه دوره طبیعی بارداری معمولاً ۳۷ تا ۴۰ هفته است، برخی نوزادان به دلایل مختلف پیش از موعد متولد میشوند و تولد زودرس همچنان یکی از علل مهم مرگومیر کودکان زیر پنج سال به شمار میرود.
وی با تأکید بر اهمیت مراقبتهای دوران بارداری افزود: انجام منظم مراقبتهای بارداری، اصلاح سبک زندگی، کنترل دیابت و فشارخون، مدیریت بیماریهای مزمن و پرهیز از مصرف دخانیات و الکل، از جمله اقداماتی هستند که میتوانند در کاهش خطر تولد زودرس مؤثر باشند.
این فوقتخصص نوزادان با استناد به دادههای سازمان جهانی بهداشت گفت: سالانه حدود ۱۵ میلیون نوزاد نارس در جهان متولد میشوند؛ به عبارتی، تقریباً از هر ۱۰ نوزاد، یک نفر پیش از هفته سیوهفتم بارداری به دنیا میآید.
دکتر معموری ادامه داد: بسیاری از نوزادان نارس در سن بارداری بالاتری متولد میشوند و شرایط بالینی بهتری دارند، اما نوزادان با وزن بسیار کم و سن بارداری پایینتر، به مراقبتهای تخصصی و بستری در بخشهای مراقبت ویژه نوزادان نیازمندند.
وی با اشاره به اینکه تکامل ناکامل اندامها و دستگاههای بدن، نوزادان نارس را در معرض عوارض مختلف قرار میدهد، افزود: مشکلات تنفسی، اختلال در تنظیم دمای بدن، دشواریهای تغذیهای و ناهماهنگی مکیدن و بلع، عفونت، ضعف سیستم ایمنی، خونریزی مغزی، بیماری مزمن ریوی و آسیبهای بینایی و شنوایی از جمله چالشهای احتمالی این نوزادان است. البته همه نوزادان نارس با عوارض یکسانی مواجه نمیشوند و سن بارداری هنگام تولد، وزن تولد، وضعیت بالینی و کیفیت مراقبتهای دریافتی در پیامدهای کوتاهمدت و بلندمدت آنان نقش تعیینکننده دارد.
مراقبت از نوزاد نارس؛ فراتر از نجات جان، تا تضمین رشد و کیفیت زندگی
استاد دانشگاه علوم پزشکی مشهد با بیان اینکه هدف از مراقبت نوزاد نارس تنها زنده نگه داشتن او در روزهای نخست زندگی نیست، اظهار کرد: فراهم کردن شرایط مناسب برای رشد، تکامل و دستیابی به بهترین کیفیت زندگی در آینده، هدف اصلی مراقبت از این نوزادان است.
وی پایش مداوم وضعیت تنفسی، ضربان قلب و میزان اکسیژن خون را برای تشخیص و درمان بهموقع مشکلات ضروری دانست و افزود: استفاده اصولی از حمایتهای تنفسی مانند CPAP و تهویه مکانیکی، همراه با پیشگیری از آسیبهای ناشی از اکسیژندرمانی، از ارکان مهم مراقبتهای تخصصی نوزادان نارس محسوب میشود.
شیر مادر؛ تغذیهای حیاتی برای بقا، رشد و تکامل نوزاد نارس
دکتر معموری با تأکید بر ارزش تغذیه با شیر مادر گفت: شیر مادر به دلیل برخورداری از فواید متعدد برای بقا، رشد و تکامل نوزاد، مهمترین انتخاب تغذیهای برای این گروه است و باید از نخستین فرصت پس از تولد، بهصورت مستقیم یا غیرمستقیم آغاز و در ادامه حفظ شود.
وی افزود: تغذیه با شیر مادر در کاهش عوارضی مانند انتروکولیت نکروزان، عفونتها و مشکلات گوارشی نقش مهمی دارد. در صورت نیاز نیز میتوان با توجه به شرایط بالینی نوزاد، از شیر اهدایی یا غنیکنندههای شیر مادر استفاده کرد.
مراقبت کانگورویی؛ پیوند گرمای آغوش مادر با مراقبتهای درمانی
این فوقتخصص نوزادان، مراقبت کانگورویی یا همآغوشی مادر و نوزاد را یکی از مداخلات مؤثر و مبتنی بر شواهد علمی دانست و اظهار کرد: در این روش، نوزاد در تماس مستقیم پوستباپوست با مادر قرار میگیرد؛ اقدامی که به حفظ دمای بدن، بهبود تغذیه، تقویت ارتباط عاطفی والدین و نوزاد و ارتقای پیامدهای سلامت کمک میکند.
وی ادامه داد: این مراقبت باید در نخستین فرصت ممکن آغاز شود و در صورت فراهم بودن شرایط، روزانه ۸ تا ۲۴ ساعت ادامه یابد؛ البته زمان شروع و نحوه اجرای آن باید متناسب با وضعیت بالینی نوزاد و امکانات مراقبتی تعیین شود.
دکتر معموری همچنین رعایت بهداشت دست، کاهش اقدامات تهاجمی غیرضروری، استفاده منطقی از آنتیبیوتیکها، کنترل عفونتهای بیمارستانی، کاهش صدای محیط و توجه به خواب، آرامش و نیازهای عاطفی و تکاملی نوزاد را از اجزای جداییناپذیر مراقبت استاندارد از نوزادان نارس برشمرد.
ارزیابیهای ضروری پیش از ترخیص و تداوم مراقبت در منزل
عضو هیأتعلمی دانشگاه علوم پزشکی مشهد با اشاره به ضرورت ارزیابی دقیق نوزاد پیش از ترخیص گفت: وضعیت عمومی، ثبات تنفسی و قلبیـعروقی، توانایی تغذیه مناسب، روند افزایش وزن و توانایی حفظ دمای بدن باید بهدقت بررسی شود.
وی افزود: انجام اقدامات متناسب با شرایط هر نوزاد، از جمله غربالگری رتینوپاتی نوزادان نارس، اندازهگیری دور سر، تعیین زمان معاینات شنواییسنجی، ارزیابی خطر آسیبهای مغزی با استفاده از سونوگرافی و سایر بررسیهای تخصصی نیز ضروری است.
دکتر معموری تدوین برنامه تغذیه و مکملهای موردنیاز، پایش منظم رشد و تکمیل بهموقع واکسیناسیون را از دیگر الزامات مراقبت پس از ترخیص دانست و تأکید کرد: والدین باید برای مراقبت از نوزاد در منزل، از جمله تنظیم دمای محیط، انتخاب پوشش مناسب و شناسایی علائم خطر، آموزش کافی دریافت کنند تا زنجیره مراقبت پس از خروج از بیمارستان نیز ادامه یابد.
کاهش مرگومیر نوزادان؛ دستاورد نظام سلامت و ضرورت تداوم سرمایهگذاری
این فوقتخصص نوزادان با اشاره به اقدامات انجامشده در دو دهه اخیر برای ارتقای سلامت نوزادان نارس در کشور اظهار کرد: توسعه بخشهای مراقبت ویژه نوزادان (NICU)، آموزش و تربیت فوقتخصصهای این رشته، توانمندسازی کادر پرستاری و تأمین تجهیزات پیشرفته، در کاهش مرگومیر نوزادان نقش داشته است.
وی با بیان اینکه میزان مرگومیر نوزادان در کشور به حدود ۸ مورد در هر هزار تولد زنده رسیده است، افزود: این شاخص در مقایسه با میانگین جهانی حدود ۱۸ مورد در هزار تولد زنده، دستاورد مهمی به شمار میرود؛ هرچند تفاوت آمار کشورها نشان میدهد سرمایهگذاری مستمر در مراقبتهای نوزادی همچنان ضرورت دارد.
حمایت از نوزادان نارس؛ مسئولیتی مشترک میان خانواده، نظام سلامت و دولت
دکتر معموری با تأکید بر اینکه حمایت از نوزادان نارس تنها بر عهده پزشکان و خانوادهها نیست، گفت: دولت و نظام سلامت نیز در فراهم کردن فرصت برابر برای زندگی سالم و رشد این کودکان مسئولیت مهمی دارند.
وی سرمایهگذاری در مراقبتهای دوران بارداری با هدف پیشگیری از تولد زودرس، فراهم کردن دسترسی عادلانه خانوادهها به بخشهای NICU، تأمین تجهیزات و داروهای ضروری، ایجاد نظام جامع پیگیری پس از ترخیص، تقویت پوششهای بیمهای و حمایت اقتصادی از خانوادهها و توسعه امکانات مراقبت در منزل را از الزامات ارتقای کیفیت زندگی این کودکان برشمرد.
این عضو هیأتعلمی دانشگاه علوم پزشکی مشهد در پایان خاطرنشان کرد: نوزاد نارس شایسته فرصتی برابر برای زندگی ایمن، رشد و تکامل طبیعی است و تولد زودهنگام نباید به معنای محدود شدن فرصتهای زندگی او تلقی شود؛ چراکه این کودکان در صورت برخورداری از مراقبتهای علمی، حمایتهای مناسب و پیگیری مستمر، ظرفیت رشد، یادگیری و ساختن آیندهای سالم را دارند.