پایگاه خبری وبدا

عضو هیأت  علمی دانشگاه علوم پزشکی مشهد با تأکید بر نقش پژوهش‌های بین‌رشته‌ای در پیشرفت علم و فناوری، از طراحی و ساخت تجهیزات تولید نانوحامل‌های دارویی، دستگاه تولید واکسن مبتنی بر فناوری میکروفلوئیدیک و توسعه فناوری‌های نوین دارورسانی به‌عنوان بخشی از دستاوردهای این حوزه نام برد.

به گزارش وب‌دا، دکتر سیدعلی موسوی شایق، دانشیار دانشگاه علوم پزشکی مشهد، عضو هیأت علمی مرکز تحقیقات ارتوپدی و واحد توسعه تحقیقات بالینی دانشکده پزشکی، از پژوهشگران فعال در حوزه تحقیقات بین‌رشته‌ای و فناوری میکروفلوئیدیک است که با بهره‌گیری از ظرفیت همکاری میان رشته‌های مهندسی و علوم پزشکی، دستاوردهای علمی و فناورانه متعددی را دنبال کرده است.

طراحی و ساخت دستگاه تولید واکسن کووید ۱۹ در مقیاس آزمایشگاهی و صنعتی بر پایه فناوری میکروفلوئیدیک، که به‌عنوان طرح برگزیده در رقابت بین‌المللی بنیاد علم و فناوری مصطفی(ص) (کنز) معرفی شد، همچنین کسب جایزه کارآفرینی و فن‌آفرینی شیخ بهایی و جایزه علمی البرز در حوزه کارآفرینی برای طراحی و ساخت دستگاه‌های تولید نانوحامل‌های دارویی، بخشی از افتخارات این عضو هیأت  علمی دانشگاه علوم پزشکی مشهد است.

در ادامه، در گفت‌وگو با دکتر موسوی شایق، درباره مسیر علمی و پژوهشی، دستاوردهای فناورانه، ظرفیت‌های همکاری بین‌رشته‌ای و ضرورت حمایت از نخبگان و پژوهشگران کشور بیشتر می‌خوانیم.

وب‌دا: لطفاً درباره سوابق تحصیلی و مسیر فعالیت حرفه‌ای خود توضیح دهید.

دکتر سیدعلی موسوی شایق هستم، عضو هیأت  علمی دانشکده پزشکی دانشگاه علوم پزشکی مشهد. فعالیت من در این دانشگاه از سال ۱۳۹۵ و در جایگاه استادیار آغاز شد و پیشینه علمی‌ام در حوزه مهندسی مکانیک و تجهیزات پزشکی است.

در سال ۱۳۸۵ دوره کارشناسی ارشد مهندسی مکانیک را در دانشگاه فردوسی مشهد به پایان رساندم و پس از دریافت بورسیه از دولت سنگاپور، تحصیلات دکتری خود را در دانشگاه فناوری نانیانگ این کشور ادامه دادم. پس از آن، به مدت دو سال به‌عنوان پژوهشگر در یکی از مراکز سنگاپور فعالیت کردم و سپس دوره پسادکتری خود را در حوزه مهندسی زیست‌پزشکی و تحقیقات بین‌رشته‌ای علوم زیستی و مهندسی، در دانشگاه هاروارد و مؤسسه فناوری ماساچوست (MIT) گذراندم. از سال ۱۳۹۵ در دانشگاه علوم پزشکی مشهد مشغول به فعالیت هستم و اکنون دانشیار این دانشگاه هستم.

وب‌دا: در دانشگاه با چه گروه‌ها و رشته‌هایی همکاری دارید؟

در آغاز فعالیت در دانشگاه، با همکاری همکاران گروه ارتوپدی و مرکز تحقیقات ارتوپدی، راه‌اندازی آزمایشگاه این مرکز را در دستور کار قرار دادیم. با جذب گرنت‌ها و حمایت‌های مالی از مؤسسه ملی توسعه تحقیقات علوم پزشکی ایران (نیماد)، معاونت پژوهشی دانشگاه و معاونت علمی ریاست جمهوری، موفق شدیم آزمایشگاهی مجهز در بیمارستان قائم(عج) راه‌اندازی کنیم.

در ادامه، آزمایشگاه دیگری با عنوان آزمایشگاه تحقیقات میکروفلوئیدیک در پژوهشگاه سابق بوعلی و پژوهشگاه فعلی شهید رئیسی راه‌اندازی شد. در این مجموعه، تحقیقات بین‌رشته‌ای با محوریت سامانه‌های مبتنی بر میکروفلوئیدیک و میکروسامانه‌های زیستی، برای کاربردهایی همچون تولید دارو، تشخیص بیماری و ساخت زیست‌حسگرها انجام می‌شود.

این آزمایشگاه نیز با حمایت معاونت علمی ریاست جمهوری و معاونت پژوهشی دانشگاه، در دوره مدیریت دکتر تفقدی، راه‌اندازی شد و اکنون ظرفیت مناسبی برای پیشبرد پژوهش‌های فناورانه فراهم کرده است. در مجموع، دو آزمایشگاه ارتوپدی و میکروفلوئیدیک، از زیرساخت‌های شاخص پژوهشی دانشگاه به شمار می‌روند.

وب‌دا: فعالیت‌های پژوهشی و فناورانه شما عمدتاً بر چه محورهایی متمرکز است؟

فعالیت‌های اصلی من در زمینه طراحی تجهیزات پزشکی و داروسازی و توسعه سامانه‌های میکروفلوئیدیک است؛ حوزه‌هایی که ماهیتی کاملاً بین‌رشته‌ای دارند. در تیم تحقیقاتی ما، دانشجویان و پژوهشگرانی از رشته‌های مختلف مهندسی، از جمله مهندسی مکانیک، مواد و برق، در کنار متخصصان علوم پزشکی مانند پزشکان، جراحان، فیزیک‌پزشکان و داروسازان حضور دارند.

این همکاری گسترده موجب شده است بتوانیم منابع مالی پژوهشی متعددی جذب کنیم، طرح‌های تحقیقاتی مشترک را توسعه دهیم و مقالات علمی ارزشمندی به چاپ برسانیم.

با اتکا به زیرساخت‌های ایجادشده در دانشگاه، در ابتدای همه‌گیری کرونا نیز موفق شدیم منابع مالی مورد نیاز را از معاونت علمی ریاست جمهوری برای طراحی و ساخت دستگاه‌های مورد استفاده در تولید واکسن‌های مبتنی بر فناوری mRNA جذب کنیم. در این مسیر، با یک تیم تخصصی در تهران همکاری کردیم و پس از ساخت دستگاه‌ها، آن‌ها را در اختیار این مجموعه که در زمینه تولید واکسن‌های مبتنی بر mRNA فعالیت داشت، قرار دادیم.

این دستگاه بر پایه فناوری میکروفلوئیدیک طراحی شده بود و امکان تولید نانوحامل‌های دارویی را فراهم می‌کرد. در فناوری مورد استفاده برای این نوع واکسن، مولکول mRNA درون نانوذرات لیپیدی قرار می‌گیرد و دستگاه طراحی‌شده امکان تولید این ساختارها را فراهم می‌کرد.

این فناوری علاوه بر کاربرد در تولید نانوحامل‌های لیپیدی، قابلیت استفاده برای تولید نانوحامل‌های پلیمری را نیز دارد. بر همین اساس، تصمیم گرفتیم شرکتی برای طراحی و ساخت این تجهیزات و عرضه آن‌ها به مؤسسات تحقیقاتی، پژوهشگاه‌ها و شرکت‌های فعال در این حوزه تأسیس کنیم. خوشبختانه این هدف محقق شد و اکنون در قالب شرکت «ریزسامانه بهبود درمان» در پارک سلامت دانشگاه مشغول فعالیت هستیم.

وب‌دا: در اجرای طرح‌های بین‌رشته‌ای، چه گروه‌ها و تخصص‌هایی مشارکت دارند و چه دستاوردهایی حاصل شده است؟

به دلیل ماهیت بین‌رشته‌ای فعالیت‌های ما، طیف گسترده‌ای از متخصصان، از جمله جراحان، جراحان ارتوپدی، داروسازان، پزشکان و مهندسان در این طرح‌ها مشارکت دارند. این همکاری‌ها زمینه‌ساز طراحی و توسعه ابداعات کاربردی در حوزه پزشکی و تجهیزات پزشکی شده است.

یکی از نمونه‌های این فعالیت‌ها، طراحی غلاف مصنوعی برای ترمیم تاندون دست است که با همکاری استادان مرکز تحقیقات ارتوپدی، دکتر ابراهیم‌زاده و دکتر علی مرادی، از جراحان دانشگاه، انجام شد و ثبت اختراع آن در ایالات متحده آمریکا به‌تازگی با موفقیت به پایان رسیده است.

همچنین ابداعات و اختراعات دیگری را در دست اقدام داریم که مراحل اولیه داوری آن‌ها انجام شده و در مراحل نهایی ثبت قرار دارند. از جمله این طرح‌ها، دستگاه تولید میکرونیدل یا میکروسوزن با استفاده از فناوری DAB است که به گفته ما، برای نخستین بار در جهان ساخته شده است.

این دستگاه امکان تولید میکروسوزن‌هایی را فراهم می‌کند که در دارورسانی از طریق پوست کاربرد دارند. یکی از قابلیت‌های مهم آن، تسهیل فرایند ساخت میکروسوزن برای پژوهشگران و افرادی است که دانش فنی لازم برای تولید این ابزار را ندارند؛ به‌گونه‌ای که فرایند تولید با فشردن یک دکمه امکان‌پذیر می‌شود.

در کنار این موارد، فناوری‌های دیگری نیز در حوزه سامانه‌های دارورسانی در حال توسعه است که می‌توانند کاربردهای گسترده‌ای داشته باشند.

خوشبختانه در این مسیر موفق به کسب جوایز علمی و فناورانه متعددی در سطح ملی و بین‌المللی شده‌ایم که از جمله آن‌ها می‌توان به جایزه بنیاد علم و فناوری مصطفی(ص) در بخش رقابت کنز، جایزه کارآفرینی و فن‌آفرینی شیخ بهایی و جایزه علمی البرز در حوزه کارآفرینی اشاره کرد. این افتخارات، حاصل تلاش جمعی و طراحی و ساخت دستگاه‌های تولید نانوحامل‌های دارویی است و تجربه ارزشمندی برای توسعه فناوری‌های بعدی در اختیار ما قرار داده است.

در اینجا لازم می‌دانم از همه همکارانی که در این فعالیت‌ها مشارکت فعال داشته‌اند، قدردانی کنم؛ چراکه تحقق این دستاوردها بدون همکاری میان تخصص‌های مختلف امکان‌پذیر نبود.

وب‌دا: از نگاه شما، تحقیقات بین‌رشته‌ای چه جایگاهی در پیشرفت‌های علمی و فناوری امروز دارد؟

امروزه تحقیقاتی می‌توانند مؤثر، کاربردی و راهگشا باشند که اساساً در مسیر پژوهش‌های بین‌رشته‌ای قرار بگیرند. مرزهای علمی در حوزه‌های مختلف به‌سرعت گسترش یافته و علوم گوناگون بیش از گذشته با یکدیگر درآمیخته‌اند. در واقع، بسیاری از فناوری‌های روز دنیا با تکیه بر همین همکاری‌ها و تحقیقات بین‌رشته‌ای توسعه پیدا می‌کنند.

به همین دلیل، از همکاران و دانشجویان درخواست می‌کنم اهمیت این نوع پژوهش‌ها را بیش از پیش مورد توجه قرار دهند و از ظرفیت همکاری میان رشته‌های مختلف برای پاسخ‌گویی به مسائل علمی و نیازهای جامعه استفاده کنند.

از همه همکاران و دانشجویانی که به فعالیت‌های بین‌رشته‌ای علاقه‌مند هستند نیز دعوت به همکاری می‌کنم. اکوسیستم نوآوری جهانی امروز برای حل مسائل پیچیده، به‌ویژه در حوزه علوم زیستی، بر اجرای تحقیقات بین‌رشته‌ای تکیه دارد. از مسئولان و سیاست‌گذاران حوزه علم و فناوری نیز انتظار می‌رود حمایت مؤثرتری از این فعالیت‌ها داشته باشند و زمینه توسعه آن‌ها را فراهم کنند.

به اعتقاد من، دانشگاه علوم پزشکی مشهد به دلیل همجواری با دانشگاه فردوسی مشهد، از ظرفیت مناسبی برای شکل‌گیری و تقویت یک اکوسیستم علمی و فناورانه برخوردار است؛ ظرفیتی که می‌تواند بیش از گذشته در خدمت توسعه فناوری‌های نوین و همکاری‌های مشترک میان اعضای هیأت علمی قرار گیرد.

وب‌دا: نگاه شما به موضوع مهاجرت نخبگان و متخصصان چیست؟

یکی از موضوعات بسیار مهم و جدّی در حوزه علم و دانش کشور، مهاجرت نیروهای توانمند و متخصص است که بدون تردید می‌تواند خسارت بزرگی به همراه داشته باشد. افرادی که به سطح بالایی از دانش و تخصص رسیده‌اند، ظرفیت ارزشمندی برای حل مسائل و رفع نیازهای کشور دارند؛ اما با مهاجرت آن‌ها، بخش مهمی از این دانش و توان تخصصی از چرخه خدمت‌رسانی و توسعه کشور خارج می‌شود و منافع آن در اختیار کشورهای دیگر قرار می‌گیرد.

به همین دلیل، معتقدم نظام حکمرانی کشور، سیاست‌گذاران حوزه آموزش و پژوهش و حتی مجموعه‌های کوچک‌تری مانند دانشگاه‌ها باید مهاجرت نخبگان را به‌عنوان یک چالش جدّی مورد توجه قرار دهند. از یک سو، ورود نیروهای متخصص به کشور محدود است و از سوی دیگر، خروج نیروهای توانمند قابل توجه است؛ روندی که در بلندمدت می‌تواند خسارت‌های جبران‌ناپذیری به همراه داشته باشد.

وب‌دا: چه انتظاری از مسئولان و متولیان حوزه علم و پژوهش دارید؟

در تمام دوران تحصیل، از مقطع کارشناسی تا پسادکتری، هدفم این بود که تخصص‌هایی کسب کنم که بتوانند در رفع نیازهای جامعه مؤثر باشند. خوشبختانه در مسیری قرار گرفتم که با بهره‌گیری از دانش مهندسی، امکان فعالیت در حوزه علوم زیستی و کمک به حل برخی مسائل مرتبط با بیماران را برایم فراهم کرد. البته طی کردن این مسیر با دشواری‌های زیادی همراه بود؛ حدود ۱۰ سال تلاش علمی در خارج از کشور و پس از آن فعالیت پژوهشی در ایران، بخشی از این تجربه است.

با توجه به اینکه زمینه فعالیت ما برای بسیاری از بخش‌ها هنوز شناخته‌شده نیست، توسعه بسترهای حمایتی و تسهیل‌کننده می‌تواند نقش مهمی در پیشبرد این فعالیت‌ها داشته باشد. امیدواریم اکوسیستم علمی و فناورانه کشور بیش از گذشته برای فعالیت مؤثر متخصصان و پژوهشگران توسعه یابد.

کشور ما به دلیل شرایط خاص سیاسی و محدودیت‌های ناشی از تحریم‌ها، بیش از گذشته به توسعه دانش، تخصص و توانمندی‌های داخلی نیاز دارد. هر اندازه از ظرفیت علمی و تخصصی کشور حمایت شود، امکان دستیابی به استقلال بیشتر در رفع نیازها نیز فراهم خواهد شد. البته ارتباط علمی و مؤثر با سایر کشورها در همه جای دنیا اهمیت دارد، اما در شرایط کنونی باید با نگاهی عمیق‌تر به ظرفیت‌های داخلی و توان متخصصان کشور توجه کنیم.

در گذشته، درآمدهای نفتی امکان تأمین بسیاری از نیازها را فراهم می‌کرد، اما امروز بیش از هر زمان دیگری لازم است برای پرورش، حفظ و بهره‌گیری از سرمایه انسانی متخصص برنامه‌ریزی کنیم و از توان علمی آن‌ها برای حل مسائل و عبور از چالش‌ها بهره ببریم.