پایگاه خبری وبدا

استاد گروه معارف دانشگاه علوم پزشکی مشهد با تشریح مبانی اخلاق رضوی بر اساس روایات امام رضا(ع)، گفت: اخلاق رضوی را نمی‌توان صرفاً مجموعه‌ای از توصیه‌های فردی دانست، بلکه در سخنان و سیره آن حضرت، اخلاق بر پایه منظومه‌ای از مبانی معرفتی و انسانی همچون توحید، تفکر، کرامت انسان، عبودیت، اعتدال، محبت، مسئولیت اجتماعی و آخرت‌باوری استوار شده است.

دکتر جعفر جهانگیر فیض‌آبادی در گفتگو با وب دا در تشریح مبانی اخلاق رضوی اظهار کرد: در نگاه امام رضا(ع)، اخلاق زمانی در زندگی انسان اثرگذار خواهد بود که از معرفت و اندیشه آغاز شود و در رفتار فردی و اجتماعی او نمود پیدا کند؛ از این رو، بسیاری از آموزه‌های اخلاقی آن حضرت، ارتباط مستقیمی میان رابطه انسان با خدا و نحوه رفتار او با دیگران برقرار می‌کند.

تفکر؛ حقیقت عبادت

وی با اشاره به اهمیت تفکر در منظومه اخلاقی امام رضا(ع) گفت: آن حضرت می‌فرماید: «لَیْسَتِ الْعِبَادَةُ کَثْرَةَ الصَّلَاةِ وَالصَّوْمِ، إِنَّمَا الْعِبَادَةُ التَّفَکُّرُ فِی أَمْرِ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ»؛ عبادت، زیادی نماز و روزه نیست، بلکه عبادت، اندیشیدن در امر خداوند است.

استاد گروه معارف دانشگاه علوم پزشکی مشهد افزود: این روایت نشان می‌دهد که اخلاق رضوی با ظاهرگرایی دینی تفاوت دارد و عبادت هنگامی می‌تواند به اصلاح اخلاق و رفتار انسان منجر شود که با فهم، تأمل، بصیرت و توجه به حکمت فرمان الهی همراه باشد.

فیض‌آبادی تصریح کرد: از این منظر، اعمال عبادی باید انسان را از غفلت، خودخواهی، ظلم و بی‌تفاوتی دور کند. عبادتی که فاقد تفکر باشد ممکن است به یک عادت ظاهری تبدیل شود، اما عبادت همراه با اندیشه، می‌تواند منش و رفتار انسان را اصلاح کند.

شکرگزاری از مردم؛ پیوند اخلاق الهی و اجتماعی

وی در ادامه به اهمیت شکرگزاری در آموزه‌های رضوی اشاره کرد و گفت: امام رضا(ع) می‌فرماید: «مَنْ لَمْ یَشْکُرِ الْمُنْعِمَ مِنَ الْمَخْلُوقِینَ لَمْ یَشْکُرِ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ»؛ کسی که از انسان نیکوکار و نعمت‌رسان تشکر نکند، خداوند را نیز شکر نکرده است.

استاد گروه معارف دانشگاه علوم پزشکی مشهد اظهار کرد: در این روایت، شکر خداوند از شکرگزاری نسبت به مردم جدا نشده است. انسان نمی‌تواند مدعی خداشناسی باشد، اما در برابر نیکی دیگران ناسپاس بماند.

فیض‌آبادی ادامه داد: بسیاری از نعمت‌های الهی از طریق انسان‌ها به ما می‌رسد و بی‌اعتنایی به نیکی دیگران، نشانه ضعف اخلاقی است. بنابراین، رابطه انسان با خداوند باید در رفتار او با مردم، از جمله قدردانی، ادب و رعایت انصاف، آشکار شود.

وی تأکید کرد: بر همین اساس، اخلاق رضوی، اخلاقی اجتماعی است و خداشناسی صرفاً در مناسک فردی خلاصه نمی‌شود، بلکه باید در کیفیت روابط انسان با جامعه و اطرافیان نیز نمود پیدا کند.

کرامت انسان و اصل رفتار متقابل

استاد گروه معارف دانشگاه علوم پزشکی مشهد در ادامه با اشاره به جایگاه کرامت انسان در اخلاق رضوی گفت: امام رضا(ع) در تعریف تواضع می‌فرماید: «التَّوَاضُعُ أَنْ تُعْطِیَ النَّاسَ مَا تُحِبُّ أَنْ تُعْطَاهُ»؛ تواضع آن است که با مردم همان‌گونه رفتار کنی که دوست داری با تو رفتار شود.

وی افزود: در نقل تفصیلی‌تر نیز آمده است که انسان باید قدر و جایگاه خود را بشناسد، با دلی سالم رفتار کند، بدی را با نیکی پاسخ دهد، خشم خود را فروبخورد و از مردم درگذرد.

فیض‌آبادی خاطرنشان کرد: تواضع در این نگاه به معنای تحقیر خود یا پذیرش ذلت نیست، بلکه به معنای شناخت درست جایگاه خویش، رعایت حرمت دیگران و پرهیز از خودبرتربینی است.

وی گفت: اخلاق رضوی بر نوعی کرامت متقابل استوار است؛ به این معنا که انسان اخلاقی همان احترامی را برای دیگران قائل می‌شود که برای خود می‌پسندد و از تبدیل روابط انسانی به عرصه‌ای برای برتری‌جویی و تحقیر دیگران پرهیز می‌کند.

اخلاق انسان در شرایط دشوار آشکار می‌شود

استاد گروه معارف دانشگاه علوم پزشکی مشهد با اشاره به یکی دیگر از روایات امام رضا(ع) اظهار کرد: آن حضرت می‌فرماید: «الَّذِینَ إِذَا أَحْسَنُوا اسْتَبْشَرُوا، وَإِذَا أَسَاؤُوا اسْتَغْفَرُوا، وَإِذَا أُعْطُوا شَکَرُوا، وَإِذَا ابْتُلُوا صَبَرُوا، وَإِذَا غَضِبُوا عَفَوْا»؛ بندگان نیک خدا کسانی هستند که هنگام نیکی شادمان می‌شوند، هنگام خطا استغفار می‌کنند، هنگام دریافت نعمت شکر می‌گزارند، هنگام آزمون صبر می‌کنند و هنگام خشم می‌بخشند.

وی افزود: این روایت، اخلاق را در موقعیت‌های واقعی زندگی مورد توجه قرار می‌دهد؛ یعنی انسان در برابر نیکی، شادمان می‌شود؛ در برابر خطا، به استغفار و اصلاح روی می‌آورد؛ هنگام دریافت نعمت، شکر می‌کند؛ در گرفتاری و آزمون صبر پیشه می‌کند و هنگام خشم، راه عفو و گذشت را در پیش می‌گیرد.

فیض‌آبادی تصریح کرد: بنابراین، ارزش اخلاقی انسان تنها در شرایط آرام و مطلوب مشخص نمی‌شود، بلکه نحوه واکنش او در برابر بحران، خطا، نعمت، خشم و آسیب‌های زندگی، معیار مهمی برای سنجش اخلاق اوست.

سخاوت؛ اخلاق فردی با آثار اجتماعی

وی با اشاره به جایگاه سخاوت در آموزه‌های امام رضا(ع) گفت: آن حضرت می‌فرماید: «السَّخِیُّ قَرِیبٌ مِنَ اللَّهِ، قَرِیبٌ مِنَ الْجَنَّةِ، قَرِیبٌ مِنَ النَّاسِ، بَعِیدٌ مِنَ النَّارِ»؛ سخاوتمند به خدا، بهشت و مردم نزدیک و از آتش دور است و در مقابل، بخیل از خدا، بهشت و مردم دور و به آتش نزدیک است.

استاد گروه معارف دانشگاه علوم پزشکی مشهد اظهار کرد: سخاوت در این روایت صرفاً به معنای بخشش مالی نیست، بلکه نشانه گشودگی شخصیت انسان و رهایی او از خودمحوری است.

وی افزود: انسان سخاوتمند، رابطه سالم‌تری با دیگران برقرار می‌کند و نعمت‌هایی را که در اختیار دارد، به ابزاری برای ایجاد پیوند و همبستگی اجتماعی تبدیل می‌کند؛ در مقابل، بخل می‌تواند انسان را هم از خداوند و هم از مردم دور کند.

فیض‌آبادی خاطرنشان کرد: در نگاه رضوی، اخلاق مجموعه‌ای از رفتارهای جدا از یکدیگر نیست، بلکه منظومه‌ای به‌هم‌پیوسته است که از معرفت و تفکر آغاز می‌شود و در شکرگزاری، کرامت، صبر، عفو، سخاوت و مسئولیت‌پذیری اجتماعی خود را نشان می‌دهد.

اخلاق رضوی؛ پیوند میان عبادت، خودسازی و مسئولیت اجتماعی

وی در جمع‌بندی سخنان خود گفت: مجموعه این آموزه‌ها نشان می‌دهد که در مکتب امام رضا(ع)، اخلاق تنها به رابطه فرد با خداوند محدود نمی‌شود، بلکه رابطه انسان با خویشتن و جامعه را نیز دربرمی‌گیرد.

استاد گروه معارف دانشگاه علوم پزشکی مشهد افزود: تفکر، انسان را از ظاهرگرایی عبادی دور می‌کند؛ شکرگزاری، پیوند میان خداشناسی و روابط اجتماعی را تقویت می‌کند؛ کرامت و تواضع، مناسبات انسانی را اصلاح می‌کند؛ صبر و عفو، نحوه مواجهه با دشواری‌ها و خشم را سامان می‌دهد و سخاوت نیز انسان را از خودمحوری دور و به جامعه نزدیک می‌کند.

فیض‌آبادی تأکید کرد: اگر این آموزه‌ها از سطح شناخت و مطالعه فراتر رفته و در زندگی روزمره انسان به رفتار تبدیل شوند، می‌توانند زمینه‌ساز شکل‌گیری فرد و جامعه‌ای اخلاق‌مدار باشند؛ جامعه‌ای که در آن عبادت با تفکر، دینداری با کرامت انسانی و خداشناسی با مسئولیت اجتماعی همراه است.