پایگاه خبری وبدا

عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی مشهد با تشریح علائم، علل، روش‌های تشخیص و درمان آتاکسی گفت: آتاکسی یک بیماری واحد نیست، بلکه یک علامت بالینی ناشی از اختلال در مسیرهای مخچه‌ای، وستیبولار یا حس عمقی است که تشخیص علت زمینه‌ای آن نیازمند بررسی دقیق و مرحله‌به‌مرحله است.

دکتر محسن خاموشی، متخصص جراحی مغز و اعصاب دانشگاه علوم پزشکی مشهد، در گفت‌وگو با خبرنگار وبدا اظهار کرد: آتاکسی (Ataxia) در لغت به معنای حرکات ناشیانه یا با سازماندهی ضعیف است و به عنوان یک نشانگر بالینی از اختلال یا آسیب در مسیرهای عصبی مرتبط با هماهنگی حرکات شناخته می‌شود.

وی افزود: این وضعیت یک بیماری واحد محسوب نمی‌شود و می‌تواند در اثر اختلال در عملکرد مخچه، مسیرهای وستیبولار یا سیستم حس عمقی ایجاد شود؛ از همین رو، طیف علل بروز آن بسیار گسترده است و تشخیص علت زمینه‌ای می‌تواند چالش‌برانگیز باشد.

اختلال در تعادل و راه رفتن؛ از نخستین نشانه‌های آتاکسی

دکتر خاموشی با اشاره به علائم آتاکسی گفت: بیماران مبتلا معمولاً از کاهش هماهنگی حرکات شکایت دارند و شدت و نوع علائم نیز به علت زمینه‌ای و مرحله بیماری بستگی دارد.

وی ادامه داد: اختلال در راه رفتن و عدم تعادل معمولاً از نخستین نشانه‌های آتاکسی است؛ به‌گونه‌ای که فرد ممکن است هنگام بالا و پایین رفتن از پله‌ها با مشکل مواجه شود، برای حفظ تعادل به نرده نیاز پیدا کند یا هنگام راه رفتن به یک سمت منحرف شود.

این متخصص جراحی مغز و اعصاب افزود: دشواری در دویدن، راه رفتن با کفش پاشنه‌بلند یا حتی راه رفتن با پای برهنه نیز می‌تواند از نشانه‌های این اختلال باشد.

وی اظهار کرد: راه رفتن با قاعده پهن از دیگر علائم شناخته‌شده آتاکسی است؛ در این حالت فرد برای حفظ تعادل، پاهای خود را بیش از حد معمول از یکدیگر فاصله می‌دهد و ممکن است هنگام راه رفتن دچار تلوتلو خوردن شود.

اختلال در حرکات ظریف و گفتار

دکتر خاموشی، اختلال در حرکات هدفمند و ظریف را از دیگر تظاهرات آتاکسی عنوان کرد و گفت: به دلیل اختلال در زمان‌بندی و هدف‌گیری حرکات، بیمار ممکن است در تخمین فاصله، متوقف کردن حرکت در زمان مناسب و انجام حرکات دقیق دچار مشکل شود که این وضعیت می‌تواند به شکل بی‌دست‌وپایی، لرزش دست و اختلال در دست‌خط بروز کند.

وی افزود: اختلال گفتاری یا دیزآرتری نیز ممکن است در این بیماران مشاهده شود و گفتار فرد حالت نامنظم، بریده‌بریده یا نامفهوم پیدا کند. تاری دید یا دوبینی، به‌ویژه هنگام حرکت سریع سر، نیز از دیگر علائم احتمالی است.

این عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی مشهد خاطرنشان کرد: در مراحل پیشرفته‌تر، زمین‌خوردن‌های مکرر، اختلال شدید در حفظ تعادل، مشکلات بلع و بی‌دست‌وپایی شدید در استفاده از دست‌ها ایجاد می‌شود؛ به‌گونه‌ای که بیمار ممکن است برای انجام فعالیت‌های روزمره مانند لباس پوشیدن یا استفاده از قاشق و چنگال با مشکل مواجه شود.

علائم همراه آتاکسی

وی با اشاره به تظاهرات همراه آتاکسی اظهار کرد: بسته به علت زمینه‌ای، علائمی مانند نیستاگموس یا حرکات غیرطبیعی چشم، سرگیجه، عدم تعادل، کاهش حس عمقی و حس ارتعاش نیز ممکن است در بیمار مشاهده شود.

دکتر خاموشی افزود: برخی بیماران ممکن است با وجود حفظ قدرت عضلانی، در معاینه عصبی علامت مثبت رومبرگ داشته باشند. همچنین در برخی انواع آتاکسی، از جمله آتاکسی فریدریش، مشکلات قلبی مانند کاردیومیوپاتی نیز ممکن است همراه بیماری وجود داشته باشد.

وی ادامه داد: پارکینسونیسم، نوروپاتی محیطی، ضعف، اختلالات خواب، تشنج، کاهش شنوایی، مشکلات شناختی و اختلالات سیستم خودکار بدن از جمله افت فشار خون هنگام ایستادن یا مشکلات ادراری نیز می‌توانند در برخی بیماران مشاهده شوند.

زمان شروع علائم، سرنخ مهمی برای تشخیص علت آتاکسی

این متخصص جراحی مغز و اعصاب با تأکید بر اهمیت زمان‌بندی بروز علائم گفت: زمان شروع و سرعت پیشرفت علائم، یکی از سرنخ‌های مهم برای تشخیص علت آتاکسی است.

وی بیان کرد: علل حاد که طی چند دقیقه تا چند روز ایجاد می‌شوند، می‌توانند شامل سکته‌های ایسکمیک یا خونریزی‌دهنده مخچه باشند که از مهم‌ترین علل آتاکسی حاد محسوب می‌شوند. مسمومیت با الکل، مواجهه با برخی سموم و فلزات سنگین، عوارض بعضی داروها، بیماری‌های تخریب‌کننده میلین مانند ام‌اس، مننژیت، برخی عفونت‌های ویروسی مخچه و کمبود ویتامین B1 نیز از دیگر علل احتمالی هستند.

دکتر خاموشی ادامه داد: علل تحت‌حاد که طی هفته‌ها تا ماه‌ها ایجاد می‌شوند، می‌توانند شامل تخریب پارانئوپلاستیک مخچه، برخی تومورها، بیماری کروتزفلد-جاکوب، آتاکسی‌های خودایمنی و سارکوئیدوز باشند.

وی افزود: علل مزمن که طی ماه‌ها تا سال‌ها ایجاد می‌شوند نیز شامل حساسیت به گلوتن، انواع آتاکسی‌های ژنتیکی و ارثی، بیماری‌های میتوکندریایی و آتاکسی‌های دژنراتیو با شروع دیرهنگام هستند.

آتاکسی‌های ارثی و ژنتیکی

دکتر خاموشی با اشاره به انواع ژنتیکی آتاکسی گفت: آتاکسی‌های ارثی می‌توانند به صورت اتوزومال غالب، اتوزومال مغلوب یا وابسته به کروموزوم X بروز کنند.

وی افزود: در نوع اتوزومال غالب، انواع آتاکسی‌های اسپاینوسربلار مطرح هستند و در نوع اتوزومال مغلوب، آتاکسی فریدریش از شناخته‌شده‌ترین انواع است که معمولاً از سنین پایین با اختلال در راه رفتن، ضعف و اختلال گفتاری آغاز می‌شود.

این عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی مشهد خاطرنشان کرد: آتاکسی ناشی از کمبود ویتامین E، آتاکسی ـ تلانژکتازی و برخی انواع غیرفریدریش نیز در گروه آتاکسی‌های ارثی قرار می‌گیرند. همچنین سندرم لرزش و آتاکسی مرتبط با کروموزوم X شکننده یا FXTAS بیشتر در مردان مسن دیده می‌شود.

سکته‌های مخچه‌ای از علل مهم آتاکسی حاد

وی با اشاره به علل عروقی و ساختاری آتاکسی اظهار کرد: سکته‌های مخچه‌ای، نارسایی شریان ورتبروبازیلر و حملات ایسکمیک گذرا یا TIA از علل مهم آتاکسی، به‌ویژه در افراد مسن، هستند.

دکتر خاموشی افزود: آنوریسم‌های شریان ورتبرال و شریان مخچه‌ای تحتانی خلفی نیز در صورت بزرگ شدن و ایجاد فشار بر مخچه می‌توانند موجب بروز آتاکسی شوند. تومورهای مغزی، به‌ویژه تومورهای ناحیه مخچه، نیز ممکن است با اختلال در تعادل و هماهنگی حرکات بروز کنند.

وی گفت: عفونت‌ها، از جمله سفلیس عصبی، آنسفالیت و سایر عفونت‌های سیستم عصبی، همچنین تروما، عوامل تغذیه‌ای و مواجهه با سموم نیز از دیگر علل اکتسابی آتاکسی به شمار می‌روند.

تشخیص آتاکسی با رویکردی مرحله‌ای

این متخصص جراحی مغز و اعصاب دانشگاه علوم پزشکی مشهد درباره روش‌های تشخیص آتاکسی اظهار کرد: تشخیص این اختلال نیازمند یک رویکرد مرحله‌ای و ترکیبی از معاینه بالینی، بررسی‌های عصبی و آزمایش‌های پاراکلینیک است.

وی افزود: در معاینه عصبی، حرکات چشم، نحوه تکلم، حرکات دست‌ها، هماهنگی پاها، نحوه راه رفتن، حس ارتعاش و حس وضعیت بررسی می‌شود و تست رومبرگ نیز مورد استفاده قرار می‌گیرد.

دکتر خاموشی گفت: تصویربرداری MRI یکی از ابزارهای اصلی در بررسی آتاکسی است و می‌تواند برای شناسایی آتروفی مخچه، پل مغزی و ساقه مغز و همچنین بررسی ضایعات ساختاری، تومورها و سکته‌ها مورد استفاده قرار گیرد.

وی ادامه داد: آزمایش‌های خون برای بررسی کمبود ویتامین‌های B1، B12 و E و برخی نشانگرهای ایمنی نیز با توجه به شرایط بیمار انجام می‌شود. در موارد مشکوک به علل عفونی یا التهابی، بررسی مایع مغزی ـ نخاعی و در صورت نیاز آزمایش‌های مربوط به سفلیس عصبی نیز انجام خواهد شد.

این عضو هیأت علمی دانشگاه افزود: الکترومیوگرافی یا EMG نیز برای بررسی نوروپاتی‌های حسی که ممکن است با برخی آتاکسی‌های ژنتیکی همراه باشند، کاربرد دارد و در موارد مشکوک به انواع ارثی، آزمایش‌های ژنتیکی می‌تواند به تشخیص کمک کند.

درمان آتاکسی به علت زمینه‌ای آن بستگی دارد

دکتر خاموشی با تأکید بر اینکه درمان آتاکسی به علت زمینه‌ای آن وابسته است، گفت: درمان را می‌توان به دو بخش درمان علت زمینه‌ای و کنترل علائم تقسیم کرد.

وی افزود: در موارد ناشی از کمبودهای تغذیه‌ای، درمان کمبود می‌تواند از پیشرفت بیماری جلوگیری کرده یا حتی موجب بهبود علائم شود. برای مثال، در انسفالوپاتی ورنیکه استفاده از تیامین و در آتاکسی ناشی از کمبود ویتامین E، مصرف مکمل این ویتامین اهمیت دارد.

وی ادامه داد: در موارد مرتبط با حساسیت به گلوتن، رژیم غذایی فاقد گلوتن و در برخی علل خودایمنی، بسته به تشخیص پزشک، درمان‌هایی مانند ایمونوگلوبولین وریدی، پلاسمافرزیس یا داروهای تعدیل‌کننده سیستم ایمنی مورد استفاده قرار می‌گیرد.

این متخصص جراحی مغز و اعصاب اظهار کرد: در موارد مرتبط با تومورها و سندرم‌های پارانئوپلاستیک نیز درمان بیماری زمینه‌ای اهمیت اساسی دارد و می‌تواند شامل جراحی یا سایر درمان‌های تخصصی باشد.

تمرینات تعادلی و توانبخشی؛ بخش مهم مدیریت آتاکسی

دکتر خاموشی با اشاره به اهمیت توانبخشی در آتاکسی‌های ارثی و مزمن گفت: در بسیاری از انواع آتاکسی‌های ارثی، درمان بیشتر بر کنترل علائم و حفظ توانایی‌های عملکردی بیمار متمرکز است و داروهای مختلف نیز بسته به نوع بیماری و علائم بیمار ممکن است مورد استفاده قرار گیرند.

وی تأکید کرد: تمرینات هماهنگی حرکتی، تمرینات حفظ تعادل و توانبخشی تخصصی، بخش مهمی از مدیریت کنونی بیماران مبتلا به آتاکسی است و می‌تواند به حفظ عملکرد و کاهش محدودیت‌های ناشی از بیماری کمک کند.

پیشگیری و تشخیص زودهنگام اهمیت دارد

این عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی مشهد با اشاره به اهمیت پیشگیری اظهار کرد: پرهیز از مصرف الکل و مواجهه با سموم صنعتی و فلزات سنگین، توجه به تغذیه مناسب و تشخیص زودهنگام علل قابل درمان آتاکسی از اقدامات مهم پیشگیرانه محسوب می‌شود.

وی افزود: شناسایی سریع آتاکسی‌های ناشی از اختلالات ایمنی یا کمبودهای تغذیه‌ای اهمیت ویژه‌ای دارد، زیرا درمان به‌موقع می‌تواند از پیشرفت ناتوانی‌های جسمی و ایجاد آسیب‌های پایدار عصبی جلوگیری کند.

دکتر خاموشی خاطرنشان کرد: در مواردی که آتاکسی به دنبال مشکلات عروقی یا حملات ایسکمیک ایجاد شده باشد، پیشگیری از سکته‌های بعدی بر اساس علت زمینه‌ای و با استفاده از درمان‌های مناسب اهمیت دارد.

تحقیقات برای درمان‌های نوین ادامه دارد

وی در پایان درباره چشم‌انداز درمان آتاکسی گفت: تحقیقات در زمینه درمان‌های نوین از جمله ژن‌درمانی، راهکارهای مبتنی بر نوکلئوتیدها برای کاهش بیان ژن‌های بیماری‌زا و هدف قرار دادن برخی مسیرهای مولکولی در حال انجام است و امید می‌رود پیشرفت‌های علمی در این حوزه، گزینه‌های درمانی مؤثرتری را برای برخی انواع آتاکسی فراهم کند.

دکتر خاموشی تأکید کرد: بروز ناگهانی اختلال در تعادل، به‌ویژه همراه با علائمی مانند اختلال گفتار، ضعف، دوبینی یا سایر نشانه‌های عصبی، می‌تواند نشانه یک وضعیت اورژانسی مانند سکته مغزی باشد و نیازمند ارزیابی فوری پزشکی است.