پایگاه خبری وبدا

استاد تمام دانشگاه علوم پزشکی مشهد با تشریح نقش راهبردی فیزیک پزشکی در زنجیره خدمات سلامت، بر ضرورت توسعه حضور این متخصصان در مراکز تشخیصی و درمانی، تقویت جایگاه حرفه‌ای آنان و بهره‌گیری ایمن از فناوری‌های نوین و هوش مصنوعی تأکید کرد.

وب‌دا؛ پشت هر تصویر دقیق پزشکی، تشخیص به‌موقع یک بیماری یا طراحی درمان هدفمند برای یک تومور سرطانی، مجموعه‌ای از دانش و محاسبات تخصصی قرار دارد که نقش مهمی در کیفیت و ایمنی خدمات سلامت ایفا می‌کند. فیزیک پزشکی، به‌عنوان حلقه اتصال علوم پایه، فناوری‌های پیشرفته و پزشکی بالینی، از کنترل کیفیت تجهیزات تصویربرداری تا طراحی درمان‌های پرتویی و حفاظت در برابر اشعه، در ارتقای دقت تشخیص، اثربخشی درمان و صیانت از سلامت بیماران و کارکنان نظام سلامت نقش‌آفرین است.

دکتر هدی زارع، عضو هیأت علمی و استاد تمام دانشگاه علوم پزشکی مشهد در گفتگو با وب دا به مناسبت روز جهانی فیزیک پزشکی، با اشاره به جایگاه این رشته در نظام سلامت، آن را دانشی بین‌رشته‌ای و اثرگذار در فرایندهای تشخیصی و درمانی دانست و گفت: گستره فعالیت فیزیک پزشکی، فرایندهای پیچیده تشخیصی و درمانی را در بر می‌گیرد؛ به‌گونه‌ای که امروزه در بسیاری از اقدامات مبتنی بر پرتوها، امواج و میدان‌های مغناطیسی، نظارت تخصصی فیزیک‌پزشکان و مدیریت دقیق تجهیزات، برای تضمین کیفیت و ایمنی ضروری است.

وی افزود: بر اساس استانداردهای بین‌المللی سلامت، یکی از مسئولیت‌های کلیدی متخصص فیزیک پزشکی، تضمین کیفیت، دقت و ایمنی است. در حالی که پزشک تصمیم بالینی را اتخاذ می‌کند، متخصص فیزیک پزشکی اطمینان می‌یابد تجهیزات در بالاترین سطح عملکردی قرار دارند، پروتکل‌ها برای دستیابی به بهترین کیفیت تشخیصی یا اثربخشی درمانی با حداقل ریسک پرتوی بهینه شده‌اند و فرایند تشخیص یا درمان با بالاترین سطح ایمنی و اثربخشی برای بیمار انجام می‌شود.

تصویربرداری پیشرفته؛ از نمایش ساختار اندام‌ها تا تحلیل عملکرد بافت‌ها

در فرایند تشخیص بیماری، کیفیت تصاویر پزشکی می‌تواند در شناسایی ضایعات کوچک، تشخیص زودهنگام بیماری و انتخاب مسیر درمان نقش تعیین‌کننده‌ای داشته باشد. امروزه نیز تصویربرداری پزشکی، علاوه بر نمایش ساختارهای آناتومیک، به سمت ارزیابی عملکردی و فیزیولوژیک بافت‌ها حرکت کرده است؛ حوزه‌ای که به کنترل دقیق تجهیزات، بهینه‌سازی پروتکل‌ها و تحلیل تخصصی داده‌های تصویری نیاز دارد.

دکتر زارع با تشریح مسئولیت‌های متخصصان فیزیک پزشکی در این حوزه اظهار کرد: در بخش‌های تشخیصی شامل رادیولوژی، سی‌تی‌اسکن، ام‌آر‌آی، سونوگرافی و پزشکی هسته‌ای، کنترل کیفی تجهیزات، کالیبراسیون دستگاه‌ها، طراحی و بهینه‌سازی پروتکل‌های تصویربرداری و همچنین پردازش، تحلیل و آنالیز پیشرفته سیگنال‌ها و تصاویر برای استخراج اطلاعات عملکردی، از جمله وظایف این متخصصان است.

وی ادامه داد: این اقدامات با هدف تضمین کیفیت تصاویر تشخیصی، کاهش دوز دریافتی پرتوهای یونیزان و فراهم کردن بالاترین سطح ایمنی برای بیماران انجام می‌شود.

درمان هدفمند سرطان با محاسبات دقیق و شخصی‌سازی‌شده

یکی از حوزه‌هایی که نقش فیزیک پزشکی در آن اهمیت ویژه‌ای دارد، درمان سرطان با استفاده از پرتودرمانی است؛ روشی که در آن باید پرتو با دقت بالا به بافت هدف برسد و در عین حال، آسیب به اندام‌های حیاتی و بافت‌های سالم اطراف به حداقل ممکن کاهش یابد. دستیابی به این هدف، مستلزم محاسبات دقیق، طراحی اختصاصی درمان و نظارت مستمر بر عملکرد تجهیزات است.

عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی مشهد در این باره گفت: در بخش‌های درمانی مانند پرتودرمانی و درمان‌های هدفمند پزشکی هسته‌ای، طراحی درمان، محاسبات دقیق دوز جذبی در تومور و کنترل کیفیت مستمر شتاب‌دهنده‌ها و منابع تابش بر عهده متخصصان فیزیک پزشکی است.

وی افزود: فیزیک پزشکی در واقع پیونددهنده دانش تصویربرداری با طراحی پروتکل‌های درمانی است؛ به‌گونه‌ای که با تحلیل دقیق تصاویر تشخیصی و تبدیل اطلاعات آن‌ها به طرح‌های درمانی بهینه، مسیر تابش‌دهی برای هر بیمار به‌صورت اختصاصی طراحی و اجرا می‌شود.

زارع تأکید کرد: در حوزه درمان، با انجام محاسبات دقیق و شخصی‌سازی‌شده، دوز پرتو بر بافت هدف متمرکز می‌شود تا ضمن دستیابی به بیشترین اثر درمانی، از اندام‌های حیاتی و بافت‌های سالم محافظت شود.

حفاظت پرتوی؛ صیانت از سلامت بیماران، کارکنان و جامعه

در کنار دقت تشخیص و اثربخشی درمان، حفاظت در برابر پرتو نیز از مسئولیت‌های مهم متخصصان فیزیک پزشکی است. طراحی حفاظ‌های پرتوی، اندازه‌گیری میزان پرتوگیری و اطمینان از رعایت استانداردهای ایمنی، از جمله اقداماتی است که در پیشگیری از پرتوگیری ناخواسته و کاهش خطرات احتمالی اهمیت دارد.

این استاد تمام دانشگاه علوم پزشکی مشهد اظهار کرد: مدیریت فیزیک بهداشت پرتوی و حفاظت پرتوی از ارکان بنیادین این حرفه است. متخصصان فیزیک پزشکی مسئولیت محاسبه و طراحی حفاظ‌های پرتوی بخش‌ها، دوزیمتری محیطی و فردی و اطمینان از انطباق فرایندها با استانداردهای ملی و بین‌المللی حفاظت در برابر اشعه را بر عهده دارند.

وی افزود: این متخصصان با تکیه بر دانش رادیوبیولوژی و اصول ایمنی، زمینه حفاظت از بیماران، کارکنان نظام سلامت و محیط بیمارستان را فراهم می‌کنند.

زارع همچنین اجرای برنامه‌های منظم تضمین کیفیت و پایش دقیق دستگاه‌ها را از ابزارهای اصلی پیشگیری از حوادث پرتوی و خطاهای پزشکی دانست و تأکید کرد: شناسایی و رفع خطاهای بالقوه پیش از بروز پرتوگیری ناخواسته، نقش مهمی در ارتقای فرهنگ ایمنی و حفظ سلامت بیماران و کارکنان دارد.

هوش مصنوعی؛ ظرفیت تازه برای تشخیص هوشمند و درمان بهینه

ورود فناوری‌های نوین و هوش مصنوعی به حوزه پزشکی، شیوه تحلیل تصاویر، شناسایی ناهنجاری‌ها و طراحی برنامه‌های درمانی را نیز در حال تحول قرار داده است. این فناوری‌ها با افزایش سرعت پردازش اطلاعات و شناسایی الگوهای پیچیده، ظرفیت‌های تازه‌ای برای ارتقای خدمات تشخیصی و درمانی ایجاد کرده‌اند؛ با این حال، استفاده بالینی از آن‌ها به ارزیابی علمی و نظارت تخصصی نیاز دارد.

دکتر زارع با اشاره به تأثیر هوش مصنوعی بر آینده فیزیک پزشکی گفت: هوش مصنوعی تحولی بنیادین در این رشته ایجاد کرده است. در بخش تشخیص، توسعه سامانه‌های هوشمند کمک‌تشخیصی و استخراج الگوهای پنهان تصویری به شناسایی زودهنگام ناهنجاری‌ها کمک می‌کند و در بخش درمان نیز با تفکیک خودکار تومور و بافت‌های سالم، کانتورینگ و بهینه‌سازی محاسبات، امکان طراحی درمان‌های هدفمندتر و مؤثرتر فراهم می‌شود.

وی با تأکید بر ضرورت اطمینان از صحت عملکرد این فناوری‌ها افزود: استفاده بالینی از هوش مصنوعی نیازمند صحت‌سنجی و ارزیابی دقیق ایمنی است. متخصصان فیزیک پزشکی با کنترل کیفیت، اعتبارسنجی بالینی، پایش مستمر و شناسایی خطاهای احتمالی الگوریتم‌ها، کمک می‌کنند تصمیم‌گیری‌های مبتنی بر هوش مصنوعی با اطمینان بیشتری در خدمت سلامت بیماران قرار گیرد.

از توان علمی تا بومی‌سازی تجهیزات و فناوری‌های پیشرفته پزشکی

توسعه فیزیک پزشکی در کنار برخورداری از نیروی انسانی متخصص، به تقویت زیرساخت‌های آموزشی و پژوهشی و پیوند مؤثر میان دانشگاه و مراکز درمانی نیاز دارد. دکتر زارع در ارزیابی وضعیت علمی این رشته در کشور اظهار کرد: فیزیک پزشکی ایران از نظر توانمندی علمی، کیفیت پژوهش‌ها و تولید شواهد در مرز دانش، جایگاه شناخته‌شده‌ای دارد و دانش‌آموختگان این رشته از شایستگی‌های علمی و تخصصی لازم برای حضور و نقش‌آفرینی در محیط‌های بالینی برخوردارند.

وی با اشاره به محورهای راهبردی توسعه آموزشی و پژوهشی این رشته افزود: نوسازی و ارتقای تجهیزات پیشرفته در مراکز آموزشی، تشخیصی و درمانی، تقویت ارتباط میان پژوهش‌های دانشگاهی و نیازهای واقعی بالین با هدف کاربردی‌سازی نتایج تحقیقات و به‌روزرسانی مستمر سرفصل‌های آموزشی متناسب با فناوری‌های نوین، از جمله هوش مصنوعی، از اولویت‌های مهم این حوزه است. به گفته وی، به‌روزرسانی سرفصل‌های آموزشی توسط بورد تخصصی فیزیک پزشکی در حال پیگیری و انجام است.

این استاد تمام دانشگاه علوم پزشکی مشهد همچنین با اشاره به ظرفیت کشور در بومی‌سازی فناوری‌ها و تجهیزات پیشرفته پزشکی بیان کرد: جامعه علمی کشور در حوزه فیزیک پزشکی، با اتکا به نیروی انسانی متخصص، ظرفیت قابل‌توجهی برای طراحی و ساخت نرم‌افزارها، تجهیزات پیشرفته تشخیصی و درمانی و ابزارهای سنجش و کنترل کیفیت دارد؛ اما تجاری‌سازی پایدار این دستاوردها به هم‌افزایی ساختارمند میان دانشگاه، صنعت و بیمارستان، تأمین مالی پایدار و دریافت تأییدیه‌های استاندارد از مراجع نظارتی نیازمند است تا ایمنی و اثربخشی بالینی محصولات نیز تضمین شود.

ضرورت تقویت جایگاه حرفه‌ای فیزیک‌پزشکان در مراکز درمانی

با وجود نقش گسترده متخصصان فیزیک پزشکی در بخش‌های مختلف تشخیصی و درمانی، به اعتقاد زارع، جایگاه حرفه‌ای و حقوقی این گروه در ساختار بالینی کشور هنوز با ظرفیت علمی و مسئولیت‌های تخصصی آنان تناسب کامل ندارد و توسعه حضور آن‌ها در مراکز درمانی ضروری است.

وی در این زمینه اظهار کرد: اگرچه جایگاه علمی فیزیک پزشکی شناخته‌شده و تثبیت‌شده است، جایگاه حرفه‌ای و حقوقی این متخصصان در ساختار بالینی کشور نیازمند بازتعریف و ارتقاست. حضور آنان نباید صرفاً به بخش‌های پرتودرمانی و پزشکی هسته‌ای محدود شود، بلکه باید با سازوکارهای قانونی و حرفه‌ای مناسب، در تمامی مراکز تصویربرداری پزشکی نیز گسترش یابد.

دکتر زارع تصویب ردیف‌های شغلی و پست‌های سازمانی متناسب با تخصص این گروه در مراکز تشخیصی و درمانی، تدوین نظام صلاحیت حرفه‌ای، تعریف تعرفه‌های متناسب با خدمات و مسئولیت‌های بالینی و مشارکت ساختارمند فیزیک‌پزشکان در کمیته‌های ایمنی بیمار و فرایند خرید تجهیزات پیشرفته را از اقدامات ضروری برای تقویت این جایگاه برشمرد.

به گفته وی، اجرای این اقدامات می‌تواند در ارتقای کیفیت خدمات، کاهش خطاهای پزشکی و تضمین ایمنی در نظام سلامت نقش مؤثری داشته باشد.

توسعه فیزیک پزشکی؛ پیوند دانش روز با نیازهای واقعی بیماران

روز جهانی فیزیک پزشکی فرصتی برای بازشناسی نقش متخصصانی است که با دانش تخصصی خود، کیفیت و ایمنی فرایندهای تشخیصی و درمانی را ارتقا می‌دهند و در مسیر صیانت از سلامت بیماران نقش‌آفرینی می‌کنند.

زارع ضمن تبریک این روز به همکاران، پژوهشگران و دانشجویان این رشته، با اشاره به شعار امسال سازمان بین‌المللی فیزیک پزشکی با عنوان «پیشبرد عدالت در سلامت جهانی؛ بنیان اخلاقی فیزیک پزشکی»، ورود به این عرصه پویا و اثرگذار را همراه با مسئولیتی مهم دانست و گفت: شایسته است نسل جوان این حوزه با تسلط بر فناوری‌های نوین و ابزارهای هوش مصنوعی، پژوهش‌های خود را با نگاهی بالینی و معطوف به حل نیازهای واقعی بیماران و گسترش دسترسی عادلانه به خدمات ایمن پیش ببرد.

وی همچنین از سیاست‌گذاران نظام سلامت خواست با تثبیت جایگاه حرفه‌ای فیزیک پزشکی، حمایت همه‌جانبه از نقش بالینی متخصصان این حوزه و سرمایه‌گذاری راهبردی در زیرساخت‌های بالینی و بومی‌سازی تجهیزات، زمینه توسعه بیشتر این رشته را فراهم کنند.

این استاد تمام دانشگاه علوم پزشکی مشهد ابراز امیدواری کرد با هم‌افزایی دانشگاه‌ها و مراکز تشخیصی و درمانی، فیزیک پزشکی کشور بیش از پیش توسعه یابد و ظرفیت‌های علمی و تخصصی آن در ارتقای کیفیت خدمات سلامت و بهبود تشخیص و درمان بیماران به‌کار گرفته شود.