از حرم رضوی تا بیمارستان امام رضا(ع)؛ روایت پزشکی از روزهای پرالتهاب انقلاب در مشهد
دکتر سید حسین فتاحی معصوم، استاد پیشکسوت دانشگاه علوم پزشکی مشهد و شاهد عینی وقایع روزهای پایانی آبان ۱۳۵۷، در روایتی تاریخی از روزهایی سخن میگوید که حرم مطهر رضوی، دانشگاه و بیمارستان امام رضا(ع) به صحنه اعتراض، همبستگی و مقاومت مردم مشهد در برابر رژیم پهلوی تبدیل شدند؛ روایتی از حمله به حرم مطهر، اعتصاب پزشکان و تحصن دانشگاهیان که نقش جامعه پزشکی و دانشگاه را در یکی از مقاطع حساس تاریخ معاصر مشهد بازخوانی میکند.
به گزارش وبدا، بازخوانی خاطرات شاهدان عینی انقلاب اسلامی، فرصتی ارزشمند برای شناخت دقیقتر تاریخ معاصر و انتقال تجربه نسلهای پیشین به نسل جوان است؛ بهویژه آنجا که این خاطرات با نقش دانشگاه، جامعه پزشکی و مراکز درمانی در تحولات اجتماعی و سیاسی کشور پیوند میخورد.
در همین راستا، روایت دکتر سید حسین فتاحی معصوم از وقایع ۲۹ و ۳۰ آبانماه ۱۳۵۷ در مشهد، تصویری از روزهایی ارائه میکند که حرم مطهر رضوی، دانشگاه، بیمارستان و خیابانهای شهر، هر یک به بخشی از صحنه اعتراض و همبستگی مردم تبدیل شده بودند.
از دانشکده پزشکی مشهد تا جایگاه استادی
دکتر سید حسین فتاحی معصوم، متولد سال ۱۳۲۷ در مشهد، پس از گذراندن دوره پزشکی عمومی، تحصیلات خود را در رشته جراحی ادامه داد و با کسب رتبه دوم بورد تخصصی کشور، به عضویت هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی مشهد درآمد. وی پس از اخذ تخصص جراحی عمومی، در رشته جراحی قفسه سینه به فعالیت تخصصی پرداخت و برای گذراندن دوره تکمیلی و فرصت مطالعاتی، به دانشگاه هاروارد و بیمارستان عمومی ماساچوست آمریکا رفت.
این استاد پیشکسوت دانشگاه، طی بیش از سه دهه فعالیت آموزشی، پژوهشی و درمانی، در توسعه جراحی قفسه سینه و تربیت نسلهای مختلفی از پزشکان در دانشگاه علوم پزشکی مشهد نقشآفرین بود. آموزش دانشجویان و دستیاران پزشکی، حضور مستمر در عرصه درمان و تلاش برای ارتقای کیفیت خدمات تخصصی، بخش مهمی از کارنامه علمی و حرفهای او را تشکیل میدهد.
دکتر فتاحی معصوم در کنار فعالیتهای تخصصی خود، همواره بر پیوند میان دانش پزشکی، اخلاق حرفهای، مسئولیت اجتماعی و خدمت به مردم تأکید داشته است؛ رویکردی که در روایتهای او از سالهای مبارزه، دوران دفاع مقدس و سالهای خدمت دانشگاهی نیز دیده میشود.
دانشگاه؛ کانون آگاهی و مشارکت اجتماعی
دکتر فتاحی معصوم در سالهای پیش از پیروزی انقلاب اسلامی، از دانشجویان فعال و دغدغهمند دانشکده پزشکی مشهد بود و در فعالیتهای انجمن اسلامی و کتابخانه دانشکده حضور داشت. او در جلسات مذهبی، فرهنگی و روشنگری شرکت میکرد و در جریان اعتصابهای دانشجویی و اعتراضهای دانشگاهیان علیه رژیم پهلوی، در کنار دیگر دانشجویان و استادان قرار داشت.
در آن سالها، دانشگاه تنها محل آموزش نبود؛ بلکه یکی از کانونهای مهم آگاهیبخشی اجتماعی و سیاسی به شمار میرفت. دکتر فتاحی معصوم نیز مانند بسیاری از دانشجویان و دانشگاهیان آن دوره، تحولات جامعه را با حساسیت دنبال میکرد و در فعالیتهای اعتراضی و فرهنگی دانشجویان مشارکت داشت.
حضور در امدادرسانی به زلزلهزدگان طبس در شهریور ۱۳۵۷، جلوه دیگری از مسئولیت اجتماعی او پیش از پیروزی انقلاب اسلامی بود. وی به همراه جمعی از نیروهای پزشکی و انقلابی، در مناطق آسیبدیده به ارائه خدمات درمانی پرداخت و در شرایط دشوار، در کنار مردم زلزلهزده قرار گرفت.
۲۹ آبان ۱۳۵۷؛ روز حمله به حرم مطهر رضوی
بر اساس اسناد و روایتهای منتشرشده درباره وقایع مشهد، روز ۲۹ آبانماه ۱۳۵۷ یکی از تلخترین روزهای تاریخ معاصر این شهر بود. در این روز، شماری از مأموران ساواک که در میان مردم و زائران حضور داشتند، پس از شناسایی از سوی مردم، در حرم مطهر رضوی به محاصره درآمدند.
در پی درگیری میان مأموران و مردم، نیروهای مسلح وارد صحن شدند و گروهی از مردم را به خارج از صحن هدایت کردند. با ورود نیروهای کمکی و آغاز تیراندازی، تعدادی از مبارزان برای در امان ماندن به حرم پناه بردند. در ادامه این درگیریها، به بخشهایی از حرم مطهر، از جمله توحیدخانه، کفشداری و گنبد اللهوردیخان، آسیب وارد شد.
همچنین با پرتاب گاز اشکآور در داخل حرم، شماری از زائران دچار آسیب و بیهوشی شدند و یکی از زائران اصفهانی نیز از ناحیه پا مجروح شد. سرانجام، با افزایش ازدحام و اعتراض مردم، نیروهای مهاجم از صحن خارج شدند.
پس از این حادثه، استاندار خراسان و نایبالتولیه آستان قدس رضوی با صدور اطلاعیهای، واقعه را محکوم و از مردم عذرخواهی کردند و وعده دادند عوامل حادثه مجازات شوند؛ اما این واکنش نتوانست از خشم و اندوه مردم مشهد بکاهد. انتشار خبر حمله به حرم، شهر را در سوگ و اعتراض فرو برد و خاطره حمله روسهای تزاری به حرم در سال ۱۳۳۰ هجری قمری و سرکوب قیام مسجد گوهرشاد در سال ۱۳۱۴ را در ذهن مردم زنده کرد.
روایت یک مجروح از آن روز تاریخی
حسین خوشبخت، یکی از مجروحان حادثه ۲۹ آبان، در خاطرات خود گفته است که در اطراف حرم، حضور نیروهای لباسشخصی و مأموران مسلح را مشاهده کرده و پس از شناسایی یکی از مأموران، هدف تیراندازی قرار گرفته است.
به روایت وی، گلوله از نزدیکی گوش چپ وارد دهانش شد و آسیب شدیدی به فک و صورت او وارد کرد. پس از مجروح شدن، با کمک مردم به منزل یکی از پزشکان منتقل شد و سپس برای انجام اقدامات تخصصی به بیمارستان انتقال یافت. این خاطره، تصویری انسانی از شدت خشونت و سرکوب مردم در آن روز تاریخی ارائه میکند.
۳۰ آبان؛ اعتصاب پزشکان و تحصن در بیمارستان امام رضا(ع)
در پی حمله به حرم مطهر رضوی، موج اعتراضها و اعتصابها در مشهد گسترش یافت. ۳۰ آبانماه به اعتصاب پزشکان و کادر درمان اختصاص یافت و دانشگاهیان نیز در روزهای پس از آن، با تعطیل کردن کلاسها و فعالیتهای آموزشی، اعتراض خود را به سرکوب مردم و هتک حرمت حرم مطهر اعلام کردند.
دکتر فتاحی معصوم در روایت خود از ۳۰ آبانماه ۱۳۵۷ میگوید پزشکان، پرستاران و کارکنان بیمارستان امام رضا(ع) در بخش شرقی بیمارستان و پشت نردهها دست به راهپیمایی زدند و شعارهای ضد رژیم سر دادند. نیروهای حکومت نظامی برای جلوگیری از انتشار شعارها، با خودروهای مجهز به بلندگو موسیقی پخش میکردند؛ اما این اقدام نتوانست مانع ادامه اعتراضها شود.
در ادامه، دو تن از پزشکان و استادان دانشگاه بازداشت شدند. در واکنش به این اقدام، حاضران تصمیم گرفتند تا زمان آزادی بازداشتشدگان از بیمارستان خارج نشوند. به این ترتیب، تحصن در کتابخانه و سالن اجتماعات بیمارستان امام رضا(ع) شکل گرفت و با انتشار خبر آن، مردم، روحانیون، استادان، پزشکان، دانشجویان و کارکنان بخشهای مختلف درمانی به جمع متحصنان پیوستند.
جامعه دانشگاهیان دانشگاه فردوسی مشهد و جمعی از اعضای هیئت علمی، پزشکان، دندانپزشکان، داروسازان و کارکنان درمانی نیز با صدور قطعنامهای، خواستار آزادی فوری دانشگاهیان بازداشتشده شدند و اعلام کردند در صورت ادامه بازداشتها، تحصن خود را ادامه خواهند داد. در عین حال، بخشهای اورژانس برای خدمترسانی به مردم فعال باقی ماندند.
سرانجام، در پی تداوم اعتراضها و مقاومت دانشگاهیان و مردم، دو استاد بازداشتشده آزاد شدند و به جمع متحصنان پیوستند. این رویداد، جلوهای ماندگار از همبستگی دانشگاه، جامعه پزشکی و مردم مشهد در جریان مبارزات انقلاب اسلامی بود.
از عزای عمومی تا گسترش اعتراضهای مردمی
فردای حمله به حرم، با اعلام عزای عمومی از سوی آیتالله شیرازی، شهر مشهد تعطیل شد. در روزهای بعد، اعلامیههایی از سوی امام خمینی(ره) و شماری از مراجع عظام، از جمله آیات عظام مرعشی نجفی، گلپایگانی و شریعتمداری، در محکومیت جنایات رژیم پهلوی صادر شد.
پنجم آذرماه نیز به مناسبت هفتمین روز حادثه، تعطیل عمومی اعلام شد و راهپیمایی گستردهای در مشهد شکل گرفت. در برخی گزارشها، شمار شرکتکنندگان در این راهپیمایی حدود ۵۰۰ هزار نفر ذکر شده است. مردم در این راهپیمایی شعار میدادند:
روز همه شیعیان شام غریبان شدهقبر امام هشتم گلولهباران شده
این راهپیمایی و اعتصابهای پس از آن، نقش مهمی در تداوم اعتراضهای مردمی و گسترش مبارزات انقلابی در مشهد و دیگر شهرهای کشور داشت. با آغاز ماه محرم، مدرسه نواب نیز به یکی از مراکز مهم فعالیتهای انقلابی در مشهد تبدیل شد و سخنرانیها، مجالس عزاداری و برنامههای روشنگرانه در آن ادامه یافت.
پزشک جبهه؛ تداوم خدمت در روزهای دشوار
دکتر فتاحی معصوم پس از پیروزی انقلاب اسلامی نیز در عرصههای مختلف علمی، درمانی، مدیریتی و اجتماعی به خدمت ادامه داد. وی در دوران دفاع مقدس بهصورت داوطلبانه به مناطق جنگی غرب کشور اعزام شد و در اسلامآباد غرب و پادگان ابوذر سرپلذهاب، در شرایط دشوار جنگی، به درمان مجروحان و انجام اعمال جراحی پرداخت.
حضور در مناطق عملیاتی، امدادرسانی به مجروحان شیمیایی در حلبچه و محور شیخ صالح و خدمت در جریان عملیات مرصاد، بخش دیگری از کارنامه او در دوران دفاع مقدس است. برای دکتر فتاحی معصوم، پزشکی تنها یک حرفه نبود؛ بلکه وسیلهای برای حضور در کنار مردم و پاسخگویی به نیازهای جامعه، بهویژه در سختترین شرایط، به شمار میرفت.
وی همچنین در مسئولیتهای دانشگاهی و اجرایی، از جمله ریاست مرکز آموزشی، پژوهشی و درمانی قائم(عج) مشهد و معاونت دانشجویی، فرهنگی و امور جنگ وزارت فرهنگ و آموزش عالی، فعالیت کرد و در دوره پنجم مجلس شورای اسلامی، نمایندگی مردم مشهد و کلات را بر عهده داشت.
از دیگر فعالیتهای علمی و اجتماعی او، مشارکت در شکلگیری ساختارهای پس از انقلاب در حوزه پزشکی و آموزش عالی، همکاری در راهاندازی و برگزاری همایشهای «دیدگاههای اسلام در پزشکی» و حضور در بحثهای تخصصی مرتبط با پیوند اعضا، مرگ مغزی، سقط درمانی، سلولهای بنیادی، دیات و مسائل اخلاقی و فقهی پزشکی است.
خانوادهای در مسیر علم و خدمت
دکتر فتاحی معصوم در کنار کارنامه علمی و اجتماعی خود، خانوادهای دانشگاهی و خدمتگزار را نیز شکل داده است. همسر او، دکتر بیبی قدسیه علوی، استاد پیشکسوت گروه زنان و زایمان دانشگاه علوم پزشکی مشهد، از چهرههای علمی و آموزشی حوزه سلامت بانوان به شمار میرود.
دکتر آسیه سادات فتاحی معصوم، دانشیار گروه جراحی انکولوژی دانشگاه علوم پزشکی مشهد، در حوزه جراحی سرطان فعالیت دارد و دکتر حسین ابراهیمزاده، استاد تمام و مدیر گروه ارتوپدی دانشگاه علوم پزشکی مشهد، از دیگر اعضای این خانواده علمی است.
این خانواده، نمونهای از پیوند دانش، اخلاق حرفهای، آموزش، درمان و خدمت اجتماعی در دانشگاه علوم پزشکی مشهد به شمار میرود؛ خانوادهای که چند نسل از آن در مسیر تربیت دانشجو، درمان بیماران و توسعه علمی کشور فعالیت کردهاند.
گاهشمار وقایع آبان و آذر ۱۳۵۷ در مشهد
- ۲۰ آبان ۱۳۵۷: برگزاری راهپیمایی گسترده مردم مشهد همزمان با عید قربان و تعطیلی کلاسهای درس.
- ۲۶ آبان ۱۳۵۷: شهادت سه تن از مردم مشهد در جریان سرکوب اعتراضها.
- ۲۹ آبان ۱۳۵۷: حمله مأموران مسلح به حرم مطهر رضوی و آسیب دیدن بخشهایی از حرم.
- ۳۰ آبان ۱۳۵۷: اعتصاب پزشکان و تحصن استادان، پزشکان، دانشجویان و کارکنان در بیمارستان امام رضا(ع).
- اول آذر ۱۳۵۷: تعطیلی کلاسها و فعالیتهای آموزشی دانشگاهیان.
- ۲ آذر ۱۳۵۷: صدور اعلامیه در محکومیت حمله به حرم مطهر.
- ۵ آذر ۱۳۵۷: اعلام عزای عمومی و برگزاری راهپیمایی گسترده مردم مشهد.
- ۱۱ آذر ۱۳۵۷: آغاز ماه محرم و تبدیل مدرسه نواب به یکی از مراکز مهم فعالیتهای انقلابی در مشهد.
- ۲۰ آذر ۱۳۵۷: برگزاری راهپیماییهای گسترده تاسوعا و عاشورا و تشدید مبارزات مردمی.
روایت تاریخ؛ پیوندی میان نسلهای دانشگاهی
روایت دکتر سید حسین فتاحی معصوم از وقایع ۲۹ و ۳۰ آبانماه ۱۳۵۷، تنها بیان خاطرات یک پزشک از یک واقعه تاریخی نیست؛ بلکه بازتابی از نقش دانشگاهیان، پزشکان، کادر درمان و مراکز پزشکی در تحولات اجتماعی و سیاسی کشور است.
این روایت نشان میدهد که بیمارستان امام رضا(ع) در آن روزها، افزون بر جایگاه درمانی خود، به محل همبستگی و مقاومت دانشگاهیان و مردم تبدیل شده بود؛ جایی که پزشکان و کارکنان درمان، در کنار انجام وظیفه حرفهای، نسبت به سرنوشت جامعه و مردم احساس مسئولیت میکردند.
ثبت و انتشار چنین خاطراتی، ادای احترام به پیشکسوتانی است که هم در عرصه علم و درمان خدمت کردند و هم در بزنگاههای تاریخی، مسئولیت اجتماعی خود را به فراموشی نسپردند. بازگویی این تجربهها، پیوند میان نسلهای دانشگاهی را تقویت میکند و به نسل جوان نشان میدهد که تاریخ دانشگاه علوم پزشکی مشهد، تنها تاریخ آموزش و درمان نیست؛ بلکه بخشی از تاریخ اجتماعی، فرهنگی و انقلابی مردم این سرزمین نیز به شمار میرود.