از رؤیای پزشکی در کودکی تا عشق به ارتودنسی؛ روایت مسیر علمی و حرفه‌ای استادتمام دانشکده دندانپزشکی مشهد
متخصص ارتودنسی و استادتمام دانشگاه علوم پزشکی مشهد، از علاقه زودهنگام به پزشکی و انتخابی که با خواست خانواده رقم خورد تا دستیابی به جایگاه علمی و راه‌اندازی نخستین دوره فلوشیپ جراحی ارتوگناتیک در مشهد؛ مسیری سرشار از تلاش، نوآوری و دغدغه‌مندی برای آموزش و سلامت جامعه را روایت می‌کند.
به گزارش وبدا، علاقه به یادگیری از همان سال‌های نخست کودکی در وجودش ریشه دوانده بود؛ زمانی که کنار برادر بزرگ‌تر می‌نشست، کتاب‌های او را ورق می‌زد و بی‌آنکه کسی تشویقش کند، خود را در فضای درس و یادگیری غرق می‌کرد. رؤیای پزشک شدن از همان روزها با او همراه بود؛ رؤیایی که با وجود انتخاب رشته دندانپزشکی به توصیه خانواده، در نهایت به مسیری متفاوت اما سرشار از موفقیت علمی و حرفه‌ای انجامید.
دکتر فهیمه فرزانگان، متخصص ارتودنسی و استادتمام دانشکده دندانپزشکی دانشگاه علوم پزشکی مشهد، متولد سال ۱۳۵۶ در مشهد و اصالتاً اهل یزد است؛ بانویی که علاقه به علم و آموزش را از کودکی با خود همراه داشت و امروز، پس از سال‌ها فعالیت علمی، آموزشی و اجرایی، همچنان با اشتیاق در کلاس درس حاضر می‌شود و موفقیت دانشجویان را بخشی از اعتبار دانشگاه می‌داند.
شوق یادگیری؛ از تورق کتاب‌های برادر تا رؤیای پزشکی
دکتر فرزانگان درباره علاقه دوران کودکی خود به یادگیری می‌گوید: «فرزند پنجم خانواده بودم و آن‌قدر مشتاق کتاب و یادگیری که خوب به خاطر دارم وقتی برادرم که پنج سال از من بزرگ‌تر بود، در خانه درس می‌خواند، من هم که آن زمان چهار سال بیشتر نداشتم، کنارش می‌نشستم، کتاب‌هایش را ورق می‌زدم و نگاه می‌کردم؛ طوری که انگار من هم دارم درس می‌خوانم! هنوز وارد مدرسه نشده بودم که برادر دیگرم پزشکی قبول شد و من غصه می‌خوردم که چرا ۱۳ سال کوچک‌ترم و نمی‌توانم دکتر شوم. همین شرایط سبب شد کتاب کلاس اول یکی از برادرها را بردارم و با کمک خواهرم، یادگیری حروف الفبا و حتی نامه‌نوشتن برای برادرم را آغاز کنم.»
او سال ۱۳۶۳، هم‌زمان با چهارمین سال جنگ تحمیلی، وارد مدرسه شد و سال‌های دبستان را در فضای آن دوران و خاطرات تلخ و شیرینش گذراند؛ روزهایی که حضور در مراسم تشییع شهدا و مشاهده صبر خانواده‌های شهدا، از تجربه‌های ماندگار زندگی‌اش شد.
به گفته وی، سه فرزند یکی از همسایگانشان طی دو سال به شهادت رسیدند و خانواده با صبر و استقامت این مصیبت‌ها را تحمل کرد. رسم محله نیز این بود که زنان برای تبریک شهادت فرزند، پارچه‌ای به مادر شهید هدیه می‌بردند؛ حتی پارچه‌فروش محله نیز وقتی متوجه می‌شد پارچه برای مادر شهید است، آن را به نیم‌بها حساب می‌کرد. او که معمولاً در این برنامه‌ها حضور داشت، از همان سال‌ها درس‌های مهمی درباره صبر و استقامت آموخت.
با وجود قبولی در آزمون مدارس استعدادهای درخشان، به دلیل مخالفت مادر، دوره راهنمایی را در مدارس عادی ادامه داد. در انتخاب رشته دبیرستان نیز علاقه شخصی‌اش به ریاضی و مهندسی مکانیک با نظر پدر که بر تحصیل در رشته علوم تجربی تأکید داشت، در تعارض قرار گرفت. سرانجام با پذیرش نظر پدر، مسیر علوم تجربی را انتخاب کرد.
انتخاب دندانپزشکی به توصیه خانواده؛ آغاز مسیری پرافتخار
دکتر فرزانگان سال ۱۳۷۵ دیپلم تجربی گرفت و بدون شرکت در کلاس‌های کنکور یا استفاده از کتاب‌های خاص، تنها با برنامه‌ریزی شخصی توانست رتبه دورقمی آزمون سراسری را کسب کند. با این حال، انتخاب رشته بار دیگر با نظر پدر همراه شد؛ پدری که با توجه به سختی‌های دوران تحصیل پزشکی، از جمله شب‌بیداری‌ها و کشیک‌های طولانی، تمایلی نداشت دخترش این مسیر را انتخاب کند.
او در این باره می‌گوید: «از کودکی به همه می‌گفتم می‌خواهم دکتر شوم. وقتی برادرم که دانشجوی پزشکی بود، در خانه اقوام فشارخون می‌گرفت یا معاینه می‌کرد، کنارش می‌نشستم و با دقت کارهایش را نگاه می‌کردم تا یاد بگیرم. با این حال، پدرم اجازه نداد پزشکی را انتخاب کنم. در نهایت پنج انتخاب اولم را دندانپزشکی در شهرهای مختلف قرار دادم و در انتخاب‌های بعدی پزشکی را نوشتم؛ در حالی که هم من و هم پدر مطمئن بودیم در همان انتخاب اول، یعنی دندانپزشکی مشهد، پذیرفته می‌شوم.»
به این ترتیب، او در سال ۱۳۷۵ وارد رشته دندانپزشکی دانشگاه علوم پزشکی مشهد شد و خیلی زود توانمندی علمی خود را به نمایش گذاشت؛ سال ۱۳۷۷ در آزمون علوم پایه دندانپزشکی، رتبه نخست کشور را کسب کرد و یک سال بعد به‌عنوان دانشجوی نمونه، از رئیس‌جمهور وقت لوح تقدیر دریافت کرد. در سال ۱۳۸۱ نیز به‌عنوان دانش‌آموخته برتر ورودی خود شناخته شد.
این موفقیت‌ها در شرایطی رقم خورد که او در سال چهارم تحصیل ازدواج کرده بود. وی با اشاره به همراهی استادان و همسرش می‌گوید: «شب عقدمان دقیقاً مصادف با شب امتحان پایان‌ترم بود. استادم با وجود سخت‌گیری، همراهی کرد و در تاریخ دیگری به‌صورت جداگانه از من امتحان گرفت؛ در نهایت آن ترم هم شاگرد اول شدم. چهار ترم باقی‌مانده را نیز با درک و همراهی همسرم به بهترین شکل گذراندم.»
ارتودنسی؛ نقطه تلاقی علاقه شخصی و نظر خانواده
اگرچه دندانپزشکی در ابتدا انتخاب شخصی او نبود، ورود به دوره تخصص ارتودنسی در سال ۱۳۸۱، نگاهش را به این رشته تغییر داد و زمینه رضایت و علاقه عمیق‌تر به حرفه‌اش را فراهم کرد.
دکتر فرزانگان می‌گوید: «تا اواخر دوره عمومی هنوز از رشته‌ام رضایت نداشتم و از پدرم گلایه‌مند بودم، اما وقتی وارد ارتودنسی شدم، احساس رضایت و خوشحالی زیادی داشتم؛ چون این رشته پاسخی به علاقه‌ای بود که در دوران نوجوانی به ریاضی و مهندسی مکانیک پیدا کرده بودم. در واقع، هم نظر و رضایت پدرم تأمین شده بود و هم به علاقه خودم رسیده بودم و از کارهای ظریف دندانپزشکی که تمایلی به آن‌ها نداشتم، فاصله گرفته بودم.»
به گفته وی، در آن زمان ارتودنسی از گرایش‌های خاص دندانپزشکی به شمار می‌رفت و امکان انتخاب آن، علاوه بر سایر گرایش‌ها، برای دانشجویان برتر دوره عمومی فراهم بود. او که به مبانی علمی این رشته علاقه‌مند شده بود، بعدها درس بیومکانیک را نیز برای تدریس به دستیاران تخصصی انتخاب کرد.
وی در سال ۱۳۸۴ با کسب رتبه دوم بورد تخصصی، دوره ارتودنسی را به پایان رساند و کمتر از یک سال بعد به عضویت هیئت علمی دانشکده دندانپزشکی دانشگاه علوم پزشکی مشهد درآمد.
از سالنامه تا فصلنامه؛ ارتقای جایگاه مجله دانشکده
فعالیت علمی و پژوهشی دکتر فرزانگان از دوران دانشجویی آغاز شده بود. او سال ۱۳۷۸ به تیم مجله علمی‌پژوهشی «نوید»، نشریه دانشجویان علوم پزشکی مشهد، پیوست و در سال سوم دوره عمومی نیز یک طرح تحقیقاتی انجام داد که در همین مجله منتشر شد.
این تجربه، زمینه فعالیت جدی‌تر او در حوزه نشر علمی را فراهم کرد؛ به‌طوری که در سال ۱۳۸۴، هم‌زمان با دوره طرح تخصص، به‌عنوان ویراستار علمی در دفتر مجله دانشکده دندانپزشکی مشهد مشغول به کار شد.
وی درباره این تجربه می‌گوید: «با اینکه مجوز مجله برای انتشار فصلنامه بود، در زمان ورود من فقط سالی یک شماره منتشر می‌شد. با تمرکز و پیگیری، پس از یک سال انتشار آن به‌صورت فصلی محقق شد. برای معرفی مجله، به دانشگاه‌های کشور و معاونت‌های آموزشی آن‌ها ایمیل می‌فرستادم و نمایه‌سازی مجله در پایگاه‌هایی مانند گوگل اسکالر، SID و کوپرنیکوس را پیگیری کردم. پس از آن نیز به‌عنوان مدیر اجرایی مجله، برای نمایه‌شدن در اسکوپوس تلاش کردم.»
او در ادامه چهار سال مدیریت اجرایی مجله دانشکده دندانپزشکی و چهار سال عضویت در کمیسیون نشریات دانشگاه را تجربه کرد؛ مسئولیت‌هایی که در کنار فعالیت آموزشی و درمانی، به تقویت زیرساخت‌های علمی و پژوهشی دانشکده کمک کرد.
آموزش تعاملی؛ دانشجو باید بیندیشد، نه اینکه فقط حفظ کند
دکتر فرزانگان که در سال ۱۴۰۲ به مرتبه استادتمامی ارتقا یافته و حدود ۲۰ سال سابقه تدریس دارد، آموزش را فراتر از انتقال یک‌طرفه اطلاعات می‌داند و بر مشارکت فعال دانشجویان و تقویت قدرت تحلیل و حل مسئله تأکید می‌کند.
او درباره شیوه تدریس خود می‌گوید: «در کلاس‌هایم هیچ‌وقت سخنران نبوده و نیستم؛ همیشه بین دانشجویان راه می‌روم و یکجا نمی‌نشینم. با آن‌ها پرسش و پاسخ دارم تا در بحث مشارکت کنند و بهتر یاد بگیرند. گاهی حتی خودم نظریه درست را رد می‌کنم و از دانشجو می‌خواهم برای اثبات آن دلیل بیاورد. معتقدم نباید ذهن دانشجو را با مفروضات پر کنیم؛ حفظ کردن، آفت خلاقیت، ابتکار و حل مسئله است.»
وی با اشاره به اهمیت یادگیری عمیق در رشته ارتودنسی، می‌افزاید: «همان‌طور که از استادان خودم آموخته‌ام، به دانشجویان می‌گویم ارتودنسی را حفظ نکنید و از درک و قضاوت منطقی خود در این رشته کمک بگیرید. اصول را یاد بگیرید و بر اساس آن تشخیص دهید که برای هر بیمار چه اقدامی لازم است. هر کاری برای یادگیری عمیق و کاربردی دانشجویان لازم باشد انجام می‌دهم تا مطمئن باشم نسل آینده پزشکان و دندانپزشکان، کاربلد و مؤثر خواهند بود.»
این نگاه مسئولانه در دوران همه‌گیری کرونا نیز نمود پیدا کرد. در سوم اسفند ۱۳۹۸، زمانی که کمتر از دو ماه از انتصاب او به‌عنوان مدیر گروه ارتودنسی می‌گذشت، تعطیلی بخش‌های درمانی به دلیل شیوع کرونا، شرایط دشواری برای آموزش دستیاران تخصصی و آمادگی آنان برای آزمون بورد ایجاد کرد.
دکتر فرزانگان با وجود محدودیت‌ها، برای تداوم خدمت‌رسانی به بیماران و حفظ فرصت آموزش بالینی دستیاران، با مسئولیت خود از سازمان نظام پزشکی تجهیزات حفاظت فردی، از جمله لباس سرهمی محافظ، ماسک N95 و شیلد تهیه کرد تا امکان حضور ایمن‌تر دانشجویان در بخش و پیگیری درمان بیماران فراهم شود.
دانشجو فرصت است، نه تهدید؛ ضرورت انتقال بی‌دریغ دانش
این استاد دانشگاه، موفقیت دانشجویان را نه تهدیدی برای جایگاه اعضای هیئت علمی، بلکه عاملی برای افزایش اعتبار علمی دانشگاه می‌داند و بر ضرورت انتقال کامل تجربه و دانش به نسل بعد تأکید دارد.
او می‌گوید: «متأسفانه گاهی برخی اعضای هیئت علمی، هرچند اندک، در آموزش به دانشجو بخل می‌ورزند و به نوعی او را رقیب خود می‌پندارند؛ اما من موفقیت تک‌تک دانشجویان را مایه عزت و اعتبار اعضای هیئت علمی دانشگاه می‌دانم. به همین دلیل، هم آن‌ها را برای ورود به تخصص ارتودنسی تشویق می‌کنم و هم آنچه را می‌دانم، در اختیارشان قرار می‌دهم.»
وی با اشاره به مسئولیت اخلاقی استادان در آموزش دانشجویان، می‌افزاید: «در پزشکی با جان انسان‌ها سروکار داریم و ممکن است روزی خودمان یا عزیزانمان به‌عنوان بیمار به شاگردانمان مراجعه کنیم. بنابراین باید به یاد داشته باشیم که هر رویکردی در آموزش، از جمله بخل‌ورزی، پیامدهای خود را خواهد داشت.»
او در دوره مسئولیت به‌عنوان دبیر بورد ارتودنسی نیز تلاش کرد با استفاده از تجربه استادان پیشکسوت، شیوه ارزیابی داوطلبان را کامل‌تر کند تا فارغ‌التحصیلان برای دریافت مدرک بورد به‌صورت جامع‌تری سنجیده شوند و اعتبار این مدرک بیش از پیش ارتقا یابد.
راه‌اندازی بخش دیجیتال و نخستین دوره فلوشیپ جراحی ارتوگناتیک در مشهد
مدیریت گروه ارتودنسی در دو دوره متوالی تا سال ۱۴۰۲، چهار سال مدیریت اجرایی مجله دانشکده، عضویت در هیئت بورد ارتودنسی کشور به مدت چهار سال و یک سال مسئولیت دبیری بورد، بخشی از سوابق اجرایی دکتر فرزانگان است.
در این مسئولیت‌ها، از استفاده بهینه از فضاهای موجود دانشکده برای ایجاد اتاق سمینار تا جذب دستیار تخصصی غیرایرانی و راه‌اندازی بخش دیجیتال ارتودنسی را دنبال کرده است. به گفته وی، ایجاد بخش دیجیتال علاوه بر توسعه امکانات آموزشی، زمینه تأمین تجهیزات مورد نیاز دانشجویان از محل عواید آن را نیز فراهم کرد.
یکی از مهم‌ترین اقدامات این دوره، پیگیری تصویب و راه‌اندازی فلوشیپ جراحی ارتوگناتیک بود؛ دوره‌ای تخصصی که با همکاری بخش ارتودنسی و جراحی فک و صورت برگزار می‌شود و برای نخستین بار در مشهد در سال ۱۴۰۲ آغاز به کار کرد.
دکتر فرزانگان در توضیح این مسیر می‌گوید: «پیش از آن، تنها دوره فلوشیپ شکاف کام و لب و یک دوره کوتاه‌مدت با موضوع کاربردهای انکوریج‌های اسکلتال در ارتودنسی وجود داشت. از زمان شروع به کارم، در کنار همکاران برای تصویب فلوشیپ Orthognathic Surgery تلاش کردیم. این مسیر بسیار سخت و زمان‌بر بود و به تدوین برنامه آموزشی، پیگیری‌های متعدد و بررسی امکانات از سوی متخصصان وزارتخانه نیاز داشت؛ اما سرانجام در سال ۱۴۰۲ به نتیجه رسید و این دوره برای نخستین بار در مشهد آغاز شد.»
پژوهش؛ از انتشار مقاله و تألیف کتاب تا ثبت اختراع
کارنامه علمی این استادتمام شامل نگارش حدود ۵۰ مقاله، همکاری در ترجمه کتاب «سفالومتری از مبانی تا سه‌بعدی» اثر جکوبسون، مشارکت در تألیف کتاب «مدیریت فضا در سیستم دندان‌های شیری و مختلط» و ثبت اختراع «پوشش‌دهی سیم و براکت ارتودنسی از جنس فولاد ۳۰۴ با لایه نانومتری گرافن» با هدف بهبود مقاومت به خوردگی و کاهش اصطکاک است.
دریافت عنوان پژوهشگر برتر جشنواره فردوسی، مترجم برتر و نویسنده برتر در دو دوره جشنواره هدایت و استاد برتر دانشگاه، از دیگر افتخارات اوست.
با وجود این دستاوردها، دکتر فرزانگان کاهش بودجه پژوهشی را یکی از چالش‌های جدی پیش روی تحقیقات دانشگاهی می‌داند و معتقد است محدودیت منابع مالی می‌تواند پژوهش‌های بالینی و کاربردی را تحت تأثیر قرار دهد.
او می‌گوید: «حدود ده سال است که بودجه پژوهش به اندازه‌ای کاهش یافته که حتی لوازم مورد نیاز برای تحقیقات پایان‌نامه دستیاران را باید از هزینه شخصی خودمان تأمین کنیم. این شرایط ناگزیر پژوهش‌ها را از کارهای بالینی به سمت طرح‌های کم‌هزینه آزمایشگاهی سوق می‌دهد و می‌تواند موجب افت کیفیت تحقیقات شود. از طرف دیگر، برخی رفتارها نیز به‌گونه‌ای است که اعضای هیئت علمی عزت و اعتبار لازم را احساس نمی‌کنند و این موضوع بر انگیزه آنان تأثیر می‌گذارد.»
حواشی خسته‌کننده است، نه خود کار؛ تداوم علاقه به تدریس و خدمت
دکتر فرزانگان در کنار فعالیت‌های آموزشی، پژوهشی و اجرایی، تجربه مادری و راه‌اندازی مطب را نیز در زندگی حرفه‌ای خود داشته است. او معتقد است انتظار هم‌زمان از بانوان عضو هیئت علمی برای ایفای نقش معلم، پژوهشگر، درمانگر و مسئولیت‌های خانوادگی، فشار مضاعفی بر آنان وارد می‌کند؛ به‌ویژه زمانی که حواشی و برخوردهای غیرحرفه‌ای نیز به این مسئولیت‌ها اضافه شود.
وی با تأکید بر علاقه‌اش به رشته و حرفه خود می‌گوید: «با وجود همه بی‌مهری‌ها و حواشی، از سر عشق و علاقه به رشته و کارم مانده‌ام. این حواشی است که ما را خسته می‌کند، نه خود کارمان. بنابراین عجله‌ای برای بازنشستگی ندارم. هنوز هم مثل روزهای ابتدای تدریس، هر روز ساعت شش صبح بیدار می‌شوم، با لذت برنامه تدریس آن روزم را بررسی می‌کنم و ساعت هفت‌ونیم در کلاس حاضر می‌شوم.»
تعلق به وطن؛ امید به بازگشت سرمایه‌های علمی
این عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی مشهد درباره مهاجرت متخصصان نیز دیدگاهی مبتنی بر تجربه شخصی دارد. او در آغاز دوره تخصص، فرصت تحصیل در رشته دندانپزشکی جامعه‌نگر در کانادا را در اختیار داشت، اما از آن استفاده نکرد و این فرصت را به فرد دیگری واگذار کرد.
دکتر فرزانگان می‌گوید: «هر وقت به رفتن فکر می‌کنم، می‌بینم در این خاک و فرهنگ ریشه دارم. این حرف و ادعا نیست؛ واقعیتی است که تجربه کرده‌ام. سه ماه در فرانسه و دو ماه در کانادا زندگی کردم، اما نتوانستم با سبک زندگی و فرهنگ آنجا کنار بیایم. همیشه غمی روی دلم بود و حس تعلقم به ایران را نمی‌توانستم فراموش کنم.»
او با اشاره به دریافت درخواست‌های متعدد توصیه‌نامه از سوی دانشجویان برای ادامه تحصیل در دانشگاه‌های خارج از کشور، از کاهش سرمایه انسانی و علمی کشور ابراز نگرانی می‌کند و در عین حال امیدوار است دانشجویانی که مهاجرت می‌کنند، روزی برای خدمت به وطن بازگردند.
وی تأکید می‌کند: «درست است که مشکلات وجود دارد و کم هم نیست، اما مهاجرت شاید تنها راه‌حل نباشد. تنها چیزی که در این میان آرامم می‌کند، امید به روزی است که دانشجویان و متخصصان به وطن برگردند.»
آگاهی‌بخشی و پیشگیری؛ راهی برای کاهش هزینه‌های درمان
دکتر فرزانگان در پایان، با تأکید بر اهمیت پیشگیری در حوزه ارتودنسی، معتقد است بسیاری از مشکلات این حوزه در صورت تشخیص و اقدام به‌موقع، قابل کنترل است و نباید اجازه داد که موارد قابل پیشگیری به مراحل پیچیده‌تر و جراحی منتهی شود.
او با اشاره به اینکه بخش قابل توجهی از خانواده‌ها اطلاعات کافی درباره ضرورت مراقبت و مداخله به‌موقع ندارند، پیشنهاد می‌کند ظرفیت رسانه‌ها و فضاهای تبلیغاتی شهری بیش از گذشته برای آموزش عمومی سلامت به کار گرفته شود.
وی می‌گوید: «بسیاری از مشکلات ارتودنسی قابل پیشگیری است و نباید گذاشت کار به جراحی برسد؛ اما چون اغلب مردم اطلاعات لازم را ندارند، پیشگیری نمی‌کنند و در نهایت هزینه‌های بالاتری به خانواده‌ها تحمیل می‌شود. پیشنهاد می‌کنم بیلبوردهای شهری صرفاً کارکرد تجاری نداشته باشند و گاهی برای آگاهی‌بخشی‌های ضروری، از جمله مسائل پزشکی و سلامت، مورد استفاده قرار گیرند تا فشار اقتصادی کمتری به خانواده‌ها وارد شود.»
روایت دکتر فهیمه فرزانگان، در کنار دستاوردهای علمی و اجرایی، یادآور نقش علاقه به یادگیری، پشتکار، مسئولیت‌پذیری و نگاه آینده‌نگر در پرورش نسل توانمندتر نظام سلامت است؛ مسیری که در آن، موفقیت یک استاد نه فقط در ارتقای مرتبه علمی، بلکه در تربیت دانشجویانی خلاق، توانمند و متعهد به سلامت مردم معنا پیدا می‌کند.
درج نظر