اسکولیوز در نوجوانان؛ ناهنجاری خاموشی که با تشخیص زودهنگام قابلکنترل است
عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی مشهد با تشریح ظرفیتهای تخصصی رشته ارتز و پروتز در بازگرداندن عملکرد حرکتی و ارتقای کیفیت زندگی افراد دارای معلولیت یا ناهنجاریهای اسکلتیعضلانی، بر اهمیت تشخیص زودهنگام اسکولیوز در نوجوانان تأکید کرد و گفت: این اختلال در مراحل اولیه معمولاً بدون درد است، اما در صورت پیشرفت و نبود مداخله بهموقع، میتواند در سالهای بعد مشکلات جدیتری برای فرد ایجاد کند؛ ازاینرو آگاهی والدین از نشانههای اولیه و مراجعه بهموقع برای ارزیابی تخصصی اهمیت فراوانی دارد.
دکتر شهربانو بیداری، دکترای تخصصی ارتز و پروتز و عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی مشهد، در گفتوگو با وبدا، به تشریح جایگاه این رشته در نظام سلامت، پیشرفتهای ایران در طراحی و ساخت ارتزها و پروتزها، روشهای نوین کنترل اسکولیوز و راهکارهای حفظ سلامت اسکلتیعضلانی دانشآموزان پرداخت.
ارتز و پروتز؛ از اصلاح ناهنجاریها تا بازگرداندن عملکرد اندامها
وی با بیان اینکه رشته ارتز و پروتز در مقاطع کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکترای تخصصی ارائه میشود، اظهار کرد: این رشته دو حوزه اصلی ارتزها و پروتزها را دربرمیگیرد. ارتزها وسایل کمکی هستند که روی بخشهای مختلف بدن، از جمله پاها، ستون فقرات و دستها قرار میگیرند و با اهدافی مانند اصلاح بدشکلیها و انحرافات، بهبود عملکرد حرکتی در افراد مبتلا به اختلالات عصبیعضلانی، کاهش درد و بیحرکتسازی اصولی اندام پس از جراحی یا آسیبهای گسترده مورد استفاده قرار میگیرند.
دکتر بیداری افزود: پروتزها نیز اندامهای مصنوعی هستند که جایگزین اندامهای ازدسترفته در افراد دچار قطع عضو میشوند. این تجهیزات در اندام تحتانی به بازسازی الگوی راه رفتن و در اندام فوقانی به جبران بخشی از عملکردهای ازدسترفته دست کمک میکنند.
وی با اشاره به اهمیت پروتزهای زیبایی یا کازمتیک ادامه داد: این پروتزها برای بازسازی ظاهر طبیعی بخشهایی مانند چشم، بخشی از بینی، گوش یا بند انگشت طراحی میشوند و اگرچه عملکرد بیومکانیکی ندارند، در حفظ ظاهر فرد و افزایش اعتمادبهنفس او در تعاملات اجتماعی نقش مهمی ایفا میکنند.
عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی مشهد با اشاره به پیشرفت فناوری ساخت پروتزهای زیبایی در کشور تصریح کرد: فناوری ساخت این تجهیزات در ایران به سطح پیشرفتهای رسیده و از نظر شباهت ظاهری، فاصله اندکی با بافت طبیعی بدن دارد.
توانمندی ایران در تولید تجهیزات ارتز و پروتز
دکتر بیداری درباره جایگاه علمی و اجرایی کشور در این حوزه گفت: ایران در زمینه ارتز و پروتز از ظرفیت علمی و تخصصی قابلتوجهی برخوردار است. تعداد متخصصان و دانشآموختگان این رشته در حال افزایش است و شرکتهای دانشبنیان نیز با بهرهگیری از فناوریهای روز در این زمینه فعالیت میکنند.
وی دسترسی به مواد اولیه مناسب را از دیگر ظرفیتهای کشور برشمرد و افزود: برخورداری از صنایع پتروشیمی پیشرفته در داخل کشور، امکان تأمین مواد اولیه باکیفیت و مقرونبهصرفه را فراهم کرده و زمینه خوداتکایی بیشتری را در طراحی و ساخت این تجهیزات به وجود آورده است.
اسکولیوز؛ انحرافی سهبعدی که در آغاز ممکن است علامتی نداشته باشد
این متخصص ارتز و پروتز در ادامه به یکی از مهمترین اختلالات ستون فقرات در دوران نوجوانی، یعنی اسکولیوز، اشاره کرد و توضیح داد: اسکولیوز صرفاً یک انحراف جانبی ستون فقرات نیست، بلکه اختلالی سهبعدی است که علاوه بر انحراف جانبی، با چرخش مهرهها و تغییراتی در وضعیت قوس پشتی ستون فقرات همراه میشود؛ هرچند در تصاویر رادیوگرافی معمولاً به شکل انحراف ستون فقرات دیده میشود.
وی با بیان اینکه شیوع اسکولیوز ایدیوپاتیک نوجوانان در سنین ۱۰ سال به بالا حدود یک تا سه درصد گزارش شده است، افزود: علت اصلی این نوع اسکولیوز تاکنون بهطور دقیق مشخص نشده و به همین دلیل از اصطلاح «اسکولیوز ایدیوپاتیک نوجوانان» یا AIS برای آن استفاده میشود. زمینه ژنتیکی در بروز این اختلال مطرح است و مواردی از مشاهده آن در برخی خانوادهها و دوقلوها گزارش شده است؛ بااینحال، این بیماری ارتباطی با وزن کم نوزاد هنگام تولد ندارد.
دکتر بیداری با تأکید بر اینکه برخی باورهای رایج درباره علت ایجاد اسکولیوز نیازمند اصلاح است، گفت: بد نشستن یا حمل کیف سنگین روی یک شانه، علت ایجاد اسکولیوز نیست؛ هرچند این عادتها میتوانند به ستون فقرات آسیب برسانند و زمینهساز کمردردهای مزمن شوند.
وی خاطرنشان کرد: اسکولیوز در مراحل اولیه معمولاً بدون درد است، اما ماهیتی پیشرونده دارد و بهویژه در دوره رشد سریع نوجوانان، در صورت تشخیصندادن و مداخلهنکردن بهموقع، ممکن است شدت پیدا کند و در سنین بالاتر مشکلات بیشتری ایجاد کند.
والدین چگونه نشانههای اولیه اسکولیوز را شناسایی کنند؟
عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی مشهد با تأکید بر نقش خانوادهها در شناسایی زودهنگام این اختلال اظهار کرد: والدین میتوانند بهصورت دورهای وضعیت تقارن بدن فرزندان خود را بررسی کنند. اختلاف محسوس در سطح شانهها، برجستهتر بودن یکی از کتفها نسبت به دیگری، نامتقارن بودن چینهای پوستی ناحیه کمر و بالاتر قرار گرفتن یکی از سمتهای لگن نسبت به سمت دیگر، از جمله نشانههای ظاهری هستند که باید مورد توجه قرار گیرند.
وی افزود: مشاهده این علائم بهتنهایی به معنای ابتلای قطعی به اسکولیوز نیست، اما میتواند ضرورت ارزیابی تخصصی را مطرح کند. تشخیص نهایی و تعیین شدت انحراف باید توسط پزشک و با بررسیهای بالینی و تصویربرداری انجام شود.
از پایش دورهای تا استفاده از بریس؛ درمان متناسب با شدت انحراف
دکتر بیداری تشخیص بهموقع را یکی از عوامل مهم در کنترل اسکولیوز دانست و گفت: پس از ارزیابی بالینی و تصویربرداری، زاویه انحراف ستون فقرات اندازهگیری میشود و بر اساس میزان انحراف، سن بیمار و وضعیت رشد اسکلتی، درباره روش درمان تصمیمگیری میشود.
وی ادامه داد: در موارد خفیف، بهویژه زمانی که زاویه انحراف کمتر از ۲۰ درجه است، معمولاً نیازی به مداخله جراحی وجود ندارد و بیمار با نظر پزشک متخصص ارتوپدی یا طب فیزیکی و توانبخشی، بهصورت دورهای و معمولاً هر شش ماه یکبار پایش میشود. در این مرحله، بررسی تغییرات زاویه انحراف اهمیت دارد و در صورت افزایش پنج درجه یا بیشتر طی دوره پیگیری، ممکن است نیاز به ورود به مرحله درمان فعال مطرح شود.
این متخصص ارتز و پروتز با اشاره به نقش محوری ارتزها در درمان غیرجراحی اسکولیوز متوسط اظهار کرد: در مواردی که زاویه انحراف بین ۲۰ تا ۵۰ درجه است، با توجه به شرایط بیمار، استفاده از بریس یا ارتوز ستون فقرات یکی از روشهای اصلی درمان به شمار میرود. بریسهایی مانند نوع پیشرفته شنو با اعمال نیروهای اصلاحی، به کنترل پیشرفت انحراف در دوران رشد کمک میکنند.
وی افزود: بریسهای امروزی از طراحی مناسبتری برخوردارند و میتوان آنها را زیر لباس پوشید. میزان و مدت استفاده از بریس باید متناسب با شرایط هر بیمار و بر اساس تجویز متخصص تعیین شود؛ در برخی موارد، استفاده از آن تا ۲۳ ساعت در شبانهروز توصیه میشود و این روند ممکن است تا رسیدن فرد به بلوغ اسکلتی، حدود دو تا سه سال، ادامه یابد.
دکتر بیداری با تأکید بر ضرورت همراهی درمان ارتوتیک با تمرینات تخصصی گفت: انجام تمرینات فیزیوتراپی، از جمله متد شروس، میتواند به تقویت عضلات، بهبود وضعیت بدنی و الگوی تنفس کمک کند. بااینحال، در مواردی که استفاده از بریس ضرورت دارد، تمرینات اصلاحی بهتنهایی جایگزین آن نیستند و باید بهعنوان بخشی از برنامه درمانی مورد استفاده قرار گیرند.
وی جراحی را گزینهای برای موارد شدید یا شرایطی دانست که انحراف با وجود درمان محافظهکارانه همچنان پیشرفت میکند و افزود: در انحرافهای بالاتر از ۵۰ درجه، بسته به شرایط بیمار، ممکن است جراحی مطرح شود. این روش با تثبیت مهرهها همراه است و میتواند محدودیتهایی در حرکت ستون فقرات ایجاد کند؛ بنابراین، کنترل بیماری با روشهای غیرجراحی در مواردی که امکانپذیر باشد، اهمیت ویژهای دارد.
تغذیه، ورزش و ارگونومی؛ سه محور مراقبت از سلامت اسکلتی دانشآموزان
عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی مشهد در بخش دیگری از این گفتوگو، رعایت اصول تغذیهای، فعالیت بدنی و ارگونومی را در حفظ سلامت اسکلتیعضلانی نوجوانان مؤثر دانست و اظهار کرد: استفاده از الگوی غذایی متنوع و متعادل شامل سبزیجات تازه، لبنیات کافی، منابع پروتئینی مناسب و نانهای سبوسدار، در تأمین مواد مغذی مورد نیاز رشد و سلامت استخوانها اهمیت دارد.
وی با اشاره به نقش فعالیت بدنی در تقویت عضلات گفت: نوجوانان بهطور کلی از انجام فعالیتهای ورزشی منع نمیشوند و ورزش شنا نیز میتواند به تقویت عضلات تنه و پشت کمک کند. انتخاب نوع و شدت فعالیت ورزشی در افراد مبتلا به اسکولیوز باید با توجه به وضعیت بیمار و نظر تیم درمان انجام شود.
دکتر بیداری رعایت اصول ارگونومی هنگام نشستن در مدرسه و منزل را نیز ضروری دانست و افزود: قرار گرفتن زانوها در زاویهای نزدیک به ۹۰ درجه نسبت به سطح زمین، حفظ زاویه مناسب میان تنه و ران، صاف نگهداشتن گردن و قرارگیری نگاه در راستای افقی، از اصول مناسب نشستن هستند.
وی در پایان با تأکید بر اهمیت انتخاب و استفاده صحیح از کولهپشتی خاطرنشان کرد: کولهپشتی دانشآموزان باید سبک و متناسب با جثه آنان باشد و بندهای آن روی هر دو شانه قرار گیرد. در استفاده از کیفهای چرخدار نیز باید از کشیدن کیف به شکلی که موجب خمشدن جانبی تنه شود، پرهیز کرد. رعایت این توصیهها میتواند به کاهش فشارهای نامناسب بر ستون فقرات و پیشگیری از برخی دردهای اسکلتیعضلانی کمک کند.