تنهایی پنهان در میان جمع؛ چرا کیفیت روابط اجتماعی برای سلامت روان دانشجویان اهمیت دارد؟
مدیر مرکز مشاوره دانشگاه علوم پزشکی مشهد با تأکید بر نقش روابط اجتماعی سالم در حفظ سلامت روان گفت: حمایت اجتماعی تنها به حضور افراد در اطراف ما محدود نمیشود، بلکه احساس امنیت، درکشدن، پذیرفتهشدن و برخورداری از ارتباطی معنادار را نیز در بر میگیرد؛ ازاینرو، کیفیت روابط اجتماعی بیش از تعداد دوستان و میزان حضور در جمعها اهمیت دارد.
دکتر حمیده صمدی در گفتوگو با خبرنگار وبدا، با اشاره به اهمیت روابط اجتماعی حمایتگرانه اظهار کرد: انسان موجودی اجتماعی است و ارتباط با دیگران یکی از نیازهای اساسی او محسوب میشود. زمانی که فرد بتواند با شخصی قابلاعتماد درباره نگرانیها و مشکلات خود صحبت کند، بخشی از فشار روانی ناشی از مسائل روزمره کاهش مییابد و حمایت عاطفی میتواند احساس درماندگی را تعدیل و توانایی مقابله با شرایط دشوار را تقویت کند.
روابط حمایتگرانه؛ عاملی مؤثر در کاهش احساس تنهایی و اضطراب
وی با بیان اینکه احساس تعلق به یک جمع و برخورداری از روابط اجتماعی باکیفیت میتواند به کاهش تنهایی، ناامیدی و انزوای اجتماعی کمک کند، افزود: یافتههای پژوهشی نشان میدهند برخورداری از حمایت اجتماعی بیشتر با احتمال کمتر بروز علائم افسردگی و اضطراب ارتباط دارد.
مدیر مرکز مشاوره دانشگاه علوم پزشکی مشهد با اشاره به سازوکارهای زیستی مرتبط با پاسخ بدن به استرس گفت: محور هیپوتالاموس ـ هیپوفیز ـ آدرنال (HPA) یکی از سازوکارهای مهم در واکنش بدن به استرس و تنظیم ترشح هورمون کورتیزول است. شواهد پژوهشی نشان میدهند حمایت اجتماعی میتواند در تعدیل پاسخ فیزیولوژیک بدن به استرس نقش داشته باشد؛ بنابراین حضور یک فرد حمایتگر، علاوه بر ایجاد آرامش عاطفی، ممکن است بر واکنشهای جسمانی بدن به فشارهای روانی نیز تأثیر بگذارد.
تنهایی؛ تجربهای ذهنی که ممکن است در میان جمع نیز شکل بگیرد
دکتر صمدی با تأکید بر اینکه تنهایی الزاماً به معنای نداشتن دوست یا حضور نداشتن در جمع نیست، اظهار کرد: ممکن است فرد در محیط دانشگاه، محل کار یا حتی در جمع خانواده و دوستان حضور داشته باشد، اما همچنان احساس کند کسی او را درک نمیکند یا ارتباط عاطفی معناداری با دیگران ندارد.
وی افزود: تنهایی بیش از آنکه به تعداد ارتباطات فرد مربوط باشد، تجربهای ذهنی است که زمانی شکل میگیرد که میان روابط اجتماعی مورد انتظار فرد و ارتباطاتی که در واقعیت تجربه میکند، فاصله وجود داشته باشد. به همین دلیل، کیفیت روابط اجتماعی اهمیت بیشتری از تعداد آنها دارد.
مدیر مرکز مشاوره دانشگاه علوم پزشکی مشهد با اشاره به تفاوت تنهایی و انزوای اجتماعی گفت: تنهایی به احساس ذهنی فقدان ارتباط معنادار اشاره دارد، درحالیکه انزوای اجتماعی بیشتر به محدود بودن واقعی ارتباطات و تعاملات فرد مربوط میشود.
پیامدهای تنهایی مزمن بر سلامت روان و عملکرد بدن
وی با بیان اینکه تجربه طولانیمدت تنهایی میتواند با افزایش علائم افسردگی و اضطراب، کاهش اعتمادبهنفس و احساس ناامیدی همراه باشد، خاطرنشان کرد: فردی که از حمایت عاطفی کافی برخوردار نیست، ممکن است مشکلات خود را بزرگتر و حلنشدنیتر تصور کند و هنگام مواجهه با چالشهای زندگی، احساس درماندگی بیشتری داشته باشد.
دکتر صمدی همچنین به پیامدهای جسمانی تنهایی مزمن اشاره کرد و افزود: برخی پژوهشها ارتباط میان تنهایی پایدار، تغییر در الگوهای ترشح کورتیزول و برخی شاخصهای التهابی را گزارش کردهاند. استرس ناشی از تنهایی نیز میتواند کیفیت خواب، تمرکز، تنظیم هیجانات و توانایی مقابله با مشکلات روزمره را تحت تأثیر قرار دهد.
وی تأکید کرد: البته این ارتباطها به معنای آن نیست که تنهایی فقط علت قطعی بروز این تغییرات است، بلکه نشاندهنده اهمیت توجه به ابعاد روانی و اجتماعی سلامت انسان است.
احساس تعلق؛ حلقه مهم سلامت روان در دوران دانشجویی
مدیر مرکز مشاوره دانشگاه علوم پزشکی مشهد با اشاره به شرایط ویژه دوران دانشجویی اظهار کرد: ورود به محیط جدید، فاصله گرفتن از خانواده، شکلگیری هویت مستقل و ایجاد روابط اجتماعی تازه، از جمله تغییراتی است که دانشجویان در این دوره تجربه میکنند. در چنین شرایطی، احساس تعلق به دانشگاه و برخورداری از روابط دوستانه و حمایتگرانه اهمیت ویژهای دارد.
وی افزود: دانشجویی که در محیط دانشگاه احساس پذیرفتهشدن و تعلق نداشته باشد، ممکن است بهتدریج از فعالیتهای جمعی فاصله بگیرد، مشارکت کمتری در محیط آموزشی داشته باشد و با کاهش انگیزه تحصیلی، اُفت اعتمادبهنفس و افزایش نگرانی درباره آینده روبهرو شود.
دکتر صمدی خاطرنشان کرد: سلامت روان دانشجویان تنها به شناسایی و درمان اختلالات روانشناختی محدود نمیشود؛ بلکه ایجاد محیطی امن، صمیمی و حمایتگر که زمینه تعاملات سالم و احساس تعلق را فراهم کند، بخش مهمی از اقدامات پیشگیرانه دانشگاه است.
چگونه میتوان با تنهایی مقابله کرد؟
وی با تأکید بر اینکه افزایش تعداد دوستان یا حضور بیشتر در جمعها بهتنهایی برای مقابله با تنهایی کافی نیست، گفت: آنچه اهمیت دارد، شکلگیری روابطی است که فرد بتواند در آنها بدون ترس از قضاوتشدن، احساسات و نگرانیهای خود را بیان کند و تجربه درکشدن و پذیرفتهشدن داشته باشد.
مدیر مرکز مشاوره دانشگاه علوم پزشکی مشهد افزود: مشارکت در فعالیتهای فرهنگی، ورزشی و گروهی دانشگاه، حضور در انجمنهای دانشجویی، تقویت مهارتهای ارتباطی و فراهم کردن فرصت برای تعاملات معنادار، میتواند به کاهش احساس انزوا کمک کند.
وی ادامه داد: در مواردی که تنهایی با علائمی مانند افسردگی، اضطراب شدید، اختلال خواب یا اُفت عملکرد تحصیلی و اجتماعی همراه میشود، مراجعه به متخصصان سلامت روان و استفاده از خدمات مراکز مشاوره دانشگاه اهمیت ویژهای دارد؛ چراکه حمایت اجتماعی یک عامل محافظتکننده است، اما جایگزین تشخیص و درمان تخصصی نمیشود.
تنهایی پنهان؛ ضرورتی برای توجه فراتر از ظاهر روابط
دکتر صمدی با بیان اینکه تنهایی همیشه در ظاهر افراد قابل مشاهده نیست، اظهار کرد: ممکن است دانشجویی در کلاس درس، خوابگاه یا جمع دوستان حضور فعالی داشته باشد، اما در درون خود احساس انزوا و بیپناهی کند. بنابراین، نباید سلامت روابط اجتماعی را صرفاً با تعداد دوستان یا میزان حضور افراد در جمعها ارزیابی کرد؛ بلکه کیفیت ارتباطات، احساس اعتماد، امنیت روانی و تجربه تعلق اهمیت بیشتری دارند.
وی تأکید کرد: حضور فیزیکی در جمع، لزوماً به معنای برخورداری از ارتباط عاطفی معنادار نیست و همین موضوع، شناسایی افراد در معرض آسیب روانی را دشوارتر میکند.
دانشگاه؛ بستری برای تقویت همدلی و سلامت اجتماعی
مدیر مرکز مشاوره دانشگاه علوم پزشکی مشهد در پایان با اشاره به نقش دانشگاه در رشد اجتماعی و روانی دانشجویان گفت: دانشگاه علاوه بر رسالت آموزشی و پژوهشی، در فراهم کردن زمینه رشد اجتماعی و روانی دانشجویان نیز نقش مهمی دارد.
وی افزود: تقویت فرهنگ همدلی، پذیرش تفاوتها، ایجاد فرصت برای تعاملات سالم و در دسترس بودن خدمات مشاورهای میتواند به پیشگیری از آسیبهای روانشناختی کمک کند. توجه به کیفیت روابط اجتماعی و مقابله با احساس تنهایی، بخش مهمی از رویکرد جامع دانشگاه برای ارتقای سلامت روان دانشجویان است.