پایگاه خبری وبدا

مدیر گروه بهبود تغذیه جامعه معاونت بهداشت دانشگاه علوم پزشکی مشهد با تأکید بر اینکه کنترل دیابت به معنای حذف نان، برنج و میوه از سفره نیست، گفت: تنظیم حجم و زمان وعده‌های غذایی، انتخاب مواد غذایی مناسب و یادگیری مهارت شمارش کربوهیدرات، از اصول مهم مدیریت تغذیه‌ای این بیماری است.

دکتر زهرا اباصلتی، مدیر گروه بهبود تغذیه جامعه معاونت بهداشت دانشگاه علوم پزشکی مشهد در گفتگو با وب دا  با تشریح اصول تغذیه صحیح در افراد مبتلا به دیابت اظهار کرد: برنامه غذایی این افراد علاوه بر تأمین انرژی و مواد مغذی مورد نیاز بدن، با هدف کنترل قند خون، تنظیم چربی‌ها، مدیریت فشار خون و حفظ وزن مناسب طراحی می‌شود. رعایت نظم در زمان صرف وعده‌های اصلی و میان‌وعده‌ها نیز به تثبیت قند خون کمک می‌کند و به‌ویژه برای افرادی که انسولین یا داروهای کاهنده قند خون مصرف می‌کنند، اهمیت دارد.

وی افزود: اصول کلی تغذیه در دیابت تفاوت چندانی با الگوی غذایی سالم برای سایر افراد جامعه ندارد، اما میزان و ترکیب مواد غذایی باید متناسب با شرایط هر بیمار تنظیم شود. بر اساس الگوی پیشنهادی، حدود ۱۵ تا ۲۰ درصد انرژی روزانه از پروتئین، حداکثر ۳۰ درصد از چربی‌ها و حدود ۵۰ تا ۵۵ درصد از کربوهیدرات‌های پیچیده تأمین می‌شود. در صورت بروز عوارض کلیوی نیز میزان دریافت پروتئین باید با نظر پزشک تعدیل شود.

فیبر غذایی؛ همراه مؤثر در کنترل قند و چربی خون

مدیر گروه بهبود تغذیه جامعه معاونت بهداشت دانشگاه علوم پزشکی مشهد، دریافت روزانه فیبر را یکی از اصول مهم تغذیه در دیابت دانست و خاطرنشان کرد: غلات کامل و نان‌های سبوس‌دار مانند سنگک و جو، از منابع فیبر نامحلول هستند که به بهبود عملکرد دستگاه گوارش کمک می‌کنند. فیبرهای محلول موجود در جو دوسر، عدس، لوبیا و برخی سبزیجات نیز با کند کردن روند جذب گلوکز در روده و کمک به کاهش کلسترول، در کنترل قند خون پس از غذا نقش دارند.

دکتر اباصلتی درباره مدیریت مصرف نمک و کلسترول نیز گفت: مصرف نمک باید محدود شود و بهتر است غذاهای خانگی و تازه جایگزین محصولات صنعتی مانند سوسیس، کالباس و کنسروهای پرنمک شوند. همچنین کنترل مصرف مواد غذایی حاوی کلسترول، از جمله گوشت قرمز پرچرب، دل، جگر و زرده تخم‌مرغ، در برنامه غذایی این بیماران اهمیت دارد.

وی با اشاره به پیامدهای مصرف الکل در افراد مبتلا به دیابت افزود: الکل می‌تواند با مختل کردن تولید گلوکز در کبد، به‌ویژه در افرادی که انسولین یا برخی داروهای دیابت مصرف می‌کنند، خطر افت شدید قند خون را افزایش دهد و به دلیل کالری بالا، زمینه افزایش وزن و تری‌گلیسرید را نیز فراهم کند.

تفاوت اصول تغذیه در دیابت نوع یک و نوع دو

این مقام مسئول با اشاره به تفاوت نیازهای تغذیه‌ای در دو نوع اصلی دیابت اظهار کرد: در دیابت نوع یک، به دلیل اختلال در تولید انسولین، ایجاد تعادل میان میزان انسولین دریافتی، فعالیت بدنی و غذای مصرفی اهمیت ویژه‌ای دارد. زمان‌بندی منظم وعده‌ها و میان‌وعده‌ها نیز در پیشگیری از اُفت قند خون مؤثر است. در افرادی که از رژیم ثابت انسولین استفاده می‌کنند، هماهنگی ترکیب و زمان مصرف غذا با برنامه درمانی اهمیت بیشتری دارد؛ هرچند روش‌های جدیدتر تزریق انسولین یا استفاده از پمپ، انعطاف‌پذیری بیشتری در برنامه غذایی ایجاد می‌کنند.

وی درباره دیابت نوع دو نیز گفت: در این گروه، مقاومت به انسولین و اختلال در ترشح آن نقش دارند؛ بنابراین کنترل وزن، کاهش دریافت کالری در صورت نیاز و افزایش فعالیت بدنی برای بهبود حساسیت سلول‌ها به انسولین اهمیت دارد. همچنین تنظیم حجم و ترکیب وعده‌های غذایی و پایش قند خون پس از غذا می‌تواند به شناخت بهتر واکنش بدن به مواد غذایی و مدیریت بیماری کمک کند.

انتخاب چربی‌های سالم و دریافت متعادل ریزمغذی‌ها

دکتر اباصلتی با اشاره به تأثیر متفاوت مواد مغذی بر قند خون بیان کرد: کربوهیدرات‌ها بیشترین و سریع‌ترین اثر را بر افزایش قند خون دارند، در حالی که پروتئین‌ها و چربی‌ها با روند متفاوتی بر متابولیسم بدن اثر می‌گذارند. استفاده از چربی‌های غیراشباع مانند روغن زیتون و کلزا، مغزها و آووکادو به جای روغن‌های جامد و ترانس، در حفظ سلامت قلب و عروق اهمیت دارد.

وی ادامه داد: دریافت ویتامین‌ها و املاح مورد نیاز بدن بهتر است تا حد امکان از طریق منابع غذایی طبیعی، به‌ویژه سبزیجات و میوه‌ها، تأمین شود. برخی ریزمغذی‌ها مانند کروم، منیزیم و روی در عملکردهای متابولیک و ترمیم بافت‌ها نقش دارند، اما مصرف خودسرانه مکمل‌ها، به‌ویژه مکمل‌های دارویی با دوز بالا، توصیه نمی‌شود و استفاده از آن‌ها باید بر اساس نیاز فرد و با نظر پزشک باشد.

این متخصص تغذیه همچنین درباره شاخص گلیسمی مواد غذایی توضیح داد: شاخص گلیسمی به‌تنهایی معیار کاملی برای تنظیم رژیم غذایی نیست؛ زیرا ترکیب سایر اجزای وعده، میزان چربی و فیبر و حتی روش طبخ غذا نیز بر پاسخ قند خون تأثیر می‌گذارد.

واحدهای غذایی؛ راهی برای مدیریت دقیق‌تر وعده‌ها

مدیر گروه بهبود تغذیه جامعه معاونت بهداشت دانشگاه علوم پزشکی مشهد با اشاره به اهمیت آشنایی بیماران با واحدهای غذایی گفت: مقدار انرژی مورد نیاز روزانه هر فرد با توجه به جثه و میزان فعالیت بدنی متفاوت است و می‌تواند در محدوده ۱۶۰۰ تا ۲۸۰۰ کالری تنظیم شود. در الگوی غذایی دیابت، نان و غلات، حبوبات و سبزیجات نشاسته‌ای از گروه‌های مهم تأمین انرژی هستند و مصرف چربی‌ها و شیرینی‌ها باید محدود باشد.

وی افزود: برای نمونه، یک برش نان تست، یک کف دست نان سنگک یا بربری، یک‌سوم لیوان برنج یا ماکارونی پخته و نصف لیوان سبزیجات نشاسته‌ای پخته، از نمونه‌های یک واحد غذایی در گروه نان و غلات محسوب می‌شوند. در گروه میوه نیز یک عدد میوه کوچک، نصف لیوان میوه خردشده تازه یا یک‌چهارم لیوان میوه خشک، معادل یک واحد است. یک لیوان سبزی خام یا نصف لیوان سبزی پخته نیز یک واحد از سبزیجات غیرنشاسته‌ای به شمار می‌رود.

شمارش کربوهیدرات؛ مهارتی کاربردی برای کنترل قند خون

دکتر اباصلتی، یادگیری شمارش کربوهیدرات را یکی از مهارت‌های مهم برای توانمندسازی افراد مبتلا به دیابت دانست و اظهار کرد: هر واحد استاندارد کربوهیدرات معادل ۱۵ گرم کربوهیدرات است. آشنایی با این واحد به بیماران کمک می‌کند میزان کربوهیدرات دریافتی از مواد غذایی مختلف را محاسبه و برنامه غذایی خود را با دقت بیشتری تنظیم کنند.

وی با اشاره به نمونه‌های کاربردی افزود: شش قاشق غذاخوری برنج، سه کف دست نان لواش، نصف لیوان ماکارونی پخته، یک سیب‌زمینی آب‌پز متوسط، یک لیوان شیر کم‌چرب و یک عدد سیب یا پرتقال متوسط، از جمله نمونه‌های یک واحد کربوهیدرات هستند. همچنین یک قاشق غذاخوری عسل یا شکر نیز یک واحد کربوهیدرات محسوب می‌شود؛ بنابراین طبیعی بودن یک ماده غذایی به معنای آزاد بودن مصرف آن برای افراد مبتلا به دیابت نیست.

باورهای نادرست درباره تغذیه در دیابت را اصلاح کنیم

مدیر گروه بهبود تغذیه جامعه معاونت بهداشت دانشگاه علوم پزشکی مشهد در ادامه بر ضرورت اصلاح عادت‌های غذایی و پرهیز از باورهای نادرست تأکید کرد و گفت: مصرف نوشابه‌های گازدار، شربت‌ها، آب‌میوه‌های صنعتی، شیرینی‌ها، قند و شکر، غذاهای آماده و کنسروی پرنمک، چیپس، لبنیات پرچرب و روغن‌های جامد باید محدود شود. در مقابل، گنجاندن سبزیجات و میوه‌های تازه در برنامه غذایی روزانه اهمیت دارد.

وی با رد این تصور که افراد مبتلا به دیابت باید نان، برنج، سیب‌زمینی یا میوه را به‌طور کامل از رژیم غذایی خود حذف کنند، تصریح کرد: حذف کامل کربوهیدرات‌ها راهکار مناسبی برای کنترل دیابت نیست؛ بلکه آنچه اهمیت دارد، رعایت اندازه سهم غذایی، شمارش دقیق واحدهای کربوهیدرات و انتخاب منابع غذایی مناسب، به‌ویژه غلات کامل است.

دکتر اباصلتی همچنین درباره باورهای عامیانه مرتبط با مصرف خوراکی‌ها و عرقیات تلخ برای کاهش قند خون هشدار داد و گفت: این مواد جایگزین علمی و اثبات‌شده‌ای برای درمان دارویی و رژیم غذایی اصولی نیستند. عسل نیز با وجود منشأ طبیعی، حاوی قندهای ساده است و مصرف بی‌رویه آن می‌تواند موجب افزایش سریع قند خون شود.

وی در پایان تأکید کرد: مدیریت موفق دیابت به معنای محرومیت غذایی نیست، بلکه با آموزش، انتخاب آگاهانه مواد غذایی، رعایت تعادل در وعده‌ها و همراهی با برنامه درمانی می‌توان قند خون را بهتر کنترل کرد و خطر بروز عوارض بیماری را کاهش داد.