پایگاه خبری وبدا

گفتاردرمانگر بیمارستان ابن‌سینا، از مراکز درمانی وابسته به دانشگاه علوم پزشکی مشهد، با تشریح ابعاد مختلف اختلال طیف اوتیسم تأکید کرد: تشخیص به‌موقع و آغاز مداخلات درمانی در سال‌های نخست زندگی می‌تواند نقش تعیین‌کننده‌ای در تقویت مهارت‌های ارتباطی و زبانی کودکان داشته باشد و از تثبیت بسیاری از مشکلات ارتباطی در آینده جلوگیری کند

انوشه مسنن مظفری در گفت‌وگو با وبدا اظهار کرد: اوتیسم یک اختلال عصبی ـ رشدی است که از سال‌های اولیه رشد بروز می‌کند. این اختلال که گاهی در فارسی با اصطلاح «درخودماندگی» نیز شناخته می‌شود، به معنای بی‌علاقگی فرد به ارتباط با دیگران نیست؛ بلکه شیوه پردازش اطلاعات اجتماعی و برقراری ارتباط در این کودکان متفاوت است.

وی افزود: در کودکان دارای اوتیسم ممکن است مغز صداها، تصاویر، محرک‌های لمسی یا سایر محرک‌های محیطی را به شکل متفاوتی دریافت و پردازش کند. این تفاوت در پردازش حسی گاهی باعث می‌شود کودک در محیط‌های اجتماعی دچار سردرگمی شده و در تنظیم رفتار با دشواری روبه‌رو شود. به همین دلیل معمولاً چالش‌هایی در تعامل اجتماعی و ارتباطات کلامی و غیرکلامی مشاهده می‌شود.

این گفتاردرمانگر دانشگاه علوم پزشکی مشهد در تعریف دقیق‌تر این اختلال گفت: اوتیسم یا اختلال طیف اوتیسم بر نحوه ارتباط، تعامل اجتماعی و رفتارهای فرد تأثیر می‌گذارد. علائم آن در هر کودک می‌تواند متفاوت باشد، اما معمولاً شامل دشواری در برقراری تماس چشمی، درک احساسات دیگران، بروز رفتارهای تکراری یا علایق محدود است. تشخیص زودهنگام و مداخله مناسب می‌تواند به بهبود مهارت‌های ارتباطی و اجتماعی کمک کند

نشانه‌های هشدار در سنین طلایی رشد

مظفری درباره زمان بروز نشانه‌های این اختلال گفت: تشخیص اوتیسم معمولاً در همان سال‌های اولیه زندگی امکان‌پذیر است و حتی گاهی خانواده‌ها از دوران نوزادی به بی‌قراری‌های غیرمعمول و مداوم کودک اشاره می‌کنند. با این حال در حوزه گفتار و ارتباط، نشانه‌های هشداردهنده جدی معمولاً از حدود ۱۲ تا ۱۸ ماهگی قابل مشاهده است.

وی ادامه داد: در این سن انتظار می‌رود پایه‌های گفتار و زبان در کودک شکل بگیرد، اما یکی از نشانه‌های مهم آن است که کودک صداسازی‌های هدفمند و ارتباطی نداشته باشد. ممکن است کودک صدا تولید کند، اما آن را برای برقراری ارتباط با والدین یا اطرافیان به کار نگیرد و به نظر برسد در دنیای خود قرار دارد و از ابزارهای ارتباطی مانند کلام یا حتی ژست‌ها استفاده نمی‌کند.

این گفتاردرمانگر افزود: در کنار این موارد، برخی نشانه‌های رفتاری و حسی نیز می‌تواند به شناسایی زودهنگام کمک کند. برای مثال برخی کودکان علاقه ویژه‌ای به اشیای چرخنده مانند چرخ ماشین، پنکه یا لباسشویی نشان می‌دهند یا در برابر تغییرات کوچک در برنامه روزانه مقاومت شدید دارند.

به گفته وی، در برخی موارد نیز حساسیت‌های حسی شدید مشاهده می‌شود که می‌تواند به شکل مقاومت در پوشیدن یا تعویض لباس بروز پیدا کند. مجموعه این نشانه‌ها در کنار یکدیگر ــ از جمله تفاوت در پردازش حسی، رفتارهای تکراری و ضعف در ارتباط ــ می‌تواند نشانه‌ای از نیاز به ارزیابی تخصصی باشد.

رویکرد ارزیابی و درمان چندبعدی

مظفری با تشریح روند درمان اظهار کرد: در گام نخست، ارزیابی دقیقی در حوزه درک گفتار، بیان و مهارت‌های ارتباطی انجام می‌شود تا مشخص شود کودک در چه سطحی از فهم زبان، استفاده از واژگان و برقراری ارتباط قرار دارد. بر اساس این ارزیابی، سطح کلامی کودک تعیین شده و برنامه درمانی متناسب با آن طراحی می‌شود.

وی افزود: در بسیاری از کودکان، نخستین هدف درمان ایجاد ارتباط است و پس از آن شکل‌گیری کلام مورد توجه قرار می‌گیرد؛ به این معنا که کودک یاد می‌گیرد برای بیان نیازها یا جلب توجه دیگران از صدا، کلمه یا هر شکل ارتباطی استفاده کند. در مراحل بعدی تمرکز درمان بر گسترش واژگان، ساخت جملات کوتاه و در نهایت شکل‌گیری گفتار کامل‌تر قرار می‌گیرد.

این گفتاردرمانگر ادامه داد: در کنار رشد ساختار زبان، بخش مهمی از درمان به کاربرد اجتماعی گفتار مربوط می‌شود؛ یعنی کودک باید بیاموزد چگونه در موقعیت‌های واقعی از زبان استفاده کند، نوبت در مکالمه را رعایت کند، درخواست مطرح کند، به پرسش‌ها پاسخ دهد و تعامل برقرار کند. به همین دلیل در بسیاری از موارد در کنار جلسات فردی، از گروه‌درمانی نیز استفاده می‌شود تا کودک فرصت تمرین تعاملات اجتماعی در جمع را داشته باشد.

وی تأکید کرد: هدف نهایی گفتاردرمانی در کودکان دارای اختلال طیف اوتیسم تنها افزایش تعداد واژگان نیست، بلکه دستیابی به ارتباطی مؤثر و معنادار با دیگران است. در ارزیابی زبان این کودکان تنها به تعداد کلمات توجه نمی‌شود، بلکه کارکرد گفتار نیز اهمیت دارد؛ یعنی بررسی می‌شود کودک آیا می‌تواند نیازهای خود را بیان کند، سؤال بپرسد، پاسخ دهد یا وارد تعامل دوطرفه شود.

مظفری افزود: همچنین مهارت‌های پیشازبانی مانند تماس چشمی، توجه مشترک، اشاره کردن، تقلید و نوبت‌گیری نیز مورد ارزیابی قرار می‌گیرد، زیرا این مهارت‌ها پایه‌های مهم رشد ارتباط هستند و ضعف در آن‌ها می‌تواند بر شکل‌گیری زبان تأثیر بگذارد. به همین دلیل در درمان اوتیسم رویکردی چندبعدی اتخاذ می‌شود و علاوه بر گفتار، ابعاد ارتباطی، حسی، شناختی و اجتماعی کودک نیز مورد توجه قرار می‌گیرد.

مداخله زودهنگام؛ عامل مهم در بهبود مهارت‌های ارتباطی

این گفتاردرمانگر درباره نتایج درمان کودکان مبتلا به اوتیسم گفت: نمی‌توان درصد موفقیت ثابتی برای همه کودکان تعیین کرد، زیرا اوتیسم یک طیف است و شرایط هر کودک متفاوت است. عواملی مانند سن شروع درمان، شدت علائم، توانایی شناختی کودک و میزان همکاری خانواده نقش مهمی در نتیجه درمان دارند.

وی افزود: با این حال تجربه‌های بالینی و یافته‌های پژوهشی نشان می‌دهد مداخله زودهنگام و منظم می‌تواند تأثیر قابل توجهی در بهبود مهارت‌های ارتباطی و زبانی داشته باشد. معمولاً جلسات درمانی به صورت منظم و در بلندمدت طراحی می‌شود و مدت هر جلسه حدود ۳۰ دقیقه است، اما برنامه دقیق درمان برای هر کودک به‌صورت اختصاصی تنظیم می‌شود.

مظفری تصریح کرد: در اختلال طیف اوتیسم معمولاً مسئله اصلی لکنت نیست، بلکه بیشتر با تأخیر زبان، مشکلات ارتباطی یا الگوهای غیرمعمول گفتار مواجه هستیم. با این حال اگر کودک به‌طور همزمان دچار لکنت نیز باشد، ارزیابی و درمان تخصصی می‌تواند به کنترل آن کمک کند.

وی در پایان با تأکید بر اهمیت تشخیص به‌موقع اظهار کرد: خانواده‌ها در صورت مشاهده نشانه‌های اولیه نباید ارزیابی تخصصی را به تعویق بیندازند یا تصور کنند مشکل به‌طور خودبه‌خود برطرف می‌شود. تشخیص زودتر به معنای فراهم شدن فرصت بیشتر برای مداخله مؤثر است.

مظفری همچنین با اشاره به نقش آگاهی عمومی در حمایت از این کودکان گفت: افزایش آگاهی جامعه درباره اختلال طیف اوتیسم اهمیت زیادی دارد، زیرا هرچه شناخت عمومی بیشتر باشد، حمایت از خانواده‌ها بهتر صورت می‌گیرد و نگاه‌های قضاوت‌گرانه نسبت به کودکان دارای اوتیسم و خانواده‌های آنان کاهش می‌یابد.