تغذیه سالمندان؛ از پیشگیری از سوءتغذیه تا کنترل اضافه‌وزن و چاقی
استاد و مدیر گروه تغذیه دانشگاه علوم پزشکی مشهد با تأکید بر اهمیت تغذیه مناسب در دوران سالمندی گفت: اگرچه نیاز بدن به انرژی با افزایش سن کاهش می‌یابد، اما نیاز به پروتئین، ویتامین‌ها و مواد معدنی لزوماً کاهش پیدا نمی‌کند و حتی ممکن است افزایش یابد؛ بنابراین تأمین پروتئین کافی برای حفظ توده عضلانی و پیشگیری از ضعف و ناتوانی سالمندان ضروری است.
دکتر مریم خسروی در گفتگو با وب دا با بیان اینکه سالمندی یک فرایند طبیعی زیستی است که با کاهش تدریجی عملکرد برخی اندام‌ها همراه می‌شود، اظهار کرد: بیماری و ناتوانی پیامد حتمی سالمندی نیست و شناخت تغییرات فیزیولوژیک و نیازهای تغذیه‌ای سالمندان می‌تواند نقش مهمی در حفظ سلامت و کیفیت زندگی آنان داشته باشد.
وی با اشاره به خطر سوءتغذیه در سالمندان افزود: عواملی مانند کاهش آگاهی تغذیه‌ای، محدودیت‌های مالی، کاهش توانایی‌های جسمی و روانی، انزوای اجتماعی، بیماری‌ها و مصرف هم‌زمان چند دارو می‌تواند سالمندان را در معرض سوءتغذیه قرار دهد.
این متخصص تغذیه ادامه داد: کم‌وزنی، کاهش دور بازو، کاهش آلبومین و دریافت ناکافی غذا با افزایش خطر عفونت، شکستگی لگن، ضعف عضلانی، خستگی، کم‌خونی، اختلالات شناختی، تضعیف سیستم ایمنی و افزایش خطر مرگ‌ومیر ارتباط دارد و توجه به وضعیت تغذیه‌ای سالمندان باید بخشی از مراقبت‌های مستمر آنان باشد.
تغییرات گوارشی و اهمیت اصلاح بافت غذا
دکتر خسروی با اشاره به تغییرات دستگاه گوارش، مشکلات دهان و دندان و دشواری جویدن در سالمندان گفت: این مشکلات ممکن است مصرف مواد غذایی مانند گوشت، میوه و سبزی‌های تازه را کاهش داده و در نتیجه دریافت انرژی، آهن، ویتامین C، فولات و بتاکاروتن را تحت تأثیر قرار دهد.
وی افزود: تغییر بافت غذا از طریق پوره کردن، رنده یا خرد کردن و تنظیم غلظت و قوام آن، به‌ویژه در مورد میوه‌ها و سبزی‌های دارای بافت سخت، می‌تواند جویدن، بلع و هضم غذا را برای سالمند آسان‌تر کند.
این استاد دانشگاه علوم پزشکی مشهد همچنین کاهش حس چشایی و بویایی را از عوامل مؤثر بر کاهش اشتها و دریافت غذا در سالمندان دانست و اظهار کرد: این تغییرات ممکن است زمینه انتخاب‌های غذایی نامناسب‌تر و تمایل بیشتر به مصرف نمک و ادویه را فراهم کند.
پنج تا ۶ وعده کوچک؛ راهکاری برای بهبود دریافت غذایی سالمندان
دکتر خسروی توصیه کرد سالمندان به جای سه وعده غذایی حجیم، پنج تا ۶ وعده کوچک در طول روز مصرف کنند و افزود: حفظ تنوع غذایی و پرهیز از تکرار غذاهای مشابه در روزهای متوالی نیز اهمیت دارد.
وی با اشاره به ضرورت استفاده از غذاهای مغذی و در عین حال قابل جویدن گفت: سوپ و آش حاوی حبوبات و سبزی‌ها، شیر برنج یا فرنی حاوی سفیده تخم‌مرغ، ماست همراه با میوه تازه، کشمش و گردو و همچنین پوره تخم‌مرغ و سیب‌زمینی می‌تواند در برنامه غذایی سالمندان مورد توجه قرار گیرد.
این متخصص تغذیه افزود: مصرف مغزها و لبنیات و افزودن مقدار کمی شیرخشک به شیر، ماست، سوپ یا فرنی نیز می‌تواند به افزایش انرژی و پروتئین دریافتی سالمندان کمک کند.
نیاز به پروتئین با افزایش سن کاهش نمی‌یابد
دکتر خسروی با تأکید بر اهمیت دریافت پروتئین کافی در دوران سالمندی گفت: یکی از نکات مهم این است که اگرچه نیاز به انرژی با افزایش سن کاهش می‌یابد، اما نیاز به پروتئین، ویتامین‌ها و مواد معدنی الزاماً کاهش پیدا نمی‌کند و حتی ممکن است افزایش یابد.
وی ادامه داد: دریافت کافی پروتئین برای حفظ توده عضلانی ضروری است و انتخاب منابع پروتئینی باید متناسب با وضعیت چربی خون، فشار خون، اوره و اسیداوریک هر فرد انجام شود.
این استاد دانشگاه علوم پزشکی مشهد همچنین بر دریافت کافی کربوهیدرات برای جلوگیری از مصرف پروتئین به عنوان منبع انرژی تأکید کرد و گفت: حبوبات، سبزی‌ها، غلات کامل و میوه‌ها از منابع مناسب کربوهیدرات‌های پیچیده هستند.
وی با توصیه به کاهش مصرف چربی‌های حیوانی و روغن‌های جامد حاوی اسیدهای چرب اشباع، خاطرنشان کرد: بهتر است این روغن‌ها با روغن‌های مایع گیاهی حاوی اسیدهای چرب ضروری و غیراشباع جایگزین شوند.
ویتامین D؛ ریزمغذی مهم در دوران سالمندی
دکتر خسروی تأمین کافی آهن، روی، سدیم، کلسیم و ویتامین‌های A، C، E، فولات و B6 را در سالمندان مهم دانست و گفت: مصرف غذاهای تازه و داشتن رژیم غذایی متنوع می‌تواند در تأمین بسیاری از این ریزمغذی‌ها مؤثر باشد.
وی افزود: ویتامین D نیز در دوران سالمندی اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا با بهبود تراکم استخوان و پیشگیری از شکستگی ارتباط دارد، در حالی که توانایی بدن برای ساخت این ویتامین از طریق نور خورشید با افزایش سن کاهش می‌یابد؛ بنابراین تأمین ویتامین D و مصرف مکمل آن بر اساس توصیه‌های تخصصی مورد توجه قرار می‌گیرد.
توجه هم‌زمان به سوءتغذیه، اضافه‌وزن و چاقی
این متخصص تغذیه با اشاره به ضرورت توجه هم‌زمان به سوءتغذیه و اضافه‌وزن در سالمندان اظهار کرد: با افزایش سن، معمولاً توده چربی به‌ویژه چربی احشایی افزایش و توده عضلانی کاهش می‌یابد و این تغییرات در ترکیب بدن می‌تواند موجب کاهش متابولیسم پایه و در نتیجه کاهش نیاز به انرژی شود.
وی ادامه داد: اگر دریافت انرژی متناسب با کاهش فعالیت بدنی تنظیم نشود، احتمال اضافه‌وزن و چاقی افزایش می‌یابد؛ از سوی دیگر، کاهش توده عضلانی می‌تواند به ضعف عضلات، کاهش تحرک و افزایش خطر زمین‌خوردن منجر شود.
دکتر خسروی با بیان اینکه اضافه‌وزن و چاقی با افزایش خطر بیماری‌های قلبی ـ عروقی، پرفشاری خون، دیابت و اختلالات چربی خون همراه است، بر ضرورت حفظ تعادل انرژی، کنترل وزن، رعایت رژیم غذایی سالم و افزایش فعالیت بدنی متناسب با شرایط سالمند تأکید کرد.
تغذیه سالمندان؛ رویکردی فراتر از انتخاب غذا
استاد و مدیر گروه تغذیه دانشکده پزشکی مشهد در پایان خاطرنشان کرد: مراقبت تغذیه‌ای از سالمندان تنها به انتخاب غذای مناسب محدود نمی‌شود، بلکه باید اطمینان حاصل شود که سالمند توانایی خرید، آماده‌سازی و مصرف غذا را دارد، از خوردن آن لذت می‌برد و می‌تواند مقدار کافی غذا و مایعات دریافت کند.
وی افزود: برنامه غذایی سالمندان باید از نظر انرژی و پروتئین کافی باشد، نیازهای ریزمغذی و مایعات را تأمین کند و در عین حال از تنوع، طعم مطلوب و بافت مناسب برخوردار باشد؛ همچنین فعالیت بدنی متناسب با شرایط فرد، بیماری‌های زمینه‌ای، داروهای مصرفی و تداخل احتمالی آن‌ها با مواد مغذی نیز باید در برنامه مراقبتی سالمندان مورد توجه قرار گیرد.
درج نظر