پایگاه خبری وبدا

همایش علمی سلامت معنوی و جنگ شناختی در دانشگاه علوم پزشکی مشهد، با حضور استادان و صاحب‌نظران حوزه‌های سلامت، فرهنگ و اندیشه اسلامی، به بررسی ابعاد مختلف سلامت معنوی، پیامدهای جنگ شناختی و نقش دانشگاه‌ها در ارتقای آگاهی و مصونیت فکری جامعه پرداخت؛ نشستی که سخنرانان آن بر ضرورت بازتعریف مفهوم سلامت در پرتو معنویت، تقویت سواد رسانه‌ای و شناختی و طراحی برنامه‌های آموزشی و پژوهشی برای مواجهه با چالش‌های نوظهور تأکید کردند.

به گزارش وب‌دا، در این همایش، سلامت معنوی نه صرفاً به‌عنوان یکی از ابعاد سلامت، بلکه از منظر برخی سخنرانان به‌عنوان زیربنایی اثرگذار بر نگرش، رفتار، روابط اجتماعی و کیفیت زندگی انسان مورد توجه قرار گرفت. همچنین جنگ شناختی به‌عنوان پدیده‌ای مستمر و فراتر از شرایط درگیری نظامی، از منظر تأثیرگذاری بر باورها، ادراک و هویت فردی و جمعی بررسی شد.

سلامت معنوی؛ فراتر از سلامت جسم و روان

دکتر حسن ابوالقاسمی، رئیس گروه سلامت معنوی فرهنگستان علوم پزشکی کشور، با تأکید بر ظرفیت معارف دینی، ادبیات کهن و آثار حکمای ایرانی در تبیین سلامت معنوی، این منابع را گنجینه‌ای ارزشمند برای نظام سلامت دانست و گفت: برای نهادینه‌سازی سلامت معنوی در دانشگاه‌ها و مراکز درمانی، باید از ظرفیت‌های فرهنگی و تمدنی کشور بهره گرفت؛ چراکه این منابع می‌توانند مفاهیم معنوی را با زبانی جذاب‌تر و اثرگذارتر به نسل جوان منتقل کنند.

وی با اشاره به آثار حکمای ایرانی و منابع طب سنتی و اسلامی، یادآور شد که در این میراث، پزشکی صرفاً حرفه‌ای برای درمان جسم نیست، بلکه مسئولیتی برای صیانت از تندرستی انسان و پیشگیری از بیماری‌ها به شمار می‌رود. به گفته وی، در آثار حکیم عقیلی خراسانی نیز ۲۲ اصل اخلاقی و معنوی برای پزشکان مطرح شده و بر جایگاه تربیتی و معنوی استاد در کنار نقش آموزشی او تأکید شده است.

رئیس گروه سلامت معنوی فرهنگستان علوم پزشکی کشور همچنین با اشاره به مطالعات مرتبط با سلامت معنوی و سلامت جسم و روان، سه سازوکار اصلی اثرگذاری معنویت را تشریح کرد: تقویت رفتارهای بهداشتی و خودمراقبتی، گسترش شبکه‌های حمایت اجتماعی و تأثیر بر برخی فرآیندهای عصبی و زیستی. وی توضیح داد که پایبندی به ارزش‌های معنوی می‌تواند با کاهش گرایش به رفتارهای پرخطر، تقویت حس تعلق اجتماعی و کاهش احساس تنهایی، در ارتقای سلامت همه‌جانبه نقش داشته باشد.

ابوالقاسمی در بخش دیگری از سخنان خود، به اقدامات فرهنگستان علوم پزشکی در توسعه آموزش سلامت معنوی اشاره کرد و تدوین کتاب درسی «آشنایی با سلامت معنوی» ویژه آموزش عالی سلامت، راه‌اندازی نشریات علمی‌پژوهشی و برگزاری همایش‌های ملی را از جمله اقدامات این حوزه برشمرد. وی همچنین از تلاش‌های دانشگاه علوم پزشکی مشهد در تدوین دستورالعمل‌های مرتبط با معنویت و سلامت، از جمله بررسی آثار صوت قرآن و زندگی عفیفانه مادر بر سلامت جنین، قدردانی کرد و خواستار گسترش این مباحث در سرفصل‌های آموزشی دانشگاه‌های علوم پزشکی شد.

جنگ شناختی؛ رقابتی مستمر در شرایط جنگ، صلح و منطقه خاکستری

دکتر مهدی عباس‌زاده، استاد پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی و دبیر علمی هم‌اندیشی، با اشاره به تحولات شتابان فناوری و گسترش فضای مجازی، جنگ شناختی را یکی از عرصه‌های اصلی رقابت و اثرگذاری در جهان معاصر دانست و گفت: با گسترش ابزارهای دیجیتال و شبکه‌های اجتماعی، مسیر تأثیرگذاری بر جوامع با سرعتی بی‌سابقه طی می‌شود و بخش مهمی از رقابت‌ها از عرصه ابزارهای سخت به حوزه ذهن، ادراک و شناخت انسان انتقال یافته است.

وی با تأکید بر اینکه جنگ شناختی به دوره درگیری‌های نظامی محدود نمی‌شود، تصریح کرد: این نوع مواجهه حتی با توافق‌های بین‌المللی و پایان درگیری‌های نظامی نیز متوقف نخواهد شد و در هر سه وضعیت جنگ، صلح و منطقه خاکستری، یعنی شرایط نه جنگ و نه صلح، استمرار دارد.

دبیر علمی هم‌اندیشی، سلامت معنوی اسلامی را الگویی بنیادین برای سامان‌دهی بینش، گرایش و کنش انسان در مسیر قرب و رضای الهی توصیف کرد و گفت: قرآن کریم، نهج‌البلاغه، صحیفه سجادیه، روایات اهل‌بیت(ع) و معارف فلسفی، عرفانی، اخلاقی و فقهی از منابع اصلی این الگو هستند که باید در پیوند با علوم پزشکی و علوم انسانی مورد استفاده قرار گیرند.

عباس‌زاده با اشاره به فعالیت‌های حدود ۱۵ سال اخیر فرهنگستان علوم پزشکی در این حوزه، بر ضرورت تدوین الگویی متناسب با مبانی اعتقادی و فرهنگی کشور تأکید کرد و افزود: تقویت سواد رسانه‌ای و شناختی دانشگاهیان و گسترش ساختار سلامت معنوی در جامعه، از ضرورت‌های مواجهه با تهدیدهای شناختی و صیانت از هویت فردی و جمعی است.

دشمن‌شناسی و دوست‌شناسی؛ مؤلفه‌هایی در سلامت معنوی و روابط اجتماعی

دکتر نغمه رزاقی، دانشیار دانشگاه علوم پزشکی مشهد، در تبیین ابعاد ارتباطی سلامت معنوی، دوست‌شناسی و دشمن‌شناسی را دو کارکرد مکمل در روابط انسانی دانست و گفت: سلامت معنوی تنها به رابطه انسان با خدا محدود نمی‌شود، بلکه کیفیت ارتباط با خود، دیگران و جهان پیرامون را نیز دربرمی‌گیرد.

وی با اشاره به مدل چهارحوزه‌ای سلامت معنوی جان فیشر، شامل حوزه‌های فردی، اجتماعی، محیطی و تعالی، توضیح داد که در مدل مفهومی ارائه‌شده از سوی وی، معنای زندگی در پیوند چهارگانه انسان با خود، دیگران، جهان خلقت و خداوند شکل می‌گیرد و ارتباط خردمندانه با دیگران بخشی از ساختار سلامت معنوی است.

این دانشیار دانشگاه علوم پزشکی مشهد با تشریح دو مفهوم تولی و تبری در آموزه‌های اسلامی، اظهار کرد: تولی بر پیوند و محبت با حق و فضیلت و تبری بر مرزبندی با ظلم و انحراف تأکید دارد. البته این مرزبندی نباید به دشمن‌تراشی، تعصب یا کینه‌ورزی شخصی منجر شود، بلکه باید بر اساس رفتار و شواهد و با رعایت عدالت صورت گیرد.

رزاقی همچنین با تشریح مدل سه‌لایه‌ای مرزبندی معنوی، شناختی، عاطفی و رفتاری بودن روابط انسانی را مورد توجه قرار داد و گفت: ابتدا شناخت و تفسیر ما از دیگران شکل می‌گیرد، سپس احساس متناسب با آن ایجاد می‌شود و در نهایت رفتار بروز می‌کند؛ بنابراین، اگر شناخت اولیه نادرست باشد، احساس و رفتار حاصل از آن نیز ممکن است به مسیر نادرستی هدایت شود.

وی بر ضرورت پرهیز از قضاوت‌های شتاب‌زده و ارزیابی افراد و جریان‌ها بر پایه شواهد تأکید کرد و پیشنهاد داد در ادامه مطالعات این حوزه، ابزار سنجش دشمن‌شناسی در چارچوب سلامت معنوی طراحی و مدل‌های بومی سلامت معنوی توسعه یابد.

دانشگاه و مسئولیت تربیتی استادان در مواجهه با جنگ شناختی

حجت‌الاسلام‌والمسلمین رضایی‌خطیر، مسئول نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه علوم پزشکی مشهد، نیز با تأکید بر ضرورت توجه جدّی‌تر به سلامت معنوی و جنگ شناختی در محیط‌های دانشگاهی، شناخت را یکی از ابزارهای مهم تأثیرگذاری بر علم، اقتصاد و فرهنگ در جهان امروز دانست و گفت: دانشگاه‌ها باید با طراحی دوره‌های آموزشی فراگیر و نظام‌مند، آگاهی و قدرت تحلیل استادان و دانشجویان را در این زمینه ارتقا دهند.

وی با اشاره به پیامدهای احتمالی غفلت از جنگ شناختی، از خودناباوری، خودستیزی، جامعه‌ستیزی و خانواده‌ستیزی به‌عنوان برخی آسیب‌های قابل بررسی در این حوزه یاد کرد و افزود: دانشگاه‌ها و به‌ویژه استادان و مدیران فرهنگی باید نسبت به این تهدیدها شناخت کافی داشته باشند و برای تقویت مصونیت فکری دانشجویان برنامه‌ریزی کنند.

رضایی‌خطیر با تأکید بر نقش استادان در هدایت و حمایت از دانشجویان، خاطرنشان کرد: استادان در رشته تخصصی خود از دانش و مهارت بالایی برخوردارند، اما برای مواجهه مؤثر با مسائل اجتماعی، ارتباط با خانواده و تعامل با نسل جوان، به آموزش‌ها و اطلاعات تکمیلی نیاز دارند. این آموزش‌ها باید در قالب برنامه‌هایی منظم و فراگیر در اختیار آنان قرار گیرد.

وی همچنین بی‌انگیزگی و کم‌توجهی تحصیلی را از موضوعاتی دانست که ممکن است نیازمند بررسی فراتر از رفتار فردی دانشجو باشد و اظهار کرد: گاهی بی‌علاقگی به درس و نادیده گرفتن اهمیت آموزش می‌تواند ریشه در مسائل شناختی و معنایی داشته باشد. از این رو، دانشگاه باید به دانشجو کمک کند تا معنا و کارکرد آموخته‌های خود را در زندگی شخصی، حرفه‌ای و اجتماعی درک کند.

مسئول نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه علوم پزشکی مشهد با تأکید بر اینکه سلامت معنوی صرفاً به عبادت و مناسک دینی محدود نمی‌شود، درک معنا و لذت بردن از رفتارهای درست علمی و اجتماعی را نیز از ابعاد قابل توجه آن برشمرد و خواستار تداوم گفت‌وگوهای تخصصی و تبدیل مباحث همایش به راهکارهای عملی شد.